๕. สุนักขัตตสูตร เล่ม ๑๔

๕. สุนักขัตตสูตร

ว่าด้วยพระสุนักขัตตลิจฉวีบุตร

ภาวะแห่งพระอรหัตตผล

{๖๗} [๕๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ในป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

{๖๘} พระสุนักขัตตลิจฉวีบุตรได้ทราบข่าวว่า “ภิกษุมากด้วยกันได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘พวกข้าพระองค์ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ทราบข่าวว่า ‘ภิกษุมากด้วยกันได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกภิกษุที่กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผล ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าดังกล่าวนั้นได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลโดยชอบหรือ หรือว่าในจำนวนนี้มีภิกษุบางพวกได้กราบทูลพยากรณ์พระอรหัตตผลด้วยความสำคัญว่าได้บรรลุ”

{๖๙} [๕๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า’ “ดูก่อนสุนักขัตตะ ภิกษุทั้งหลาย ที่พยากรณ์อรหัตตผลในสำนักของเราว่า ‘พวกข้าพระองค์รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ในจำนวนนี้ มีภิกษุบางพวกได้พยากรณ์อรหัตตผลโดยชอบแท้ แต่ก็มีภิกษุบางพวกในจำนวนนี้ได้พยากรณ์อรหัตตผลด้วยความสำคัญว่าได้บรรลุ ดูก่อนสุนักขัตตะ ในภิกษุเหล่านั้น การพยากรณ์ของภิกษุพวกที่พยากรณ์อรหัตตผลโดยชอบแท้นั้นก็เป็นอย่างนั้นนั่นแล ส่วนในภิกษุพวกที่พยากรณ์อรหัตตผลด้วยความสำคัญว่าได้บรรลุนั้น ตถาคตมีความดำริอย่างนี้ว่าจักแสดงธรรมแก่เธอ ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็อย่างนี้แล ในเรื่องนี้ตถาคตจึงมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘จักแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้น’ แต่ถ้าในธรรมวินัยนี้ มีโมฆบุรุษบางพวกปรุงแต่งปัญหาแล้วเข้ามาถามตถาคต การที่ตถาคตมีความดำริในภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่าจักแสดงธรรมแก่เธอนั้น ก็จะเป็นอย่างอื่นไป”

พระสุนักขัตตะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขณะนี้เป็นกาลสมควรแล้ว ข้าแต่พระสุคตเจ้า ขณะนี้เป็นกาลสมควรแล้ว ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงแสดงธรรม ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”

“ดูก่อนสุนักขัตตะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงพึง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” พระสุนักขัตตลิจฉวีบุตรทูลรับพระดำรัสแล้ว

{๗๐} [๕๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนสุนักขัตตะ กามคุณนี้มี ๕ ประการแล กามคุณ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ดูก่อนสุนักขัตตะ กามคุณมี ๕ ประการนี้แล

{๗๑} [๕๘] ดูก่อนสุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้พึงเป็นผู้น้อมใจไปในโลกามิส บุคคลผู้น้อมใจไปในโลกามิสก็ย่อม ถนัดแต่เรื่องที่เหมาะแก่โลกามิสเท่านั้น ย่อมตรึกย่อมตรองธรรมอันควรแก่โลกามิสนั้น คบแต่คนชนิดเดียวกัน และใฝ่ใจกับคนเช่นนั้น แต่เมื่อมีใครพูดถึงเรื่องเกี่ยวกับอาเนญชสมาบัติ ย่อมไม่สนใจฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งใจรับรู้ ไม่คบคนชนิดนั้น และไม่ใฝ่ใจกับคนชนิดนั้นดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนคนที่จากหมู่บ้านหรือนิคมของตนไปนานแล้ว เขาพบชายคนหนึ่งผู้จากหมู่บ้านหรือนิคมนั้นไปใหม่ๆ พึงถามชายผู้นั้นถึงเรื่องที่หมู่บ้านหรือนิคมนั้นมีความสุขสบายกันดี ทำมาหากินกันดี

