๑. เทวทหสูตร เล่ม ๑๔

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีสุตตันตปิฎก

มัชฌิมนิกาย

อุปริปัณณาสก์

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๑๔

พระบาลีสุตตันตปิฎก

มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. เทวทหวรรค

หมวดว่าด้วยเทวทหนิคม

๑. เทวทหสูตร

ว่าด้วยเหตุการณ์ที่เทวทหนิคม

วาทะของนิครนถ์

{๑} [๑] ข้าพเจ้า ได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมของพวกศากยะ ชื่อว่าเทวทหนิคม ในแคว้นสักกะ สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียก

ภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๒} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘คนเรานี้ย่อมเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์มักมีวาทะอย่างนี้แล{๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเข้าไปหาพวกนิครนถ์ผู้มีวาทะอย่างนี้แล้ว ถามอย่างนี้ว่า

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ จริงหรือที่มีข่าวว่าพวกท่านมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘คนเรานี้ย่อมเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่ สุขบ้างอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากพวกนิครนถ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วก็ยังยืนยันอย่างนั้น เราก็จะถามต่อไปว่า ‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านทราบบ้างไหมว่า ‘เราทั้งหลายได้มีแล้วในปางก่อน มิใช่ไม่ได้มีแล้ว’

นิครนถ์เหล่านั้นก็ตอบว่า ‘ไม่ทราบเรื่องนี้เลย ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านทราบบ้างไหมว่า เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วไว้ในปางก่อน มิใช่ไม่ได้ทำไว้’

‘ไม่ทราบเรื่องนี้เลย ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านทราบบ้างไหมว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วไว้อย่างนั้นบ้าง อย่างนี้บ้าง’

‘ไม่ทราบเรื่องนี้เลย ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านทราบบ้างไหมว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์เท่านี้เราต้องทำให้หมดไป หรือว่าเมื่อทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์ทั้งปวงก็เป็นอันเราทำให้หมดไปด้วย’

‘ไม่ทราบเรื่องนี้เลย ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านทราบบ้างไหมถึงเรื่องการละอกุศลธรรมการบำเพ็ญกุศลธรรมในปัจจุบัน

‘ไม่ทราบเรื่องนี้เลย ท่าน’

{๔} [๒] ‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ เท่าที่พูดกันมานี้เป็นอันว่า พวกท่านไม่ทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้มีแล้วในก่อน มิใช่ไม่ได้มีแล้ว’ ทั้งไม่ทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วไว้ในปางก่อน มิใช่ไม่ได้ทำไว้’ ทั้งไม่ทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วอย่างนั้นบ้าง อย่างนี้บ้าง’ ตลอดจนไม่ทราบว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์เท่านี้เราจะต้องทำให้หมดไป หรือว่า เมื่อทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์ทั้งปวงก็เป็นอันเราทำให้หมดไปด้วย’ ทั้งไม่ทราบเรื่องการละอกุศลธรรม การบำเพ็ญกุศลธรรมในปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านนิครนถ์จึงไม่ควรที่จะพยากรณ์ว่า ‘คนเรานี้ ย่อมเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้างอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้น เป็นเพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไป

ด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’

ดูก่อนท่านนิครนถ์ ก็ถ้าพวกท่านจะพึงทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้มีแล้วในปางก่อน มิใช่ไม่ได้มีแล้ว’ พึงทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วไว้ในปางก่อน มิใช่ไม่ได้ทำแล้ว’ พึงทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วอย่างนั้นบ้าง อย่างนี้บ้าง’ พึงทราบว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์เท่านี้เราจะต้องทำให้หมดไป หรือว่าเมื่อทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์ทั้งปวงก็เป็นอันเราทำให้หมดไปด้วย’ พึงทราบถึงเรื่องการละอกุศลธรรม การบำเพ็ญกุศลธรรมในปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านนิครนถ์จึงควรที่จะพยากรณ์ว่า ‘คนเรานี้ย่อมเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง

ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’{๕} [๓] ดูก่อนท่านนิครนถ์ เปรียบเหมือนคนถูกยิงด้วยลูกศรที่อาบยาพิษอย่างแรง พึงเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าว เพราะการเสียดแทงของลูกศร มิตรสหายญาติสาโลหิตของเขาจึงหาหมอผ่าตัดมารักษาเขา เวลาที่หมอใช้มีดเครื่องมือผ่าปากแผล เขาพึงเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าว เพราะถูกมีดเครื่องมือผ่าปากแผล เวลาที่หมอใช้เครื่องตรวจหาลูกศร ก็ยิ่งทำให้เขาเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเพราะการใช้เครื่องมือตรวจหาลูกศร เวลาที่หมอถอนเอาลูกศรออก ก็ยิ่งทำให้เขาเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเพราะการถอนลูกศรออก เวลาที่หมอผ่าตัดใส่ยาถอนพิษที่ปากแผลให้ เขาก็ยิ่งเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเพราะการใส่ยา

ถอนพิษที่ปากแผล ต่อมา เขามีบาดแผลหาย ผิวหนังก็เรียบสนิท หายโรคแล้วก็มีความสบายขึ้น มีเสรี พึ่งตัวเองได้ ไปไหนมาไหนได้ตามความพอใจ จึงคิดอย่างนี้ว่า ‘ตอนที่เราถูกยิงด้วยลูกศรที่อาบยาพิษอย่างแรง ได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าว เพราะการเสียดแทงของลูกศร มิตรสหาย ญาติสาโลหิตช่วยกันหาหมอผ่าตัดมารักษา เวลาที่หมอใช้มีดเครื่องมือผ่าปากแผล เราก็ได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเพราะถูกมีดเครื่องมือผ่าปากแผล เวลาที่หมอใช้เครื่องตรวจหาลูกศร ก็ยิ่งทำให้เราได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเพราะการใช้เครื่องมือตรวจหาลูกศร เวลาที่หมอถอนเอาลูกศรออก ก็ยิ่งทำให้เราได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเพราะการถอนลูกศรออก

เวลาที่หมอผ่าตัดใส่ยาถอนพิษที่ปากแผลให้ เราก็ยิ่งได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเพราะการใส่ยาถอนพิษท่ีปากแผล เดี๋ยวนี้เรามีบาดแผลหาย ผิวหนังเรียบสนิท หายโรคแล้วก็มีความสบายขึ้น มีเสรี พึ่งตัวเองได้ ไปไหนมาไหนได้ตามความพอใจ’ ฉันใดดูก่อนท่านนิครนถ์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ก็ถ้าพวกท่านจะพึงทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้มีแล้วในปางก่อน มิใช่ไม่ได้มีแล้ว’ พึงทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วไว้ในปางก่อน มิใช่ไม่ได้ทำแล้ว’ พึงทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วอย่างนั้นบ้าง อย่างนี้บ้าง’ พึงทราบว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์เท่านี้เราจะต้องทำให้หมดไป หรือว่าเมื่อทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว

ทุกข์ทั้งปวงก็เป็นอันเราทำให้หมดไปด้วย’ พึงทราบถึงเรื่องการละอกุศลธรรม การบำเพ็ญกุศลธรรมในปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านนิครนถ์จึงควรที่จะพยากรณ์ว่า ‘คนเรานี้ย่อมเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’

ดูก่อนท่านนิครนถ์ ก็เพราะเหตุที่พวกท่านไม่ทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้มีแล้วในปางก่อน มิใช่ไม่ได้มีแล้ว’ พึงทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วไว้ในปางก่อน มิใช่ไม่ได้ทำแล้ว’ พึงทราบว่า ‘เราทั้งหลายได้ก่อกรรมทำชั่วอย่างนั้นบ้าง อย่างนี้บ้าง’ พึงทราบว่า ‘ทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์เท่านี้เราจะต้องทำให้หมดไป หรือว่าเมื่อทุกข์เท่านี้เราทำให้หมดไปแล้ว ทุกข์ทั้งปวงก็เป็นอันเราทำให้หมดไปด้วย’ พึงทราบถึงเรื่องการละอกุศลธรรม การบำเพ็ญกุศลธรรมในปัจจุบัน ฉะนั้น ท่านนิครนถ์จึงไม่ควรที่จะพยากรณ์ว่า ‘คนเรานี้ย่อมเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง

ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’{ุ6} [๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรากล่าวอย่างนี้ พวกนิครนถ์เหล่านั้นได้กล่าวกะเราดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ท่านนิครนถ์นาฏบุตรเป็นผู้รู้ทุกอย่าง เห็นทุกอย่าง ยืนยันถึงญาณทัสสนะตลอดทุกส่วนว่า ‘เมื่อเราเดินก็ดี ยืนก็ดี หลับก็ดี ตื่นก็ดี ญาณทัสสนะได้ปรากฏติดต่อเสมอไป’ ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านนิครนถ์ บาปกรรมที่พวกท่านทำไว้ปางก่อนมีอยู่ พวกท่านจงทำบาปกรรมนั้นให้หมดไปเสียด้วยปฏิปทาที่ทำได้ยากอันเผ็ดร้อนนี้ คือ ท่านทั้งหลายเป็นผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจในบัดนี้นั้นจะเป็นการไม่ทำบาปกรรมต่อไป ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม

จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’ ก็แหละคำนั้นชอบใจ และถูกใจพวกข้าพเจ้า และเพราะเหตุนั้น พวกข้าพเจ้าจึงพากันชื่นชมนัก’{๗} [๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกนิครนถ์กล่าวแล้วอย่างนี้ เราได้กล่าวกะพวกนิครนถ์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ ธรรม ๕ ประการ นี้ มีวิบากเป็นสองส่วนในปัจจุบัน ธรรม ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. ศรัทธา ความเชื่อ

๒. รุจิ ความชอบใจ

๓. อนุสสวะ การฟังตามกันมา

๔. อาการปริวิตักกะ ความตรึกตามอาการ

๕. ทิฏฐินิชฌานขันติ ความถูกใจตามความเห็นและความเพ่งพินิจ

ธรรม ๕ ประการนี้แลมีวิบากเป็นสองส่วนในปัจจุบัน

บรรดาธรรม ๕ ประการนั้น ท่านนิครนถ์มีความเชื่ออย่างไร ชอบใจอย่างไร ฟังตามกันมาอย่างไร ตรึกตามอาการอย่างไร ถูกใจตามความเห็นและความเพ่งพินิจอย่างไร ในศาสดาผู้มีวาทะเป็นส่วนอดีต’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามีวาทะอย่างนี้แล จึงไม่เล็งเห็นการโต้ตอบวาทะอันชอบด้วยเหตุผลอะไรๆ ในพวกนิครนถ์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกับพวกนิครนถ์นั้นต่อไปอีกอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สมัยใด พวกท่านมีความพยายาม มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น ย่อมเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าว แต่สมัยใด พวกท่านย่อมไม่มีความพยายาม

ไม่มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น พวกท่านก็ไม่ต้องเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเช่นนั้น’

นิครนถ์รับว่า ‘ท่านพระโคดม สมัยใด พวกข้าพเจ้ามีความพยายาม มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น พวกข้าพเจ้าย่อมเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวจริง แต่สมัยใด พวกข้าพเจ้าไม่มีความพยายาม ไม่มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น พวกข้าพเจ้าก็ไม่ต้องเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเช่นนั้นจริง’

{๘} [๖] ‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ เท่าที่พูดกันมานี้เป็นอันว่า สมัยใด พวกท่านมีความพยายาม มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น ย่อมเสวยทุกขเวทนา อันเจ็บปวดรวดร้าว แต่สมัยใด พวกท่านย่อมไม่มีความพยายาม ไม่มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น พวกท่านก็ไม่ต้องเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเช่นนั้น’ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านนิครนถ์จึงไม่ควรที่จะพยากรณ์ว่า ‘คนเรานี้ย่อมเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้างอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม

เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไป ด้วยประการฉะนี้’ดูก่อนท่านนิครนถ์ ถ้าสมัยใด พวกท่านมีความพยายาม มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น ทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวพึงหยุดได้เอง และ สมัยใด พวกท่านไม่มีความพยายาม ไม่มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น ทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวพึงหยุดได้เองเช่นกัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านนิครนถ์ก็ควรที่จะพยากรณ์ว่า ‘คนเรานี้ย่อมเสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้างอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรม

ใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’

