๓. สัปปุริสสูตร เล่ม ๑๔

{๑๗๗} ข้าพเจ้านั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ได้น้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ข้าพเจ้านั้นได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อข้าพเจ้ารู้เห็นอย่างนี้ จิตได้หลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อข้าพเจ้ารู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล ก็เป็นอันถอนได้ด้วยดีซึ่งอนุสัยคือความถือตัวว่าเป็นเราเป็นของเราในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งหมดในภายนอก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำกล่าวของภิกษุรูปนั้นเธอทั้งหลายควรชื่นชม อนุโมทนาว่าสาธุ ครั้นแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เป็นลาภของข้าพเจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ดีแล้ว ที่มาพิจารณาเห็นท่านผู้มีอายุเช่นท่านเป็นเพื่อนร่วมพรหมจรรย์

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ฉวิโสธนสูตรที่ ๒

๓. สัปปุริสสูตร

ว่าด้วยสัปปุริสธรรมและอสัปปุริสธรรม

{๑๗๘} [๑๐๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสัปปุริสธรรมและอสัปปุริสธรรมแก่พวกเธอเธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑

{๑๗๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัปปุริสธรรมเป็นไฉน คือ อสัตบุรุษในโลกนี้ที่เป็นผู้ออกบวชจากตระกูลสูงเธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า‘เราเป็นผู้ ออกบวชจากตระกูลสูง ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ออกบวชจากตระกูลสูง’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้มีตระกูลสูง นี้คือ อสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้มีตระกูลสูงก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ออกบวชจากตระกูลสูง แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้มีตระกูลสูงนั้น นี้คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๒

{๑๘๐} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นผู้ออกบวชจากตระกูลใหญ่ ออกบวชจากตระกูลมีโภคะมาก ออกบวชจากตระกูลมีโภคะโอฬาร ย่อมพิจารณา

เห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ออกบวชจากตระกูลใหญ่ จากตระกูลมีโภคะมาก จากตระกูลมีโภคะโอฬาร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ออกบวชจากตระกูลใหญ่ จากตระกูลมีโภคะมาก จากตระกูลมีโภคะโอฬาร’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้มีตระกูลใหญ่ มีโภคะมาก มีโภคะโอฬารนั้น ๆ แม้นี้ก็คือ อสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้มีตระกูลใหญ่ มีตระกูลที่มีโภคะมาก มีตระกูลที่มีโภคะโอฬารก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ออกบวชจากตระกูลใหญ่ ตระกูลมีโภคะมาก ตระกูลมีโภคะโอฬาร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้มีตระกูลใหญ่ มีโภคะมาก มีโภคะโอฬารนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๓

{๑๘๑} [๑๐๖] ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นคนมีชื่อเสียง มียศศักดิ์ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นคนมีชื่อเสียง มียศศักดิ์ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้ มิใช่เป็นผู้มีชื่อเสียง ต่ำศักดิ์’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้มีชื่อเลียงนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้มีชื่อเสียงก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้มีชื่อเสียง มียศศักดิ์ แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควร

แก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้มีชื่อเสียงนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๔

{๑๘๒} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยการได้นั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรมส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะลาภก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยลาภนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๕

{๑๘๓} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นพหูสูตย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นพหูสูต ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นพหูสูต’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นพหูสูตนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นพหูสูตก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นพหูสูต แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม

ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชา น่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นพหูสูตนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๖

{๑๘๔} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นผู้ทรงจำพระวินัยย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ทรงจำพระวินัย ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ทรงจำพระวินัย’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ทรงจำพระวินัยนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ทรงจำพระวินัยก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ทรงจำพระวินัย แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ทรงจำพระวินัยนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๗

{๑๘๕} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นพระธรรมกถึกย่อมพิจารณา เห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นพระธรรมกถึก ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่พระธรรมกถึก’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นพระธรรมกถึกนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นพระธรรมกถึกก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นพระธรรมกถึก แต่เป็นผู้ปฏิบัติ

ธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นพระธรรมกถึกนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๘

{๑๘๖} [๑๐๗] ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตรก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการอยู่ป่าเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๙

{๑๘๗} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นผู้ถือการครองผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ถือการครองผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ถือการครองผ้าบังสุกุลเป็นวัตร’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการครองผ้าบังสุกุลเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถือการ

ครองผ้าบังสุกุลเป็นวัตรก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ถือการครองผ้าบังสุกุลเป็นวัตร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ถือ การครองผ้าบังสุกุลเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๐

{๑๘๘} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๑

{๑๘๙} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตรย่อม พิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตร’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่า เป็นผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตรก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตนไม่ข่มผู้อื่น ด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการอยู่โคนไม้เป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๒

{๑๙๐} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย ‘อสัตบุรุษที่เป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่า เป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการอยู่ป่าช้าเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๓