และมีโรคภัยไข้เจ็บน้อย ชายผู้นั้นพึงเล่าเรื่องที่หมู่บ้านหรือนิคมนั้นมีความสุขสบาย ทำมาหากินดี และมีโรคภัยไข้เจ็บน้อยแก่เขา ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เขาจะพึงสนใจฟังชายผู้นั้น เงี่ยโสตสดับตั้งใจรับรู้ คบชายผู้นั้น และใฝ่ใจกับชายผู้นั้นบ้างไหมหนอ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสุนักขัตตะ ฉันนั้นเหมือนกันแล ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้พึงเป็นผู้น้อมใจไปในโลกามิส บุคคลผู้น้อมใจไปในโลกามิสก็ย่อมถนัดแต่เรื่องที่เหมาะแก่โลกามิสเท่านั้น ย่อมตรึกย่อมตรองธรรมอันควรแก่โลกามิสนั้น คบแต่คนชนิดเดียวกัน และใฝ่ใจกับคนเช่นนั้น แต่เมื่อมีใครพูดถึงเรื่องเกี่ยวกับอาเนญชสมาบัติ ย่อมไม่สนใจฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งใจรับรู้ ไม่คบคนชนิดนั้น และไม่ใฝ่ใจกับคนชนิดนั้น บุคคลที่เป็นอย่างนี้นั้นพึงทราบเถิดว่า ‘เป็นผู้เหินห่างจากการเกี่ยวข้องกับอาเนญชสมาบัติ มีแต่น้อมใจไปในโลกามิส’{๗๒} [๕๙] ดูก่อนสุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้พึงเป็นผู้น้อมใจไปในอาเนญชสมาบัติ

บุคคลผู้น้อมใจไปอาเนญชสมาบัติก็ย่อมถนัดแต่เรื่องที่เหมาะแก่อาเนญชสมาบัติเท่านั้น ย่อมตรึกย่อมตรองธรรมอันควรแก่อาเนญชสมาบัติ คบแต่คนชนิดเดียวกัน และใฝ่ใจกับคนเช่นนั้น แต่เมื่อมีใครพูดถึงเรื่องเกี่ยวกับโลกามิส ย่อมไม่สนใจฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งใจรับรู้ ไม่คบคนชนิดนั้น และไม่ใฝ่ใจกับคนชนิดนั้นดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนใบไม้เหลืองหลุดจากขั้วแล้วก็ไม่อาจกลับสดเขียวขึ้นมาได้อีก ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล สุนักขัตตะ เมื่อความเกี่ยวข้องในโลกามิสของบุคคลผู้น้อมใจไปในอาเนญชสมาบัติหลุดไปแล้ว บุคคลที่เป็นอย่างนี้นั้นพึงทราบเถิดว่า ‘เป็นผู้เหินห่างจากความเกี่ยวข้องกับโลกามิส มีแต่น้อมใจไปในอาเนญชสมาบัติ’

{๗๓} [๖๐] ดูก่อนสุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้พึงเป็นผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนสมาบัติ บุคคลผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนสมาบัติก็ย่อมถนัดแต่เรื่องที่เหมาะแก่อากิญจัญญายตนสมาบัติเท่านั้น ย่อมตรึกย่อมตรองธรรมอันควรแก่อากิญจัญญายตนสมาบัติ คบแต่คนชนิดเดียวกัน และใฝ่ใจกับคนเช่นนั้น แต่เมื่อมีใครพูดถึงเรื่องเกี่ยวกับอาเนญชสมาบัติ ย่อมไม่สนใจฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งใจรับรู้ ไม่คบคนชนิดนั้น และไม่ใฝ่ใจกับคนชนิดนั้น

ดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนศิลาที่หนาแตกออกเป็น ๒ ซีกแล้ว ย่อมเชื่อมต่อกันให้สนิทไม่ได้อีก ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล สุนักขัตตะ เมื่อความเกี่ยวข้องในอาเนญชสมาบัติของบุคคลผู้น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนสมาบัติแตกไปแล้ว บุคคลที่เป็นอย่างนี้นั้นพึงทราบเถิดว่า ‘เป็นบุคคลผู้เหินห่างจากความเกี่ยวข้องกับอาเนญชสมาบัติ มีแต่น้อมใจไปในอากิญจัญญายตนสมาบัติ’