{๙} ดูก่อนท่านนิครนถ์ ก็เพราะเหตุที่สมัยใด พวกท่านมีความพยายาม มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น พวกท่านจึงเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าว แต่สมัยใด พวกท่านไม่มีความพยายาม ไม่มีความเพียรอย่างแรงกล้า สมัยนั้น พวกท่านก็ไม่ต้องเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าว พวกท่านนั้นเสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าว ย่อมเชื่อผิดไปเพราะไม่รู้แจ้ง เพราะไม่รู้จริง เพราะความงมงายว่า ‘คนเรานี้ย่อมเสวย สุขบ้าง ทุกข์บ้าง มิใช่ทุกข์มิใช่สุขบ้างอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็น เพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ทั้งนี้เพราะกรรมเก่าหมดไปด้วยตบะ ทั้งกรรมใหม่ก็มิได้ก่อขึ้น จึงไม่มีผลต่อไป เพราะไม่มีผลต่อไป จึงสิ้นกรรม เพราะสิ้นกรรม จึงสิ้นทุกข์ เพราะสิ้นทุกข์ จึงสิ้นเวทนา เพราะสิ้นเวทนา ทุกข์ทั้งปวงก็จักเป็นอันบุคคลนั้นทำให้หมดไปด้วยประการฉะนี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามีวาทะแม้อย่างนี้แล จึงไม่เล็งเห็นการโต้ตอบวาทะอันชอบด้วยเหตุผลอะไรๆ ในพวกนิครนถ์

{๑๐} [๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกะพวกนิครนถ์นั้นต่อไปอีกอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า ‘กรรมใดให้ผลในปัจจุบัน ขอกรรมนั้นจงให้ผลในชาติหน้าด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’

พวกนิครนถ์นั้นกล่าวว่า ‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘และพวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า กรรมใดให้ผลในชาติหน้า ขอกรรมนั้นจงให้ผลในปัจจุบันด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’

‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า ‘กรรมใดให้ผลเป็นสุข ขอกรรมนั้นจงให้ผลเป็นทุกข์ด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า ‘กรรมใดให้ผลเป็นทุกข์ ขอกรรม นั้นจงให้ผลเป็นสุขด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า ‘กรรมใดให้ผลเสร็จสิ้นแล้ว ขอกรรมนั้นจงอย่าให้ผลเสร็จสิ้นด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘และพวกท่านจะพึงปรารถนาได้ดังนี้หรือว่า ‘กรรมใดให้ผลยังไม่เสร็จสิ้น ขอกรรมนั้นจงให้ผลเสร็จสิ้นด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า ‘กรรมใดให้ผลมาก ขอกรรมนั้นจงให้ผลน้อยด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘และพวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า ‘กรรมใดให้ผลน้อย ขอกรรมนั้นจงให้ผลมากด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’

‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ พวกท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า ‘กรรมใดให้ผลขอกรรมนั้นจงอย่าให้ผล ด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’

‘ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

‘และพวกท่านจะพึงปรารถนาข้อนี้ได้ไหมว่า ‘กรรมใดยังไม่ให้ผล ขอกรรมนั้นจงให้ผลด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’

ไม่ได้ดังนั้นหรอก ท่าน’

{๑๑} [๘] ‘ดูก่อนท่านนิครนถ์ เท่าที่พูดกันมานี้เป็นอันว่าพวกท่านจะไม่ได้สมปรารถนาดังนี้ว่า ‘กรรมใดให้ผลในชาตินี้ ขอกรรมนั้นจงให้ผลในชาติหน้าด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดให้ผลในชาติหน้า ขอกรรมนั้นจงให้ผลในชาตินี้ด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดให้ผลเป็นสุข ขอกรรมนั้นจงให้ผลเป็นทุกข์ด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดให้ผลเป็นทุกข์ ขอกรรมนั้นจงให้ผลเป็นสุขด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดให้ผลเสร็จสิ้นแล้ว ขอกรรมนั้นจงอย่าให้ผลเสร็จสิ้นด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดให้ผลยังไม่เสร็จสิ้น

ขอกรรมนั้นจงให้ผลเสร็จสิ้นด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดให้ผลมาก ขอกรรมนั้นจงให้ผลน้อยด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดให้ผลน้อย ขอกรรมนั้นจงให้ผลมากด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดให้ผล ขอกรรมนั้นจงอย่าให้ผลด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ‘กรรมใดยังไม่ให้ผล ขอกรรมนั้นจงให้ผล ด้วยความพยายามหรือด้วยความเพียรด้วยเถิด’ ดังนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ความพยายามก็ดี ความเพียรก็ดีของท่านนิครนถ์ก็ไร้ผล’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์มีวาทะอย่างนี้ การกล่าวก่อนและการกล่าวตามอันชอบด้วยเหตุผล ๑๐ ประการของพวกนิครนถ์ผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมถึงฐานะน่าถูกตำหนิ

[๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน พวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้ทำกรรมชั่วไว้ในปางก่อนแน่ ในบัดนี้พวกเขาจึงได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเห็นปานนี้ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่อิศวรเนรมิตให้ พวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้ถูกอิศวฺรผู้ชั่วช้าเนรมิตมาแน่ ในบัดนี้พวกเขาจึงได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเห็นปานนี้ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเคราะห์กรรม พวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้มีบาปเคราะห์แน่ ในบัดนี้พวกเขาจึงได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเห็นปานนี้ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งอภิชาติ พวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้มีอภิชาติชั้น

เลวแน่ ในบัดนี้พวกเขาจึงได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเห็นปานนี้ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งความพยายามในปัจจุบันพวกนิครนถ์ต้องเป็นผู้มีความพยายามในปัจจุบันที่ตํ่าทรามแน่ ในบัดนี้พวกเขาจึงได้เสวยทุกขเวทนาอันเจ็บปวดรวดร้าวเห็นปานนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ถ้าสัตว์โลกไม่เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่อิศวรเนรมิตให้ พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ถ้าสัตว์โลกไม่เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่อิศวรเนรมิตให้ พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเคราะห์กรรม พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ถ้าสัตว์โลกไม่เสวยสุขและทุกข์เพราะเคราะห์กรรม พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งอภิชาติ พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ

ถ้าสัตว์โลกไม่เสวยสุขแสะทุกข์เพราะเหตุแห่งอภิชาติ พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งความพยายามในปัจจุบัน พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ถ้าสัตว์โลกไม่เสวยสุขและทุกข์ เพราะเหตุแห่งความพยายาม ในปัจจุบัน พวกนิครนถ์ก็น่าถูกตำหนิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกนิครนถ์มีวาทะอย่างนี้ การกล่าวก่อนและการกล่าวตามอันชอบด้วยเหตุผล ๑๐ ประการ ของพวกนิครนถ์ผู้มีวาทะอย่างนี้ย่อมถึงฐานะน่าถูกตำหนิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามที่ไร้ผล ความเพียุรที่ไร้ผลเป็นอย่างนี้แล{๑๒} [๑๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไร ความพยายามจึงจะมีผล ความเพียรจึงจะมีผล

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เอาตัวที่ไม่มีทุกข์ไปรับทุกข์ ๑ ไม่สละความสุขที่เกิดโดยธรรม ๑ ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในความสุขนั้น ๑

เธอย่อมทราบชัดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราบำเพ็ญความเพียรอยู่ ก็ย่อมคลายความยินดีตัณหานี้ได้เพราะความเพียรนั้น อนึ่ง เมื่อเราวางเฉยคือ เจริญอุเบกขาอยู่ ก็ย่อมคลายความยินดีตัณหานี้ได้’ เธอจึงเริ่มบำเพ็ญความเพียรไปในตัณหาซึ่งเมื่อภิกษุบำเพ็ญความเพียรอยู่ ย่อมคลายความยินดีได้เพราะความเพียร เธอจึงเจริญอุเบกขาไปในตัณหาซึ่งเมื่อภิกษุวางเฉยคือเจริญอุเบกขาอยู่ ย่อมคลายความยินดีได้เพราะการเจริญอุเบกขา เมื่อเธอนั้นบำเพ็ญความเพียรอยู่ ย่อมคลายความยินดีตัณหานั้นได้ด้วยความเพียร แม้อย่างนี้ทุกข์นั้นก็เป็นอันเธอทำให้หมดไปแล้ว เมื่อเธอนั้นวางเฉยคือ เจริญอุเบกขาอยู่ ย่อมคลายความยินดีตัณหานั้นได้ด้วยการเจริญอุเบกขา แม้อย่างนี้ทุกข์นั้นก็เป็นอันเธอทำให้หมดไปแล้ว