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เป็นผู้ถือการอยู่กลางแจ้งเป็นวัตร ... ที่เป็นผู้ถือการนั่งเป็นวัตร ... ที่เป็นผู้ถือการนั่งตามลำดับอาสนะเป็นวัตร ... ที่เป็นผู้ถือการฉันในอาสนะเดียวเป็นวัตรย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ถือการฉันในอาสนะเดียวเป็นวัตร ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ถือการฉันใน

อาสนะเดียวเป็นวัตร’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการฉันในอาสนะเดียวเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ธรรมคือความโลภ ธรรมคือความโกรธ ธรรมคือความหลงจะถึงความหมดสิ้นไปเพราะความเป็นผู้ถือการฉันในอาสนะเดียวเป็นวัตรก็หาไม่ ถึงแม้ภิกษุจะมิใช่เป็นผู้ถือการฉันในอาสนะเดียวเป็นวัตร แต่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติธรรมอันสมควร เธอก็เป็นผู้ควรแก่การบูชาน่าสรรเสริญในหมู่ภิกษุเหล่านั้น’ สัตบุรุษนั้นถือการปฏิบัติเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยถือว่าเป็นผู้ถือการฉันในอาสนะเดียวเป็นวัตรนั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๔

{๑๙๑} [๑๐๘] ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้ปฐมฌานสมาบัติ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ได้ปฐมฌานสมาบัติ’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยปฐมฌานสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรม

ส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้ปฐมฌานสมาบัติพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่ายังไม่ปราศจากตัณหา เพราะคนทั้งหลายสำคัญกันด้วยเหตุใด ๆ เหตุนั้น ๆ ย่อมเป็นอย่างอื่นจากที่สำคัญนั้น’ สัตบุรุษนั้นถือความที่ปราศจากตัณหาเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยปฐมฌานสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๕

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ... บรรลุตติยฌาน... บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้จตุตถฌานสมาบัติ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ได้จตุตถฌานสมาบัติ’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยจตุตถฌานสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรมส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้จตุตถฌานสมาบัติพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่ายังไม่ปราศจากตัณหา เพราะคนทั้งหลายสำคัญกันด้วยเหตุใด ๆ เหตุนั้น ๆ ย่อมเป็นอย่างอื่นจากที่สำคัญนั้น’ สัตบุรุษนั้นถือความที่ปราศจากตัณหาเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยจตุตถฌานสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๖

{๑๙๓} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติ’ อสัตบุรุษนั้นจึง ยกตนข่มผู้อื่นด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรมส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้อากาสานัญจายตนสมาบัติ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่ายังไม่ปราศจากตัณหา เพราะคนทั้งหลายสำคัญกันด้วยเหตุใด ๆ เหตุนั้น ๆ ย่อมเป็นอย่างอื่นจากที่สำคัญนั้น’ สัตบุรุษนั้น ถือความที่ปราศจากตัณหาเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยอากาสานัญจายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๗

{๑๙๔} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยวิญญาณัญจายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรมส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้วิญญาณัญจายตนสมาบัติ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่ายังไม่ปราศจากตัณหา เพราะคนทั้งหลายสำคัญกันด้วยเหตุใด ๆ เหตุนั้น ๆ ย่อมเป็นอย่างอื่นจากที่สำคัญนั้น’ สัตบุรุษนั้นถือความที่ปราศจากตัณหาเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วย วิญญาณัญจายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๘

{๑๙๕} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มี อะไร’ ดังนี้อยู่ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติ’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรมส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้อากิญจัญญายตนสมาบัติ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่ายังไม่ปราศจากตัณหา เพราะคนทั้งหลายสำคัญกันด้วยเหตุใด ๆ เหตุนั้น ๆ ย่อมเป็นอย่างอื่นจากที่สำคัญนั้น’ สัตบุรุษถือความที่ปราศจากตัณหาเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยอากิญจัญญายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๙

{๑๙๖} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนฌานสมาบัติ’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรมส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่ายังไม่ปราศจากตัณหา เพราะคนทั้งหลายสำคัญกันด้วยเหตุใด ๆ เหตุนั้น ๆ ย่อมเป็นอย่างอื่นจากที่สำคัญนั้น’ สัตบุรุษนั้นถือความที่ปราศจากตัณหาเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

สัปปุริสธรรม

{๑๙๗} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษเพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ เพราะเห็นด้วยปัญญา อาสวะทั้งหลายของเธอจึงสิ้นไป ภิกษุนี้แลย่อมไม่สำคัญอะไร ๆ ย่อมไม่สำคัญที่ไหน ๆ และไม่สำคัญด้วยเหตุไร ๆ

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ สัปปุริสสูตรที่ ๓

๔. เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ

{๑๙๘} [๑๐๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้