๘. อานาปานสติสูตร เล่ม ๑๔

ชาวโอกกลชนบททั้งที่เป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ นัตถิกวาทะ ก็ยังไม่กล้าที่จะตำหนิ ไม่กล้าคัดค้านธรรมบรรยายมหาจัตตารีสกะเลย นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะกลัวถูกนินทา กลัวถูกว่าร้าย และกลัวแข่งดี”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหาจัตตารีสกสูตรที่ ๗

๘. อานาปานัสสติสูตร

ว่าด้วยการเจริญอานาปานสติ

{๒๘๒} [๑๔๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในบุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี พร้อมด้วยพระสาวกผู้เป็นเถระมีชื่อเสียงหลายรูปด้วยกัน เช่น ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ ท่านพระมหากัจจายนะ ท่านพระมหาโกฏฐิตะ ท่านพระมหากัปปินะ ท่านพระมหาจุนทะ ท่านพระอนุรทธะ ท่านพระเรวตะ ท่านพระอานนท์ และพระสาวกผู้เป็นเถระมีชื่อเสียงอื่น ๆก็สมัยนั้นแล พระเถระทั้งหลายช่วยกันโอวาทพร่ำสอนพวกภิกษุนวกะกัน คือ พระเถระบางพวกโอวาทพรํ่าสอนภิกษุ ๑๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพร่ำสอน ๒๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพรํ่าสอน ๓๐ รูปบ้าง บางพวก

โอวาทพร่ำสอน ๔๐ รูปบ้าง และภิกษุนวกะเหล่านั้นอันภิกษุผู้เป็นเถระโอวาทพรํ่าสอนอยู่ ย่อมรู้ชัดธรรมวิเศษอย่างกว้างขวางยิ่งกว่าเก่า

{๒๘๓} [๑๔๕] ก็สมัยนั้นแล เป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ ทั้งเป็นวันปวารณา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมประทับนั่งกลางแจ้งในราตรีมีพระจันทร์เต็มดวง ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเหลียวดูหมู่ภิกษุซึ่งนิ่งเงียบอยู่โดยลำดับ จึงตรัสบอกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรายินดีในปฏิปทา เรามีใจยินดีในปฏิปทานี้ เพราะฉะนั้นแล เธอทั้งหลายจงปรารภความเพียรให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไปเพื่อถึงธรรมที่ตนยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ตนยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ตนยังไม่ทำให้แจ้ง เราจักรออยู่ในพระนครสาวัตถีนี้แลจนถึงวันครบ ๔ เดือนแห่งฤดูฝนอันเป็นที่บานแห่งดอกโกมุท”พวกภิกษุชาวชนบททราบข่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจักรออยู่ในพระนครสาวัตถีนั้นจนถึงวันครบ

๔ เดือนแห่งฤดูฝนเป็นที่บานแห่งดอกโกมุทจึงพากันหลั่งไหลมายังพระนครสาวัตถีเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ฝ่ายภิกษุเถระเหล่านั้นก็พากันโอวาทพร่ำสอนภิกษุนวกะเพิ่มประมาณขึ้น คือ พระเถระบางพวกโอวาทพร่ำสอนภิกษุ ๑๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพรํ่าสอน ๒๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพร่ำสอน ๓๐ รูปบ้าง บางพวกโอวาทพร่ำสอน ๔๐ รูปบ้าง และภิกษุนวกะเหล่านั้นอันภิกษุผู้เป็นเถระโอวาทพร่ำสอนอยู่ ย่อมรู้ชัดธรรมวิเศษอย่างกว้างขวางยิ่งกว่าที่ตนรู้มาก่อน{๒๘๔} [๑๔๖] ก็สมัยนั้นแล เป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ คํ่า เป็นวันครบ ๔ เดือน แห่งฤดูฝนเป็นที่บานแห่งดอกโกมุท พระผู้มีพระภาคเจ้ามีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อม ประทับนั่งอยู่กลางแจ้งในราตรีมีพระจันทร์เต็มดวง ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเหลียวดูหมู่ภิกษุซึ่งนิ่งเงียบอยู่โดยลำดับ จึงตรัสบอกภิกษุทั้งหลาย

ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้ไม่คุยกัน บริษัทนี้เงียบเสียงคุย ดำรงอยู่ในสารธรรมอันบริสุทธิ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุสงฆ์นี้ บริษัทนี้เป็นเช่นเดียวกันกับบริษัทที่ควรแก่การคำนับ ควรแก่การต้อนรับ ควรแก่ทักษิณาทาน ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ภิกษุสงฆ์นี้ บริษัทนี้เป็นเช่นเดียวกันกับบริษัทที่เขาถวายของน้อยแต่มีผลมาก และถวายของมากมีผลมากยิ่งขึ้น ภิกษุสงฆ์นี้ บริษัทนี้เป็นเช่นเดียวกันกับบริษัทที่ชาวโลกยากที่จะได้พบเห็น ภิกษุสงฆ์นี้ บริษัทนี้เป็นเช่นเดียวกันกับบริษัทที่แม้จะต้องถือเสบียงเดินทางไปพบเป็นโยชน์ ๆ ก็สมควร{๒๘๕} [๑๔๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้เป็นโอปปาติกะเพราะสิ้นโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ จะได้ปรินิพพานในโลกนั้น ๆ มีอันไม่กลับจากโลกนั้นอีกเป็นธรรมดา ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้เป็นสกทาคามีเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้นก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้เป็นโสดาบันเพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีความเป็นผู้ไม่ตกตํ่าเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญสติปัฏฐาน ๔ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้