วาทะของพระตถาคตเจ้า

{๑๓} [๑๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนชายผู้มีความยินดี มีใจผูกพัน มีความรักใคร่ปรารถนาอย่างแรงกล้าในหญิง เขาเห็นหญิงนั้นยืนคุย ออดอ้อน ฉอเลาะ ร่าเริงอยู่กับชายอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญเรื่องนั้นอย่างไร ความเศร้าโศกเสียใจ ความทุกข์ระทมขมขื่นจะพึงเกิดขึ้นแก่ชายนั้นเพราะเห็นหญิงนั้นยืนคุย ออดอ้อน ฉอเลาะ ร่าเริงอยู่กับชายอื่นบ้างหรือไม่”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“นั่นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะชายนั้นมีความยินดี มีใจผูกพัน มีความรักใคร่ปรารถนาอย่างแรงกล้าในหญิง ดังนั้น ครั้นเห็นหญิงนั้นยืนคุย ออดอ้อน ฉอเลาะ ร่าเริง อยู่กับชายอื่น จึงเกิดความเศร้าโศกเสียใจ ความทุกข์ระทมขมขื่น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต่อมาชายนั้นคิดได้ว่า ‘เรามีความยินดี มีใจผูกพัน มีความรักใคร่ปรารถนาอย่างแรงกล้าในหญิง ความเศร้าโศกเสียใจ

ความทุกข์ระทมขมขื่นจึงเกิดขึ้นแก่เราได้เพราะเห็นหญิงนั้นยืนคุย ออดอ้อน ฉอเลาะ ร่าเริงอยู่กับชายอื่น อย่ากระนั้นเลย เราควรจะเลิกพอใจรักใคร่ในหญิงนั้นเสียเถิด’ เขาจึงเลิกพอใจรักใคร่ในหญิงคนนั้นเสีย ต่อมา เขาเห็นหญิงนั้นยืนคุย ออดอ้อน ฉอเลาะ ร่าเริงอยู่กับชายอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญเรื่องนั้นอย่างไร ความศร้าโศกเสียใจ ความทุกข์ระทมขมขื่นจะพึงเกิดขึ้นแก่ชายนั้นเพราะเห็นหญิงนั้นยืนคุย ออดอ้อน ฉอเลาะ ร่าเริงอยู่กับชายอื่นบ้างไหม”

“ไม่เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“นั้นเพราะเหตุอะไร

“เพราะชายนั้นคลายความรักในหญิงนั้นได้แล้ว ฉะนั้น ความเศร้าโศกเสียใจ ความทุกข์ระทมขมขื่นเพราะเห็นหญิงนั้นยืนคุย ออดอ้อน ฉอเลาะ ร่าเริงอยู่กับชายอื่นจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา พระพุทธเจ้าข้า”

{๑๔} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุก็ไม่เอาตัวที่ไม่มีทุกข์ไปรับทุกข์ ๑ ไม่สละความสุขที่เกิดโดยธรรม ๑ ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในความสุขนั้น ๑ เธอย่อมทราบชัดอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราบำเพ็ญความเพียรอยู่ ก็ย่อมคลายความยินดีตัณหานี้ได้เพราะความเพียรนั้น อนึ่ง เมื่อเราวางเฉย คือเจริญอุเบกขาอยู่ ก็ย่อมคลายความยินดีตัณหานี้ได้’ เธอจึงเริ่มบำเพ็ญความเพียรไปในตัณหาซึ่งเมื่อภิกษุบำเพ็ญความเพียรอยู่ ย่อมคลายความยินดีตัณหาได้เพราะความเพียร เธอจึงเจริญอุเบกขาไปในตัณหาซึ่งเมื่อภิกษุวางเฉยคือเจริญอุเบกขาอยู่ ย่อมคลายความยินดีได้เพราะการเจริญอุเบกขา เมื่อเธอนั้นบำเพ็ญความเพียรอยู่ ย่อมคลายความยินดีตัณหานั้นได้ด้วยความเพียร แม้อย่างนี้ทุกข์นั้นก็เป็นอันเธอทำให้หมดไปแล้ว เมื่อเธอนั้นวางเฉยคือเจริญอุเบกขาอยู่ ย่อมคลายความยินดีตัณหานั้นได้ด้วยการเจริญอุเบกขา แม้อย่างนี้ทุกข์นั้นก็เป็นอันเธอทำให้หมดไปแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