{๗๔} [๖๑] ดูก่อนสุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้พึงเป็นผู้น้อมใจไปในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ บุคคลผู้น้อมใจไปในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ก็ย่อมถนัดแต่เรื่องที่เหมาะแก่เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมตรึกย่อมตรองธรรมอันควรแก่เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ คบแต่คนชนิดเดียวกัน และใฝ่ใจกับคนชนิดนั้น แต่เมื่อมีใครพูดถึงเรื่องเกี่ยวกับอากิญจัญญายนสมาบัติ ย่อมไม่สนใจฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งใจรับรู้ ไม่คบคนชนิดนั้น และไม่ใฝ่ใจกับคนชนิดนั้นดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนคนที่บริโภคอิ่มหนำแล้วพึงทิ้งโภชนะที่ถูกใจเสีย ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เขาจะพึงมีความปรารถนาในอาหารนั้นบ้างไหมหนอ”

“ไม่ปรารถนาเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“เพราะว่าอาหารโน้นกลายเป็นของไม่น่ากินไปเสียแล้ว”

“ฉันใดก็ฉันนั้นแล สุนักขัตตะ เมื่อความเกี่ยวข้องในอากิญจัญญายตนสมาบัติอันบุคคลผู้น้อมใจไปในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติคายได้แล้ว บุคคลที่เป็นอย่างนี้นั้นพึงทราบเถิดว่า ‘เป็นบุคคลผู้เหินห่างจากความเกี่ยวข้องกับอากิญจัญญายตนสมาบัติ มีแต่น้อมใจไปในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ’

{๗๕} [๖๒] ดูก่อนสุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่บุคคลบางคนในโลกนี้พึงเป็นผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ บุคคลผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ ก็ย่อมถนัดแต่เรื่องที่เหมาะแก่นิพพานโดยชอบเท่านั้น ย่อมตรึกย่อมตรองธรรมอันควรแก่นิพพานโดยชอบ คบแต่คนชนิดเดียวอัน และใฝ่ใจกับคนเช่นนั้น แต่เมื่อมีใครพูดถึงเรื่องเกี่ยวกับเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมไม่สนใจฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งใจรับรู้ ไม่คบคนชนิดนั้น และไม่ใฝ่ใจกับคนนั้นดูก่อนสุนักขัตตะ เปรียบเหมือนตาลยอดด้วนไม่อาจงอกงามได้อีกฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแล สุนักขัตตะ เมื่อความเกี่ยวข้องในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอันบุคคลผู้น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบละได้แล้ว

ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา บุคคลที่เป็นอย่างนี้นั้นพึงทราบเถิดว่า ‘เป็นบุคคลผู้เหินห่างจากความเกี่ยวข้องกับเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ มีแต่น้อมใจไปในนิพพานโดยชอบ’{๗๖} [๖๓] ดูก่อนสุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้พึงมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘พระสมณะตรัสลูกศรคือตัณหาไว้แล้วโทษอันเป็นพิษคืออวิชชาย่อมงอกงามได้ด้วยฉันทราคะและพยาบาท เราละลูกศรคือตัณหานั้นได้แล้ว กำจัดโทษอันเป็นพิษคืออวิชชาได้แล้ว จึงเป็น

ผู้มีใจน้อมไปในนิพพานโดยชอบ’ สิ่งที่เป็นผลเบื้องต้นพึงมีได้อย่างนี้ คือ เธอประกอบเนืองๆ ซึ่งอารมณ์อันไม่เป็นที่สบายของใจอันน้อมไปในนิพพานโดยชอบ ได้แก่ เห็นรูปอันไม่เป็นที่สบายตาด้วยจักษุบ่อยๆ ฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายหูด้วยโสตะบ่อยๆ สูดดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายจมูกด้วยฆานะบ่อยๆ ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายลิ้นด้วยชิวหาบ่อยๆ สัมผัสโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายกายด้วยกายบ่อยๆ รับรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายใจด้วยใจบ่อยๆ เมื่อเธอเห็นรูปอันไม่เป็นที่สบายตาด้วยจักษุบ่อยๆ ฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายหูด้วยโสตะบ่อยๆ สูดดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายจมูกด้วยฆานะบ่อยๆ ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายลิ้นด้วยชิวหาบ่อยๆ

สัมผัสโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายกายด้วยกายบ่อยๆ รับรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายใจด้วยใจบ่อยๆ แล้วราคะพึงครอบงำจิตได้ เธอมีจิตถูกราคะครอบงำแล้วพึงประสบความตาย หรือทุกข์ปางตายเปรียบเหมือนคนถูกยิงด้วยลูกศรที่อาบยาพิษอย่างแรง มิตรสหายญาติสาโลหิตของเขาจึงหาหมอผ่าตัดมารักษาเขา หมอผ่าตัดใช้มีดผ่าปากแผล ครั้นแล้วใช้เครื่องตรวจหาลูกศรแล้วถอนลูกศรออก ใส่ยาถอนพิษที่ยังมีเชื้อหลงเหลืออยู่ จนรู้ว่าไม่มีเชื้อหลงเหลืออยู่ จึงบอกอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนพ่อมหาจำเริญ เราถอนลูกศรให้แล้ว โทษคือพิษเราก็กำจัดจนไม่มีเชื้อหลงเหลือแล้ว ท่านพ้นขีดอันตราย และพึงรับประทานอาหารที่ไม่แสลง

เมื่อท่านจำต้องรับประทานอาหารที่แสลง ก็อย่าถึงกับให้แผลต้องกำเริบ และท่านต้องชะแผลตามเวลา ทายาสมานปากแผลตามเวลา เมื่อท่านชะแผลตามเวลา ทายาสมานปากแผลตามเวลา ก็อย่าให้นํ้าเหลืองและเลือดปิดปากแผลได้ และท่านอย่าเที่ยวตากลมตากแดดบ่อยๆ เมื่อท่านเที่ยวตากลมตากแดดบ่อยๆ ก็อย่าให้ละอองและสิ่งโสโครกถูกปากแผลได้นะพ่อคุณ ท่านต้องคอยรักษาแผลอยู่จนกว่าแผลจะประสานกัน’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘หมอถอนลูกศรให้เราแล้ว โทษคือพิษหมอก็กำจัดจนไม่มีเชื้อหลงเหลือ

แล้ว เราพ้นขีดอันตราย’ เขาจึงรับประทานอาหารที่แสลง เมื่อรับประทานอาหารที่แสลงอยู่ แผลก็กำเริบ และเขาไม่ชะแผลตามเวลา ไม่ทายาสมานปากแผลตามเวลา เมื่อเขาไม่ชะแผลตามเวลา ไม่ทายาสมานปากแผลตามเวลา นํ้าเหลืองและเลือดก็ปิดปากแผล และเขาเที่ยวตากลมตากแดดบ่อยๆ เมื่อเขาเที่ยวตากลมตากแดดบ่อยๆ ปล่อยให้ละอองและสิ่งโสโครกถูกปากแผลได้ ไม่คอยรักษาแผล แผลก็จะประสานกันไม่ได้ เพราะเขาปฏิบัติที่ไม่ถูกนี้แล แผลจึงอักเสบได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ไม่กำจัดของไม่สะอาด และโทษคือพิษที่ยังมีเชื้อหลงเหลืออยู่ เขามีแผลอักเสบ พึงประสบความตายหรือทุกข์ปางตายได้ ฉันใด

ฉันนั้นเหมือนกันแล สุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้พึงมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘พระสมณะตรัสลูกศรคือตัณหาไว้แล้ว โทษอันเป็นพิษคืออวิชชาย่อมงอกงามได้ด้วยฉันทราคะและพยาบาท เราละลูกศรคือตัณหานั้นได้แล้ว กำจัดโทษอันเป็นพิษคืออวิชชาได้แล้ว จึงเป็นผู้มีใจน้อมไปในนิพพานโดยชอบ’ สิ่งที่เป็นผลเบื้องต้นพึงมีได้อย่างนี้ คือ เธอประกอบเนือง ๆ ซึ่งอารมณ์อันไม่เป็นที่สบายของใจอันน้อมไปในนิพพานโดยชอบ ได้แก่ เห็นรูปอันไม่เป็นที่สบายตาด้วยจักษุบ่อยๆ ฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายหูด้วยโสตะบ่อยๆ สูดดมกสิ่นอันไม่เป็นที่สบายจมูกด้วยฆานะบ่อย ๆ ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายลิ้นด้วยชิวหาบ่อยๆ

สัมผัสโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายกายด้วยกายบ่อยๆ รับรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายใจด้วยใจบ่อยๆ เมื่อเธอเห็นรูปอันไม่เป็นที่สบายตาด้วยจักษุบ่อยๆ ฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายหูด้วยโสตะบ่อยๆ สูดดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายจมูกด้วยฆานะบ่อยๆ ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายลิ้นด้วยชิวหาบ่อยๆ สัมผัสโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายกายด้วยกายบ่อยๆ รับรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายใจด้วยใจบ่อยๆแล้วราคะพึงครอบงำจิตได้ เธอมีจิตถูกราคะครอบงำแล้วพึงประสบความตายหรือทุกข์ปางตาย

ดูก่อนสุนักขัตตะ ก็ความตายของภิกษุในอริยวินัยนี้หมายถึงภิกษุที่บอกลาสิกขาไปเป็นคฤหัสถ์ ส่วนทุกข์ปางตายของภิกษุหมายถึงภิกษุที่ต้องอาบัติมัวหมองข้อใดข้อหนึ่ง

{๗๗} [๖๔] ดูก่อนสุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้พึงมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘พระสมณะตรัสลูกศรคือตัณหาไว้แล้ว โทษอันเป็นพิษคืออวิชชาย่อมงอกงามได้ด้วยฉันทราคะและพยาบาท เราละลูกศรคือตัณหานั้นได้แล้ว กำจัดโทษอันเป็นพิษคืออวิชชาได้แล้ว จึงเป็นผู้มีใจน้อมไปในนิพพานโดยชอบ’ เธอผู้มีใจน้อมไปในนิพพานโดยชอบนั่นแล จึงไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งอารมณ์อันไม่เป็นที่สบายของใจอันน้อมไปในนิพพานโดยชอบแล้ว ได้แก่ ไม่เห็นรูปอันไม่เป็นที่สบายตาด้วยจักษุบ่อยๆ ไม่ฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายหูด้วยโสตะบ่อยๆ ไม่สูดดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายจมูกด้วยฆานะบ่อยๆ ไม่ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายลิ้นด้วยชิวหาบ่อยๆ

ไม่สัมผัสโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายกายด้วยกายบ่อยๆ ไม่รับรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายใจด้วยใจบ่อยๆ เมื่อเธอไม่เห็นรูปอันไม่เป็นที่สบายตาด้วยจักษุบ่อยๆ ไม่ฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายหูด้วยโสตะบ่อยๆ ไม่สูดดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายจมูกด้วยฆานะบ่อยๆ ไม่ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายลิ้นด้วยชิวหาบ่อยๆ ไม่สัมผัสโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายกายด้วยกายบ่อยๆ ไม่รับรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายใจด้วยใจบ่อยๆ ราคะก็ไม่ครอบงำจิต เธอมีจิตไม่ถูกราคะครอบงำแล้ว ก็ไม่พึงถึงความตายหรือทุกข์ปางตายเปรียบเหมือนคนถูกยิงด้วยลูกศรที่อาบยาพิษอย่างแรง มิตรสหาย ญาติสาโลหิตของเขาพึงหาหมอผ่าตัดมารักษาเขา หมอผ่าตัดใช้มีดผ่าปากแผล ครั้นแล้วใช้เครื่องตรวจหาลูกศรแล้วถอนลูกศรออก ใส่ยาถอนพิษที่ยังมีเชื้อหลงเหลืออยู่จนรู้ว่าไม่มีเชื้อหลงเหลืออยู่ จึงบอกอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนพ่อมหาจำเริญ เราถอนลูกศรให้แล้ว โทษคือพิษเราก็กำจัดจนไม่มีเชื้อหลงเหลือแล้ว ท่านพ้นขีดอันตราย และพึงรับประทานอาหารที่ไม่แสลง

