๙. ปาลิเลยยสูตร เล่ม ๑๗

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูป เวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะฉะนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๙. ปาลิเลยยกสูตร

ว่าด้วยการรู้เห็นที่ทำให้สิ้นอาสวะ

{๑๗๐} [๘๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครโกสัมพี ครั้นแล้วเสด็จกลับจากบิณฑบาตหลังจากเสวยภัตตาหารแล้ว ทรงเก็บงำเสนาสนะ ด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรจีวร มิได้รับสั่งเรียกพวกภิกษุที่เป็นอุปัฏฐาก มิได้ตรัสอำลาพระภิกษุสงฆ์ เสด็จหลีกจาริกไปตามลำพังไม่มีเพื่อน{๑๗๑} ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “มาเถอะ ท่านอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเก็บงำเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรจีวร มิได้ทรงรับสั่งเรียกพวกภิกษุที่เป็นอุปัฏฐาก มิได้ตรัสอำลาพระภิกษุสงฆ์ เสด็จหลีกจาริกไปตามลำพังไม่มีเพื่อน”

ท่านพระอานนท์ได้ตอบว่า “อาวุโส เวลาใดพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเก็บงำเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรจีวร มิได้ทรงรับสั่งเรียกพวกภิกษุที่เป็นอุปัฏฐาก มิได้ตรัสอำลาพระภิกษุสงฆ์ เสด็จหลีกจาริกไปตามลำพัง ไม่มีเพื่อน เวลานั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงพระประสงค์ที่จะประทับตามลำพัง เวลานั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมเป็นผู้อันใครๆ ไม่พึงติดตามไป”{๑๗๒} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวจาริกไปโดยลำดับ เสด็จถึงป่าปาลิไลยกะ ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โคนต้นภัททสาละ ในป่าปาลิไลยกะนั้น

ครั้งนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ นานมาแล้วที่พวกกระผมได้สดับธรรมีกถาต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า ท่านอานนท์ พวกกระผมปรารถนาที่จะสดับธรรมีกถาต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า”ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์พร้อมกับภิกษุเหล่านั้นพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับที่โคนต้นภัททสาละในป่าปาลิไลยกะ ครั้นแล้ว ต่างถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุเหล่านั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริง ด้วยธรรมีกถา{๑๗๓} ก็สมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นว่า “เมื่อบุคคล รู้อย่างไร เห็นอย่างไรหนอ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความปริวิตกแห่งใจของภิกษุนั้นด้วยพระทัย จึงตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราแสดงธรรมโดยการเลือกเฟ้น แสดงสติปัฏฐาน ๔ โดยการเลือกเฟ้น แสดงสัมมัปปธาน ๔ โดย

การเลือกเฟ้น แสดงอิทธิบาท ๔ โดยการเลือกเฟ้น แสดงอินทรีย์ ๕ โดยการเลือกเฟ้น แสดงพละ ๕ โดยการเลือกเฟ้น แสดงโพชฌงค์ ๗ โดยการเลือกเฟ้น แสดงอริยมรรคมีองค์ ๘ โดยการเลือกเฟ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้แสดงธรรมโดยการเลือกเฟ้นเช่นนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เราแสดงแล้วโดยการเลือกเฟ้นเช่นนี้ แต่ก็ยังมีภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลรู้อย่างไร เห็นอย่างไรหนอ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ’

{๑๗๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อย่างไร เห็นอย่างไรเล่า อาสวะทั้งหลายจึงสิ้นไปตามลำดับ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การเห็นดังนั้นแลจัดเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นเกิดจากตัณหาที่เกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ผู้อันเวทนาที่เกิดแต่อวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น แม้เวทนานั้น แม้ผัสสะนั้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ

{๑๗๕} ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตาเลย แต่ว่าเห็นอัตตามีรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การเห็นดังนั้นแลก็จัดเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นเกิดจากตัณหาที่เกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ผู้อันเวทนาที่เกิดแต่อวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น แม้เวทนานั้น แม้ผัสสะนั้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้

เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ{๑๗๖} ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตามีรูปเลย แต่ว่าเห็นรูปในตน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การเห็นดังนั้นแลก็จัดเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นเกิดจากตัณหาที่เกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ผู้อันเวทนาที่เกิดแต่อวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น แม้เวทนานั้น แม้ผัสสะนั้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง

อาศัยเหตุเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ{๑๗๗} ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตามีรูป ไม่เห็นรูปในอัตตาเลย แต่ว่าเห็นอัตตาในรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การเห็นดังนั้นแล ก็จัดเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นเกิดจากตัณหาที่เกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ผู้อันเวทนาที่เกิดแต่อวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น แม้เวทนานั้น แม้ผัสสะนั้น แม้

อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ

{๑๗๘} ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตามีรูป ไม่เห็นรูปในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในรูป แต่ว่าเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา … แต่ว่าเห็นอัตตามีเวทนา … แต่ว่าเห็นเวทนาในอัตตา … แต่ว่าเห็นอัตตาในเวทนา …

ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา … ไม่เห็นอัตตาในเวทนา แต่ว่าเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา … แต่ว่าเห็นอัตตามีสัญญา … แต่ว่าเห็นสัญญาในอัตตา … แต่ว่าเห็นอัตตาในสัญญา …

ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา … ไม่เห็นอัตตาในสัญญา แต่ว่าเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอัตตา … แต่ว่าเห็นอัตตามีสังขาร … แต่ว่าเห็นสังขารในอัตตา … แต่ว่าเห็นอัตตาในสังขาร …

ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา … ไม่เห็นอัตตาในสังขารทั้งหลาย แต่ว่าเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา … แต่ว่าเห็นอัตตามีวิญญาณ … แต่ว่าเห็นวิญญาณในอัตตา … แต่ว่าเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การเห็นดังนั้นแลก็จัดเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นเกิดจาก ตัณหาที่เกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ผู้อันเวทนาที่เกิดแต่อวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล แม้สังขารเหล่านั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น แม้เวทนานั้น แม้ผัสสะนั้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลาย ย่อมสิ้นไปตามลำดับ{๑๗๙} ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา … ไม่เห็นเวทนา … ไม่เห็นสัญญา … ไม่เห็นสังขารทั้งหลาย … ไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา … แต่ว่า

เป็นผู้มีทิฏฐิความคิดเห็นเช่นนี้ว่า ‘อัตตาก็อันนั้น โลกก็อันนั้น เรานั้นละโลกนี้ไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีความไม่แปรผันไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทิฏฐิความคิดเห็นว่าเที่ยง (สัสสตทิฏฐิ) เช่นนั้นก็จัดเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ … ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ

{๑๘๐} ปุถุชนไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา … ไม่เห็นเวทนา … ไม่เห็นสัญญา … ไม่เห็นสังขารทั้งหลาย … ไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา … ไม่เป็นผู้มีทิฏฐิเช่นนี้ว่า ‘อัตตาก็อันนั้น โลกก็อันนั้น เรานั้นละโลกนี้ไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีความไม่แปรผันไปเป็นธรรมดา’ แต่เป็นผู้มีทิฏฐิ เช่นนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี และบริขารของเราก็ไม่พึงมี เราจักไม่มีและบริขารของเราก็จักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทิฏฐิความเห็นว่าขาดสูญ (อุจเฉททิฏฐิ) เช่นนั้นก็จัดเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ … ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ

{๑๘๑} ปุถุชนย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา … ไม่เห็นเวทนา … ไม่เห็นสัญญา … ไม่เห็นสังขารทั้งหลาย … ไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา … ไม่เป็นผู้มีทิฏฐิเช่นนี้ว่า ‘อัตตาก็อันนั้น โลกก็อันนั้น เรานั้นละโลกนี้ไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง มีความไม่แปรผันไปเป็นธรรมดา’ และเป็นผู้ไม่มีทิฏฐิเช่นนี้ว่า ‘เราไม่พึงมีและบริขารของเราก็ไม่พึงมี เราจักไม่มีและบริขารของเราก็จักไม่มี’ แต่ยังเป็นผู้มีความสงสัย เคลือบแคลง ไม่ปลงใจในสัทธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความเป็นผู้มีความสงสัย เคลือบแคลง ไม่ปลงใจในสัทธรรมเช่นนั้นก็จัดเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นเกิดจากตัณหาที่เกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้ว ผู้อันเวทนาที่เกิดแต่อวิชชาสัมผัสถูกต้อง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น แม้

เวทนานั้น แม้ผัสสะนั้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยเหตุเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับ”

๑๐.ปุณณมสูตร

ว่าด้วยอุปาทานและอุปาทานขันธ์

{๑๘๒} [๘๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแลเป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ คํ่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมประทับนั่งอยู่กลางแจ้งในราตรีมีพระจันทร์เต็มดวง{๑๘๓} ขณะนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลี ไปทางที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอทูลถามปัญหาบางประการกะพระผู้มีพระภาคเจ้า หากพระผู้มีพระภาคเจ้าจะประทานโอกาสเพื่อพยากรณ์ปัญหาแก่ข้าพระองค์”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าอย่างนั้น เธอจงนั่งที่อาสนะของตน ประสงค์จะถามปัญหาข้อใด ก็ถามเถิด”

ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปนั้นทูลรับแล้วนั่งที่อาสนะของตนแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์นี้มี ๕ ประการ คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑ หรือหนอแล”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์มี ๕ ประการเท่านี้ คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑”