๑. นกุลปิตาสูตร เล่ม ๑๗

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีสุตตันตปิฎก

สังยุตตนิกาย

ขันธวารวรรคสังยุต

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๑๗

พระบาลีสุตตันตปิฎก

สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรคสังยุต

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. ขันธสังยุต

มูลปัณณาสก์

๑. นกุลปิตุวรรค

๑. นกุลปิตุสูตร

ว่าด้วยกายเปรียบด้วยฟองไข่

{๑} [๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นสถานที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ เมืองสุงสุมารคิระ ในแคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล

คฤหบดีชื่อนกุลปิตาเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์เป็นผู้ชราแก่เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ มีกายอ่อนเปลี้ย เจ็บกระเสาะกระแสะ พระพุทธเจ้าข้า ก็ข้าพระองค์มิได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระภิกษุทั้งหลายผู้ทำให้เจริญใจอยู่เป็นนิจ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดแนะนำข้าพระองค์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดสั่งสอนข้าพระองค์ด้วยธรรมที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “นั่นถูกแล้วๆ คฤหบดี อันที่จริงกายนี้อ่อนเปลี้ย เป็นดังฟองไข่ มีหนังห่อหุ้มไว้ ดูก่อนคฤหบดี ก็บุคคลเมื่อบริหารกายนี้อยู่ ก็พึงรู้ว่าไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว จะมีอะไรเล่า นอกจากความเขลา ดูก่อนคฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายอ่อนเปลี้ยอยู่ จิตของเราจักไม่อ่อนเปลี้ยไปด้วย’ ดังนี้ ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แล”{๒} ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคฤหบดีชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากอาสนะถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้อภิวาทท่านพระสารีบุตรแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะนกุลปิตาคฤหบดีว่า “คฤหบดี อินทรีย์ของท่านผ่องใสนัก สีหน้าของท่านบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ ท่านได้ฟังธรรมีกถาต่อเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้ามาหรือ”

นกุลปิตาคฤหบดีตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไฉนจะไม่เป็นอย่างนี้เล่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรดกระผมด้วยนํ้าอมฤตคือธรรมีกถามาเดี๋ยวนี้เอง”

“ดูก่อนคฤหบดี พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรดท่านด้วยนํ้าอมฤตคือธรรมีกถาอย่างไรเล่า”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมขอเล่าถวาย กระผมได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์เป็นผู้ชราแก่เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ มีร่างกายอ่อนเปลี้ย เจ็บกระเสาะกระแสะ พระพุทธเจ้าข้า ก็ข้าพระองค์มิได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุทั้งหลายผู้ทำให้เจริญใจอยู่เป็นนิจ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดแนะนำข้าพระองค์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดสั่งสอนข้าพระองค์ด้วยธรรมที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานด้วยเถิด’ เมื่อกระผมกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

‘นั่นถูกแล้วๆ คฤหบดี อันที่จริงกายนี้อ่อนเปลี้ย เป็นดังฟองไข่ มีหนังห่อหุ้มไว้ ดูก่อนคฤหบดี ก็บุคคลเมื่อบริหารกายนี้อยู่ ก็พึงรู้ว่าไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว จะมีอะไรเล่า นอกจากความเขลา ดูก่อนคฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายอ่อนเปลี้ยอยู่ จิตของเราจักไม่อ่อนเปลี้ยไปด้วย’ ดังนี้ ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แล’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรดกระผมด้วยน้ำอมฤตคือธรรมีกถาอย่างนี้แล”{๓} “ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านมิได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าให้พิเศษยิ่งขึ้นไปว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า บุคคลเป็นผู้มีกายอ่อนเปลี้ยและเป็นผู้มีจิตอ่อนเปลี้ย ด้วยเหตุเท่าไรหนอ บุคคลแม้เป็นผู้มีกายอ่อนเปลี้ย แต่ก็ไม่เป็นผู้มีจิตอ่อนเปลี้ยด้วยเหตุเท่าไรหนอ’ ดังนี้ดอกหรือ”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมมาจากที่ไกลทีเดียวเพื่อจะทราบเนื้อความแห่งภาษิตนั้นในสำนักท่านพระสารีบุตร ดีละหนอ เนื้อความแห่งภาษิตนั้นแจ่มแจ้งได้เฉพาะท่านพระสารีบุตรเท่านั้นแหละ”

