๙. มหาปุณณมสูตร เล่ม ๑๔

๙. มหาปุณณมสูตร

ว่าด้วยคืนพระจันทร์เต็มดวง สูตรใหญ่

อุปาทานและอุปาทานขันธ์

{๑๒๐} [๘๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในปุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล เป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมประทับนั่งอยู่กลางแจ้งในราตรีมีดวงจันทร์เต็มดวงขณะนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลีไปทางที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลดังนี้ว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอทูลถามปัญหาบางประการกะพระผู้มีพระภาคเจ้า หากพระผู้มีพระภาคเจ้าจะประทานโอกาสเพื่อพยากรณ์ปัญหาแก่ข้าพระองค์”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าอย่างนั้น เธอจงนั่งยังอาสนะของตน ประสงค์จะถามปัญหาข้อใดก็ถามเถิด”

{๑๒๑} [๘๖] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ อาสนะของตนแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์นี้มี ๕ ประการ คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑ หรือหนอแล”“ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์มี ๕ ประการเท่านี้ คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑”

ภิกษุนั้นชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘สาธุ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วทูลถามปัญหาพระผู้มีพระภาคเจ้าต่อไปว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีอะไรเป็นมูล”

“ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีฉันทะเป็นมูล”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น อย่างเดียวกันหรือว่าต่างกัน”

“ดูก่อนภิกษุ อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น จะว่าอย่างเดียวกันก็มิใช่ จะต่างกันก็มิใช่ ฉันทราคะ(ความกำหนัดพอใจ)ในอุปาทานขันธ์ ๕ นั่นแล เป็นตัวอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น”

{๑๒๒} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความต่างกันแห่งฉันทราคะในอุปาทาน ๕ นั้น มีไหม”

“มี ภิกษุ” ดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ก็ขอให้เรามีรูปอย่างนี้ มีเวทนาอย่างนี้ มีสัญญาอย่างนี้ มีสังขารอย่างนี้ มีวิญญาณอย่างนี้เถิด’ ความต่างกันแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ มีอย่างนี้แล ภิกษุ”

สาเหตุที่เรียกว่าขันธ์

{๑๒๓} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขันธ์ทั้งหลายมีชื่อเรียกว่าขันธ์ด้วยเหตุเท่าไร”

“ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี่เป็นรูปขันธ์

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี่เป็นเวทนาขันธ์

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี่เป็นสัญญาขันธ์

สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี่เป็นสังขารขันธ์

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี่เป็นวิญญาณขันธ์

ดูก่อนภิกษุ ขันธ์ทั้งหลายย่อมมีชื่อเรียกว่าขันธ์ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล”

{๑๒๔} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุปัจจัยแห่งการบัญญัติรูปขันธ์ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติเวทนาขันธ์ อะไรหนอ แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติสัญญาขันธ์ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติสังขารขันธ์ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติวิญญาณขันธ์”“ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติรูปขันธ์

ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติเวทนาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติสัญญาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติสังขาร ขันธ์ นามรูปเป็นเหตุเป็นปัจจัยแห่งการบัญญัติวิญญาณขันธ์”

สาเหตุที่ทำให้มีและไม่มีสักกายทิฏฐิ

{๑๒๕} [๘๗] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สักกายทิฏฐิจะมีได้อย่างไร”

“ดูก่อนภิกษุ ปถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้า ทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ

ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง พิจารณาเห็นรูปในอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาในรูปบ้าง

ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาในเวทนาบ้าง พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตาบ้าง

ย่อมพิจารณาเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสัญญาบ้าง พิจารณาเห็นสัญญาในอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาในสัญญาบ้าง

ย่อมพิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขารบ้าง พิจารณาสังขารในอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาในสังขารบ้าง

ย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง

ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างนี้แล”

{๑๒๖} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิจะไม่มีได้อย่างไร”

“ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษย่อมไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูปบ้าง