{๑๕} [๑๒] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ ภิกษุพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เมื่อเราอยู่ตามสบาย อกุศลธรรมย่อมเจริญยิ่ง กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง แต่เมื่อเราเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบาก อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญยิ่ง อย่ากระนั้นเลย เราพึงเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากเข้าไว้’ เธอจึงเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบาก เมื่อเธอเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากอยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญยิ่ง ต่อมา เธอไม่ต้องปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากก็ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะภิกษุนั้นเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นของเธอเป็นอันสำเร็จแล้ว ฉะนั้น ต่อมาเธอจึงไม่ต้องปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากก็ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนช่างทำลูกศรลนลูกศรกลับไปกลับมาบนข่าไฟ ๒ อัน ดัดให้ตรงจนใช้การได้ เพราะเหตุที่ลูกศรถูกช่างศรลนกลับไปกลับมาบนข่าไฟ ๒ อัน ดัดให้ตรงจนใช้การได้แล้ว ต่อมา ช่างทำลูกศรนั้นก็ไม่ต้องลนลูกศรนั้นกลับไปกลับมาบนข่าไฟ ๒ อัน ดัดให้ตรงจนใช้การได้อีก ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะช่างทำลูกศรนั้นลนลูกศรกลับไปกลับมาบนข่าไฟ ๒ อัน ดัดให้ตรงจนใช้การได้เพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นของเขาเป็นอันสำเร็จไปแล้ว ฉะนั้น

ต่อมาช่างทำลูกศรจึงไม่ต้องลนลูกศรกลับไปกลับมาบนข่าไฟ ๒ อัน ดัดให้ตรงจนใช้การได้อีก ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เมื่อเราอยู่ตามสบาย อกุศลธรรมย่อมเจริญยิ่ง กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง แต่เมื่อเราเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบาก อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญยิ่ง อย่ากระนั้นเลย เราพึงเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากเข้าไว้’ เธอจึงเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบาก เมื่อเธอเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากอยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญยิ่ง ต่อมา เธอไม่ต้องปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากก็ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะภิกษุนั้นเริ่มปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นของเธอเป็นอันสำเร็จแล้ว ฉะนั้น ต่อมาเธอจึง

ไม่ต้องปฏิบัติตนเพื่อให้ลำบากก็ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

{๑๖} [๑๓] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คือ ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม

ตถาคตนั้นทำโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยปัญญาอันยิ่ง ด้วยตนเองแล้วสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้

รู้ตามด้วย แสดงธรรมอันงามในเบี้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์ อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน

คฤหบดี บุตรคฤหบดี หรือผู้เกิดมาภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่งได้ฟ้งธรรมนั้นเข้า ครั้นฟ้งแล้วได้ศรัทธาในตถาคต เพราะได้ศรัทธาเขาย่อมเห็นตระหนักว่า ‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่งการที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกบวชเป็นบรรพชิต’สมัยต่อมา เขาละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกบวชเป็นบรรพชิตแล้ว

ความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ

[๑๔] เขาบวชอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพของ ภิกษุทั้งหลาย คือ

อริยสีลขันธ์

๑. เป็นผู้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เป็นผู้ละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

๓. เป็นผู้ละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เป็นผู้ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เป็นผู้ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน่นเพี่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพี่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม

ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคดีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน

๖. เป็นผู้ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ๗. เป็นผู้ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร

๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการพรากพีชคามและภูตคาม

๙. เป็นผู้ฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล

๑๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว

๑๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด๒๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง๒๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่

สันโดษ

ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้องเป็นผู้จะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหน ก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง เธอจะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น

{๑๗} [๑๕] ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์เช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

อริยอินทรียสังวร

ภิกษุนั้นเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวมๆ ไม่แยกถือเป็นส่วนๆ เธอย่อมปฏิบัติเพี่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้ บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ เธอฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้วไม่รวบถือรวมๆ ไม่แยกถือเป็นส่วนๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์{๑๘} ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยอินทรีย์สังวรเช่นนี้ ย่อมได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายใน

อริยสติสัมปชัญญะ

ภิกษุนั้นย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

การละนิวรณ์

{๑๙} [๑๖] ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร และอริยสติสัมปชัญญะเช่นนี้แล้ว พักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง เธอกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า

เธอละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว ย่อมมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ย่อมไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้ว ย่อมเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้

ฌาน ๔

{๒๐} ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต อันเป็นเครื่องทอนกำลังปัญญาได้แล้ว สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจาก

อกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

{๒๑} อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุบรรลุทุติยฌาน ที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

{๒๒} อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

{๒๓} อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

{๒๔} [๑๗] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ญาณที่ทำให้ระลึกชาติได้) เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมาก

บ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร)ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

จุตูปปาตญาณ

{๒๕} [๑๘] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้ม

น้อมจิตไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย (จุตูปปาตญาณ) เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทรามได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วย กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึง อบาย ทุคติ วินิบาต ’นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

อาสวักขยญาณ

{๒๖} [๑๙] ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ (ญาณที่ทำให้สิ้นอาสวะ) เธอย่อมรู้ชัดตามความ

เป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพยายามย่อมมีผล ความเพียรย่อมมีผลแม้อย่างนี้

{๒๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตผู้มีวาทะอย่างนี้ วาทะ ๑๐ ประการอันชอบด้วยเหตุผลของตถาคตผู้มีวาทะอย่างนี้ย่อมถึงฐานะที่ควรได้รับการสรรเสริญ

[๒๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ตถาคตต้องเป็นผู้ทำกรรมดีไว้ก่อนแน่ ในบัดนี้จึงได้เสวยเวทนาอันเป็นสุขหาอาสวะมิได้เห็นปานนี้ ถ้าสัตว์โลกได้เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่อิศวรเนรมิตให้ ตถาคตต้องเป็นผู้อันอิศวรชั้นดีเนรมิตแน่ ในบัดนี้จึงได้เสวยเวทนาอันเป็นสุขหาอาสวะมิได้เห็นปานนี้ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งเคราะห์กรรม ตถาคตต้องเป็นผู้มีเคราะห์ดีแน่ ในบัดนี้จึงไต้เสวยเวทนาอันเป็นสุขหาอาสวะมิได้เห็นปานนี้ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งอภิชาติ ตถาคตต้องเป็นผู้มีอภิชาติดีแน่ ในบัดนี้จึงได้เสวยเวทนาอันเป็นสุขหาอาสวะมิได้เห็นปานนี้

ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งความพยายามในปัจจุบันตถาคตต้องเป็นผู้มีความพยายามในปัจจุบันดีแน่ ในบัดนี้จึงได้เสวยเวทนาอันเป็นสุขหาอาสวะมิได้เห็นปานนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าสัตว์โลกไม่ใช่เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งกรรมเก่าที่ตนทำไว้ก่อน ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่อิศวรเนรมิตให้ ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าสัตว์โลกไม่ใช่เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุที่อิศวรเนรมิตให้ ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งเคราะห์กรรม ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าสัตว์โลกไม่ใช่เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งเคราะห์กรรม ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าหมู่สัตว์ย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งอภิชาติ ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าสัตว์โลกไม่ใช่เสวยสุขและทุกข์เพราะ

เหตุแห่งอภิชาติ ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าสัตว์โลกย่อมเสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งความพยายามในปัจจุบัน ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญ ถ้าหมู่สัตว์ไม่ใช่เสวยสุขและทุกข์เพราะเหตุแห่งความพยายามในปัจจุบัน ตถาคตก็น่าได้รับการสรรเสริญดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีวาทะอย่างนี้ วาทะ ๑๐ ประการอันชอบด้วยเหตุผลของตถาคตผู้มีวาทะอย่างนี้ย่อมถึงฐานะที่ควรได้รับการสรรเสริญ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ เทวทหสูตรที่ ๑

๒. ปัญจัตตยสูตร

ว่าด้วยขันธ์ ๕ สามหมวด

ความเห็นผิดแบบต่างๆ

{๒๘} [๒๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว{๒๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งกำหนดขันธ์ส่วนอนาคต มีทิฏฐิคล้อยตามขันธ์ส่วนอนาคต ย่อมปรารภขันธ์ส่วนอนาคต ประกาศถ้อยคำที่แสดงลัทธิหลายประการ คือ