{๒๘๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญสัมมัปปธาน ๔ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญอิทธิบาท ๔ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญอินทรีย์ ๕ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญพละ ๕ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญโพชฌงค์ ๗ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญเมตตาอยู่ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญกรุณาอยู่ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญมุทิตาอยู่ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญอุเบกขาอยู่ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญอสุภสัญญาอยู่ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญอนิจจสัญญาอยู่ ภิกษุเห็นปานนี้มีอยู่ในหมู่ภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่ภิกษุนี้ ย่อมมีภิกษุผู้ประกอบความเพียร เจริญอานาปานสติอยู่

อานิสงส์อานาปานสติ

{๒๘๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมมีผลมากมีอานิสงส์มาก คือ อานาปานสติที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว

ย่อมทำให้สติปัฏฐาน ๔ บริบูรณ์ได้ สติปัฏฐาน ๔ ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมทำให้โพชฌงค์ ๗ บริบูรณ์ได้ โพชฌงค์ ๗ ที่ภิกษุเจริญแล้วทำให้มากแล้ว ย่อมทำให้วิชชาและวิมุตติบริบูรณ์ได้

วิธีเจริญอานาปานสติที่มีผลานิสงส์มาก

{๒๘๘} [๑๔๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อานาปานสติที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ตาม อยู่ที่โคนไม้ก็ตาม อยู่ที่เรือนว่างก็ตาม นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก

เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจเข้ายาว’

เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจออกยาว’

เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจเข้าสั้น’

เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจออกสั้น’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวง หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวง หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติ หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุข หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุข หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขารหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขาร หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขาร หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขาร หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิต หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิต หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้บันเทิง หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้บันเทิง หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่น หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่น หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักปล่อยจิต หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักปล่อยจิต หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นวิราคะ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นวิราคะ หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นนิโรธ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นนิโรธ หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะหายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะ หายใจออก’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่บุคคลเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก

วิธีเจริญอานาปานสติเพื่อให้สติปัฏฐาน ๔ บริบูรณ์

{๒๘๙} [๑๔๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อานาปานสติที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมทำให้สติปัฏฐาน ๔ บริบูรณ์ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุ

เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจเข้ายาว’

เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจออกยาว’

เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจเข้าสั้น’

เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราจักหายใจออกสั้น’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวง หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งกองลมทั้งปวง หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขาร หายใจออก’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวลมหายใจเข้าลมหายใจออกนี้ว่าเป็นกายชนิดหนึ่งในกายทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล ในสมัยนั้น ภิกษุจึงชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุ

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งปีติ หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุข หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งสุข หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขาร หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิตตสังขาร หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขาร หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับจิตตสังขาร หายใจออก’

สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการใส่ใจลมหายใจเข้าลมหายใจออกเป็นอย่างดีนี้ว่าเป็น

เวทนาชนิดหนึ่งในเวทนาทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล ในสมัยนั้น ภิกษุจึงชื่อว่าพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุ

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิต หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักรู้แจ้งซึ่งจิต หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้บันเทิง หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักยังจิตให้บันเทิง หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่น หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักตั้งจิตไว้มั่น หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักปล่อยจิต หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักปล่อยจิต หายใจออก’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นจิตในจิต มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวอานาปานสติไว้สำหรับภิกษุผู้หลงลืมสติ ไม่มีสัมปชัญญะ เพราะฉะนั้นแล ในสมัยนั้น ภิกษุจึงชื่อว่าพิจารณาเห็นจิต ในจิต มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุ

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นว่าไม่เที่ยง หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นวิราคะ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นวิราคะ หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นนิโรธ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นนิโรธ หายใจออก’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะ หายใจเข้า’

ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักพิจารณาเห็นปฏินิสสัคคะ หายใจออก’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ เธอเห็นการละอภิชฌาและโทมนัสด้วยปัญญาแล้วย่อมเป็นผู้วางเฉยได้ดี เพราะฉะนั้นแล ในสมัยนั้น ภิกษุจึงชื่อว่าพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติที่ภิกษุเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมทำให้สติปัฏฐาน ๔ บริบูรณ์ได้

วิธีเจริญสติปัฏฐาน ๔ เพื่อให้โพชฌงค์ ๗ บริบูรณ์

{๒๙๐} [๑๕๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สติปัฏฐาน ๔ ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมทำให้โพชฌงค์ ๗ บริบูรณ์ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ สมัยนั้น สติของเธอย่อมตั้งมั่น ไม่หลงลืม สมัยใด ภิกษุมีสติตั้งมั่น ไม่หลงลืม สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้นภิกษุชื่อว่าเจริญสติสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์ภิกษุนั้นเป็นผู้มีสติอย่างนั้นอยู่ ย่อมค้นคว้า ไตร่ตรอง พิจารณาธรรมนั้นได้ด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุเป็นผู้มีสติอย่างนั้นอยู่ ย่อมค้นคว้า ไตร่ตรอง พิจารณาธรรมนั้นได้ด้วยปัญญา สมัยนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์

ภิกษุนั้นเมื่อค้นคว้า ไตร่ตรอง พิจารณาธรรมด้วยปัญญาอยู่ ย่อมเป็นอันปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุผู้ค้นคว้า ไตร่ตรอง พิจารณาธรรมนั้นด้วยปัญญา ปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อนอยู่ สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญวิริยสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์ปีติอันปราศจากอามิสย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ปรารภความเพียรแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ปีติอันปราศจากอามิสเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ปรารภความเพียรแล้ว สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญปีติสัมโพชฌงค์อยู่

สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์กายก็ดี จิตก็ดีของภิกษุผู้มีใจเกิดปีติย่อมสงบระงับ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ทั้งกายทั้งจิตของภิกษุผู้มีใจเกิดปีติสงบระงับได้ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ย่อมเจริญบริบูรณ์จิตของภิกษุผู้มีกายระงับมีความสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด จิตของภิกษุผู้มีกายระงับมีความสุขย่อมตั้งมั่น สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ย่อมเจริญบริบูรณ์

ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้เพ่งเฉยจิตตั้งมั่นแล้วเช่นนั้นได้เป็นอย่างดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุเป็นผู้เพ่งเฉยจิตที่ตั้งมั่นแล้วเช่นนั้นได้เป็นอย่างดีสมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญอุเบกขาสัมโพชณงค์อยู่ สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมเจริญบริบูรณ์

[๑๕๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ สมัยนั้น สติของเธอย่อมตั้งมั่นไม่หลงลืม …

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิต มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ สมัยนั้น สติของเธอย่อมตั้งมั่นไม่หลงลืม …

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้อยู่ สมัยนั้น สติของเธอย่อมตั้งมั่นไม่หลงลืม สมัยใด ภิกษุมีสติตั้งมั่นไม่หลงลืม สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญสติสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น สติสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์ภิกษุนั้นเป็นผู้มีสติอย่างนั้นอยู่ ย่อมค้นคว้า ไตร่ตรอง พิจารณาธรรมนั้นได้ด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุเป็นผู้มีสติอย่างนั้นอยู่ ย่อมค้นคว้า ไตร่ตรอง พิจารณาธรรมนั้นได้ด้วยปัญญา สมัยนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์อยู่

สมัยนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์ภิกษุนั้นเมื่อค้นคว้า ไตร่ตรอง พิจารณาธรรมด้วยปัญญาอยู่ ย่อมเป็นอันปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุผู้ค้นคว้า ไตร่ตรอง พิจารณาธรรมนั้นด้วยปัญญา ปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อนอยู่ สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญวิริยสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์ปีติอันปราศจากอามิสย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ปรารภความเพียรแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ปีติอันปราศจากอามิสเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ปรารภความเพียรแล้ว สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น

ภิกษุชื่อว่าเจริญปีติสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์

กายก็ดี จิตก็ดีของภิกษุผู้มีใจเกิดปีติย่อมสงบระงับ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ทั้งกายทั้งจิตของภิกษุผู้มีใจเกิดปีติสงบระงับได้ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญปัสสัทธิ สัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ย่อมเจริญบริบูรณ์จิตของภิกษุผู้มีกายระงับมีความสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด จิตของภิกษุผู้มีกายระงับมีความสุขย่อมตั้งมั่น สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ย่อมเจริญบริบูรณ์ภิกษุนั้นย่อมเป็นผู้เพ่งเฉยจิตตั้งมั่นแล้วเช่นนั้นได้เป็นอย่างดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ภิกษุเป็นผู้เพ่งเฉยจิตที่ตั้งมั่นแล้วเช่นนั้นได้เป็นอย่างดี สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมเป็นอันภิกษุปรารภแล้ว สมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อยู่ สมัยนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมเจริญบริบูรณ์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ที่ภิกษุเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมทำให้โพชฌงค์ ๗ บริบูรณ์ได้

วิธีเจริญโพชฌงค์ ๗ เพื่อให้วิชชาและวิมุตติบริบูรณ์

{๒๙๑} [๑๕๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ที่ภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างไร ย่อมทำให้วิชชาและวิมุตติบริบูรณ์ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ อันน้อมไปเพื่อความปล่อยวาง

ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์...

ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์..

ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์...

ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์...

ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์...

ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธอันน้อมไปเพื่อความปล่อยวางดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ ที่ภิกษุเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมทำให้วิชชาและวิมุตติบริบูรณ์ได้”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อานาปานัสสติสูตรที่ ๘

๙. กายคตาสติสูตร

ว่าด้วยการเจริญกายคตาสติ

{๒๙๒} [๑๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุมากรูปกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งชุมนุมกันอยู่ในอุปัฏฐานศาลา เกิดข้อสนทนากันขึ้นในระหว่างดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์นัก น่าแปลกใจนัก ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ทรง