ย่อมไม่พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในเวทนาบ้าง

ย่อมไม่พิจารณาเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสัญญาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นสัญญาในอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในสัญญาบ้าง

ย่อมไม่พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขารบ้าง ไม่พิจารณาเห็นสังขารในอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในสังขารบ้าง

ย่อมไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง

ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างนี้แล”

คุณและโทษของขันธ์ ๕

{๑๒๗} [๘๘] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นคุณแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อะไรหนอเป็นโทษแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อะไรหนอเป็นการสสัดออกแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ”“ดูก่อนภิกษุ การที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งรูป การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกแห่งรูปการที่สุขโสมนัสอาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งเวทนา การที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งเวทนา การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้

นี้เป็นการสลัดออกแห่งเวทนาการที่สุขโสมนัสอาศัยสัญญาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งสัญญา การที่สัญญาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งสัญญา การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสัญญาเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกแห่งสัญญาการที่สุขโสมนัสอาศัยสังขารทั้งหลายเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งสังขารทั้งหลาย การที่สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งสังขารทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารทั้งหลายเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกแห่งสังขารทั้งหลายการที่สุขโสมนัสอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณแห่งวิญญาณ การที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษแห่งวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกแห่งวิญญาณ”

เหตุละมานานุสัย

{๑๒๘} [๘๙] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อรู้เมื่อเห็นอย่างไร จึงไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายอันมีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งหมดในภายนอก”

“ดูก่อนภิกษุ บุคคลเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่ารูป นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเราเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง … นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง … นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า ‘วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าวิญญาณ นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัว ตนของเรา’ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้เมื่อเห็นอย่างนี้จึงจะไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายอันมีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งหมดในภายนอก”

ข้อวิตกเรื่องผู้รับผลกรรม

{๑๒๙} [๙๐] ลำดับนั้นแล มีภิกษุรูปหนึ่งเกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า “จำเริญละ ก็เป็นอันว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่อนัตตาทำแล้วจักตกถึงอัตตาได้อย่างไร”ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความปริวิตกแห่งใจของภิกษุรูปนั้นด้วยพระหฤทัยแล้ว จึงรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ย่อมจะเป็นไปได้ที่โมฆบุรุษบางคนในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ไม่รู้ ตกอยู่ในอวิชชา ใจมีตัณหาเป็นใหญ่ จึงสำคัญคำสั่งสอนของศาสดาชั่วแล่นว่า ‘จำเริญละ ก็เป็นอันว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่อนัตตาทำแล้วจักตกถึงอัตตาได้อย่างไร’ ดังนี้ เราจะขอย้อนถาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอก็ได้รับแนะนำในธรรมนั้นๆ กันมาแล้วแล เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน “รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สัญญาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สังขารเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นเป็นอัตตาของเรา’

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่ารูป เธอทั้งหลายพึงเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไมใช่อัตตาของเรา’เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าเวทนา เธอทั้งหลายพึงเห็นเวทนานั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า

‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าสัญญา เธอทั้งหลายพึงเห็นสัญญานั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าสังขาร เธอทั้งหลายพึงเห็นสังขารนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา’วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าวิญญาณ เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล และเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ากำลังตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปได้มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ถือมั่นแล

จบ มหาปุณณมสูตรที่ ๙

๑๐. จูฬปุณณมสูตร

ว่าด้วยคืนพระจันทร์เต็มดวง สูตรเล็ก

ลักษณะอสัตบุรษ

{๑๓๐} [๙๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในปุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล เป็นวันอุโบสกขึ้น ๑๕ ค่ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมประทับนั่งอยู่กลางแจ้งในราตรีมีพระจันทร์เต็มดวง

{๑๓๑} ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเหลียวดูภิกษุสงฆ์ซึ่งนั่งเงียบอยู่โดยลำดับ จึงตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษจะพึงรู้จักอสัตบุรุษด้วยกันว่า “ผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ’ ได้ไหมหนอ”