๙. อุปาทานสูตร เล่ม ๑๗

๘. สัญโญชนสูตร

ว่าด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์

{๓๐๘} [๑๒๐] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์ เธอทั้งหลายจงฟัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นไฉน สังโยชน์เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณชื่อว่าธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณนั้นชื่อว่าสังโยชน์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ นี้เรียกว่าสังโยชน์”

๙. อุปาทานิยสูตร

ว่าด้วยธรรมเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานและอุปาทาน

{๓๐๙} [๑๒๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานและอุปาทาน เธอทั้งหลายจงฟัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานเป็นไฉน อุปาทานเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณชื่อว่าธรรมเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณนั้นชื่อว่าอุปาทาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าธรรมเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่าอุปาทาน”

๑๐. สีลวันตสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ควรทำไว้ในใจโดยแยบคาย

{๓๑๐} [๑๒๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิตะอยู่กันที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิตะออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่แล้วได้ถามว่า “ดูก่อนท่านพระสารีบุตร ภิกษุผู้มีศีลควรทำธรรมประเภทไหนไว้ในใจโดยแยบคาย’

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านโกฏฐิตะ ภิกษุผู้มีศีลควรทำอุปาทานขันธ์ ๕ ไว้ในใจโดยแยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นดังโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความคับแค้น เป็นอาพาธ เป็นของแปรผัน เป็นของทรุดโทรม เป็นของสูญ เป็นของไม่ใช่ตัวตน อุปาทานขันธ์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑ ดูก่อนท่านโกฏฐิตะ ภิกษุผู้มีศีลควรทำอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นดังโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความคับแค้น เป็นอาพาธ เป็นของแปรผัน เป็นของทรุดโทรม เป็นของสูญ เป็นของไม่ใช่ตัวตน ดูก่อนท่านโกฏฐิตะ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ การที่ภิกษุผู้มีศีลเมื่อทำอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ไว้ในใจโดยแยบคาย ... เป็นของไม่ใช่ตัวตนอยู่ จะพึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลได้”{๓๑๑} “ดูก่อนท่านพระสารีบุตร ภิกษุผู้เป็นโสดาบันควรทำธรรมประเภทไหนไว้ในใจโดยแยบคาย”

“ดูก่อนท่านโกฏฐิตะ แม้ภิกษุผู้เป็นโสดาบันก็ควรทำอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ไว้ในใจโดยแยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยง ... เป็นของไม่ใช่ตัวตน ดูก่อนท่านโกฏฐิตะ ข้อนี้เป็นฐานะที่มีได้ คือ การที่ภิกษุผู้เป็นโสดาบันเมื่อ