เมื่อท่านจำต้องรับประทานอาหารที่แสลง ก็อย่าถึงกับให้แผลต้องกำเริบ และท่านต้องชะแผลตามเวลา ทายาสมานปากแผลตามเวลา เมื่อท่านชะแผลตามเวลา ทายาสมานปากแผลตามเวลา ก็อย่าให้นํ้าเหลืองและเลือดปิดปากแผลได้ และท่านอย่าเที่ยวตากลมตากแดดบ่อยๆ เมื่อท่านเที่ยวตากลมตากแดดบ่อยๆ แล้ว ก็อย่าให้ละอองและสิ่งโสโครกถูกปากแผลได้นะพ่อคุณ ท่านต้องคอยรักษาแผลอยู่จนกว่าแผลจะประสานกัน’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘หมอถอนลูกศรให้เราแล้ว โทษคือพิษหมอก็กำจัดจนไม่มีเชื้อหลงเหลือแล้ว และเราพ้นขีดอันตราย’ เขาจึงรับประทานอาหารที่ไม่แสลง เมื่อรับประทานอาหารที่ไม่แสลง แผลก็ไม่อักเสบ และชะแผลตามเวลา

ทายาสมานปากแผลตามเวลา เมื่อเขาชะแผลตามเวลา ทายาสมานปากแผลตามเวลา นํ้าเหลืองและเลือดก็ไม่ปิดปากแผล และเขาไม่เที่ยวตากลมตากแดดบ่อยๆ เมื่อเขาไม่เที่ยวตากลมตากแดดบ่อยๆ ละอองและสิ่งโสโครกก็ไม่ถูกปากแผล เขาคอยรักษาแผลอยู่จนแผลหายประสานกัน เพราะเขาปฏิบัติตนถูกต้องนี้แล แผลจึงหายได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ กำจัดของไม่สะอาดและโทษคือพิษจนไม่มีเชื้อหลงเหลืออยู่แล้ว เขามีผิวหนังเรียบสนิทเพราะแผลหายแล้ว จึงไม่ถึงความตายหรือทุกข์ปางตาย ฉันใดฉันนั้นเหมือนกันแล สุนักขัตตะ ย่อมมีฐานะที่จะเป็นไปได้ที่ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้พึงมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘พระสมณะตรัสลูกศรคือตัณหาไว้แล้ว

โทษอันเป็นพิษคืออวิชชาย่อมงอกงามได้ด้วยฉันทราคะและพยาบาท เราละลูกศรคือตัณหานั้นได้แล้ว กำจัดโทษอันเป็นพิษคืออวิชชาได้แล้ว จึงเป็นผู้มีใจน้อมไปในนิพพานโดยชอบ’ เธอผู้มีใจน้อมไปในนิพพานโดยชอบนั่นแล จึงไม่ประกอบเนืองๆ ซึ่งอารมณ์อันไม่เป็นที่สบายของใจอันน้อมไปในนิพพานโดยชอบแล้ว ได้แก่ ไม่เห็นรูปอันไม่เป็นที่สบายตาด้วยจักษุบ่อยๆ ไม่ฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายหูด้วยโสตะบ่อยๆ ไม่สูดดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายจมูกด้วยฆานะบ่อยๆ ไม่ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายลิ้นด้วยชิวหาบ่อยๆ ไม่สัมผัสโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายกายด้วยกายบ่อยๆ

ไม่รับรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายใจด้วยใจบ่อยๆ เมื่อเธอไม่เห็นรูปอันไม่เป็นที่สบายตาด้วยจักษุบ่อยๆ ไม่ฟังเสียงอันไม่เป็นที่สบายหูด้วยโสตะบ่อยๆ ไม่สูดดมกลิ่นอันไม่เป็นที่สบายจมูกด้วยฆานะบ่อยๆ ไม่ลิ้มรสอันไม่เป็นที่สบายลิ้นด้วยชิวหาบ่อยๆ ไม่สัมผัสโผฏฐัพพะอันไม่เป็นที่สบายกายด้วยกายบ่อยๆ ไม่รับรู้ธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่สบายใจด้วยใจบ่อยๆ ราคะก็ไม่ครอบงำจิต เธอมีจิตไม่ถูกราคะครอบงำแล้ว ก็ไม่พึงถึงความตายหรือ ทุกข์ปางตาย[๖๕] ดูก่อนสุนักขัตตะ เราอุปมาเปรียบเทียบดังนี้เพื่อให้รู้เนื้อความในอุปมานี้ดังนี้

คำว่า แผล เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖

คำว่า โทษคือพิษ เป็นชื่อของอวิชชา

คำว่า ลูกศร เป็นชื่อของตัณหา

คำว่า เครื่องตรวจ เป็นชื่อของสติ

คำว่า ศัสตรา เป็นชื่อของอริยปัญญา

คำว่า หมอผ่าตัด เป็นชื่อของตถาคตผู้ไกลจากกิเลส ตรัสรู้เองโดยชอบแล้ว

ดูก่อนสุนักขัตตะ ข้อที่ว่าภิกษุนั้นทำความสำรวมในอายตนะที่มากระทบ ๖ อย่าง รู้ดังนี้ว่า ‘อุปธิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์’ จึงเป็นผู้ปราศจากอุปธิ พ้นวิเศษแล้วในเพราะธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ จักน้อมกายหรือปล่อยจิตไปในอุปธิ นั้นมิใช่ฐานะที่จะมีได้

เปรียบเหมือนภาชนะมีนํ้าดื่มเต็มเปี่ยม ถึงพร้อมด้วยสี ด้วยกลิ่น ด้วยรส แต่ผสมด้วยยาพิษ มีบุรุษผู้รักชีวิต ยังไม่อยากตาย ผู้รักสุขเกลียดทุกข์มาพบเข้า ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะพึงดื่มนํ้าที่เต็มเปียมภาชนะนั้น ทั้งๆ ที่รู้ว่าดื่มแล้วจะต้องถึงความตายหรือทุกข์ปางตายไหมเล่า”

“ไม่ดื่มนํ้านั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๘} “ฉันนั้นเหมือนกันแล สุนักขัตตะ ข้อที่ว่าภิกษุนั้นทำความสำรวมในอายตนะที่มากระทบ ๖ อย่าง รู้ดังนี้ว่า ‘อุปธิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์’ จึงเป็นผู้ปราศจากอุปธิ พ้นวิเศษแล้วในเพราะธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ จักน้อมกายหรือปล่อยจิตไปในอุปธิ นั่นมิใช่ฐานะที่จะมีได้เปรียบเหมือนงูพิษมีพิษร้ายแรง มีบุรุษผู้รักชีวิต ยังไม่อยากตาย ผู้รักสุขเกลียดทุกข์มาพบเข้า ดูก่อนสุนักขัตตะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นจะพึงยื่นมือหรือหัวแม่มือให้งูพิษที่มีพิษร้ายแรงนั้น ทั้งๆ ที่รู้ว่าถูกงูกัดแล้วจะต้องถึงตายหรือทุกข์ปางตายไหมเล่า”“ไม่ทำเช่นนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

{๗๙} “ฉันนั้นเหมือนกันแล สุนักขัตตะ ข้อที่ว่าภิกษุนั้นทำความสำรวมในอายตนะที่มากระทบ ๖ อย่าง รู้ดังนี้ว่า ‘อุปธิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์’ จึงเป็นผู้ปราศจากอุปธิ พ้นวิเศษแล้วในเพราะธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ จักน้อมกายหรือปล่อยจิตไปในอุปธิ นั่นมิใช่ฐานะที่จะมีได้”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว พระสุนักขัตตลิจฉวีบุตรยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ สุนักขัตฅสูตรที่ ๕

๖. อาเนญชสัปปายสูตร

ว่าด้วยปฏิปทามีอาเนญชสมาบัติเป็นที่สบาย

{๘๐} [๖๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมชื่อกัมมาสธรรม ของชาวกุรุ ในแคว้นกุรุ สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๘๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามเป็นของไม่เที่ยง เป็นของว่างเปล่า เลือนหายไปเป็นธรรมดา กามนี้ทำความล่อลวง เป็นที่บ่นถึงของคนพาล กามทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า และกามสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า ทั้งสองอย่างนี้เป็นบ่วงแห่งมาร เป็นวิสัยแห่งมาร เป็นเหยื่อล่อแห่งมาร เป็นที่หากินของมาร ในกามนี้ย่อมมีบาปอกุศลทางใจเหล่านี้ คือ อภิชฌา (ความคิดเพ่งเล็งอยากได้) บ้าง พยาบาท (ความคิดปองร้าย) บ้าง สารัมภะ (ความคิดแข่งดี) บ้าง เป็นไปอยู่ กามนั้นเองย่อมก่ออันตรายให้แก่อริยสาวกผู้ตามศึกษาอยู่ในธรรมวินัยนี้