“ดูก่อนคฤหบดี ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

นกุลปิตาคฤหบดีรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวว่า

สักกายทิฏฐิ ๒๐

{๔} “ดูก่อนคฤหบดี ก็อย่างไรเล่า บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้มีกายอ่อนเปลี้ยและชื่อว่าเป็นผู้มีจิตอ่อนเปลี้ย

ดูก่อนคฤหบดี ปุถุชน ผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีรูป ๑ ย่อมเห็นรูปในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในรูป ๑ เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นรูป รูปของเรา’ เมื่อเขาตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นรูป รูปของเรา’ รูปนั้นก็แปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีเวทนา ๑ ย่อมเห็นเวทนาในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในเวทนา ๑ เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาของเรา’ เมื่อเขาตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาของเรา’ เวทนานั้นก็แปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขาย่อมเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีสัญญา ๑ ย่อมเห็นสัญญาในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในสัญญา ๑ เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสัญญา สัญญาของเรา’ เมื่อเขาตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสัญญา สัญญาของเรา’

สัญญานั้นก็แปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขาย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีสังขาร ๑ ย่อมเห็นสังขารในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในสังขาร ๑ เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสังขาร สังขารของเรา’ เมื่อเขาตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสังขาร สังขารของเรา’ สังขารนั้นก็แปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขาย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมเห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณ ๑ เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นวิญญาณ วิญญาณของเรา’ เมื่อเขาตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นวิญญาณ วิญญาณของเรา’ วิญญาณนั้นก็แปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

ดูก่อนคฤหบดี ด้วยเหตุอย่างนี้แล บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้มีกายอ่อนเปลี้ยและเป็นผู้มีจิตอ่อนเปลี้ย

{๕} ดูก่อนคฤหบดี ก็อย่างไรเล่า บุคคลแม้เป็นผู้มีกายอ่อนเปลี้ย แต่ไม่เป็นผู้มีจิตอ่อนเปลี้ยไปด้วย

ดูก่อนคฤหบดี อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีรูป ๑ ย่อมไม่เห็นรูปในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในรูป ๑ ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นรูป รูปของเรา’ เมื่ออริยสาวกนั้นไม่ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นรูป รูปของเรา’ ถึงรูปนั้นจะแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสก็ไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกนั้นย่อมไม่เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีเวทนา ๑ ย่อมไม่เห็นเวทนาในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในเวทนา ๑ ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาของเรา’ เมื่ออริยสาวกนั้นไม่ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาของเรา’ ถึงเวทนานั้นจะแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสก็ไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกนั้น

ย่อมไม่เห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีสัญญา ๑ ย่อมไม่เห็นสัญญาในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในสัญญา ๑ ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสัญญา สัญญาของเรา’ เมื่ออริยสาวกนั้นไม่ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสัญญา สัญญาของเรา’ ถึงสัญญานั้นจะแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสก็ไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกนั้น

ย่อมไม่เห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีสังขาร ๑ ย่อมไม่เห็นสังขารในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในสังขาร ๑ ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสังขาร สังขารของเรา’ เมื่ออริยสาวกนั้นไม่ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นสังขาร สังขารของเรา’ ถึงสังขารนั้นจะแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสก็ไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกนั้นย่อมไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ๑ ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นวิญญาณ วิญญาณของเรา’ เมื่ออริยสาวกนั้นไม่ตั้งอยู่ด้วยความยึดมั่นว่า ‘เราเป็นวิญญาณ วิญญาณของเรา’ ถึงวิญญาณนั้นจะแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสก็ไม่เกิดขึ้นแก่อริยสาวกนั้นดูก่อนคฤหบดี ด้วยเหตุอย่างนี้แล บุคคลจึงชื่อว่าแม้มีกายอ่อนเปลี้ย แต่ก็ไม่เป็นผู้มีจิตอ่อนเปลี้ยไปด้วย”

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว นกุลปิตาคฤหบดีได้ชื่นชมยินดีภาษิตของท่านพระสารีบุตรแล้วแล

๒. เทวทหสูตร

ว่าด้วยการกำจัดฉันทราคะในขันธ์ ๕

{๖} [๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมเทวทหะของเจ้าศากยะทั้งหลาย ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันปรารถนาจะไปยังชนบทที่เป็นภูมิลำเนาเดิม จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว