๒. ฉวิโสธนสูตร เล่ม ๑๔

พระสารีบุตรเป็นพุทธชิโนรส

{๑๖๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวชมภิกษุรูปใดว่า ‘เป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกิดแต่พระโอษฐ์ของพระ ผู้มีพระภาคเจ้า เกิดแต่ธรรม อันธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่เป็นอามิสทายาท’ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวชมภิกษุรูปนั้นซึ่งก็คือสารีบุตรนั่นเองว่า ‘เป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกิดแต่พระโอษฐ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกิดแต่ธรรม อันธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่เป็นอามิสทายาท’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ตถาคตประกาศแล้ว สารีบุตรย่อมประกาศตามได้อย่างถูกต้องที่เดียว”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อนุปทสูตรที่ ๑

๒. ฉวิโสธนสูตร

ว่าด้วยหลักพิสูจน์ความหมดจดแห่งจิต ๖ ประการ

{๑๖๖} [๙๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัส พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้พระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๑๖๗} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพยากรณ์อรหัตผลว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่าเพิ่งยินดี อย่าเพิ่งคัดค้านคำกล่าวของภิกษุรูปนั้น ครั้นไม่ยินดี ไม่คัดค้านแล้วพึงถามปัญหาเธอว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ โวหารที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้วนี้มี ๔ ประการ โวหาร ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. เจตนากล่าวว่าเห็น ในสิ่งที่ตนเห็นแล้ว

๒. เจตนากล่าวว่าได้ยิน ในสิ่งที่ตนได้ยินแล้ว

๓. เจตนากล่าวว่าทราบ ในสิ่งที่ตนทราบแล้ว

๔. เจตนากล่าวว่ารู้ชัด ในสิ่งที่ตนรู้ชัดแล้ว

โวหาร ๔ ประการนี้แลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว ก็จิตของท่านผู้มีอายุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างไรเล่าจึงหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในโวหาร ๔ นี้’

{๑๖๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว

มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงจะมีสภาพที่จะพยากรณ์ได้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในสิ่งที่ข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว ข้าพเจ้าไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในสิ่งที่ข้าพเจ้าได้ยินแล้ว ... ในสิ่งที่ข้าพเจ้าทราบแล้ว ... ในสิ่งที่ข้าพเจ้ารู้ชัดแล้ว ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อข้าพเจ้ารู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในโวหาร ๔ นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำกล่าวของภิกษุรูปนั้น เธอทั้งหลายควรชื่นชม อนุโมทนาว่าสาธุ ครั้นแล้วพึงถามปัญหาที่สูงยิ่งขึ้นอีกว่า

[๙๙] ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้วนี้มี ๕ ประการ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์ ๑ เวทนูปาทานขันธ์ ๑ สัญญูปาทานขันธ์ ๑ สังขารูปาทานขันธ์ ๑ วิญญาณูปาทานขันธ์ ๑ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้แลอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้

ชอบแล้ว ก็เมื่อท่านผู้มีอายุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างไรเล่า จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะไม่ยึดมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้’

{๑๖๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงจะมีสภาพที่จะพยากรณ์ได้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ รูปข้าพเจ้ารู้แจ้งแล้วว่า ‘ไม่มีกำลัง ปราศจากความน่ารัก มิใช่เป็นที่ตั้งแห่งความชื่นใจ’ จึงทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะอุปาทานที่ยึดมั่นในรูปและอนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นในรูปสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สลัดทิ้งได้ เวทนาข้าพเจ้ารู้แจ้งแล้วว่า … สัญญาข้าพเจ้ารู้แจ้งแล้วว่า ...

สังขารข้าพเจ้ารู้แจ้งแล้วว่า ... วิญญาณข้าพเจ้ารู้แจ้งแล้วว่า ‘ไม่มีกำลัง ปราศจากความน่ารัก มิใช่เป็นที่ตั้งแห่งความชื่นใจ’ จึงทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะอุปาทานที่ยึดมั่นในรูปและอนุสัยคือความตั้งใจมั่น และความปักใจมั่นในวิญญาณสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สลัดทิ้งได้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อข้าพเจ้ารู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำกล่าวของภิกษุรูปนั้นเธอทั้งหลายควรชื่นชม อนุโมทนาว่าสาธุ ครั้นแล้วพึงถามปัญหาที่สูงขึ้นไปอีกว่า

[๑๐๐] ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธาตุอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้วนี้มี ๖ ประการ

ธาตุ ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ ปฐวีธาตุ ๑ อาโปธาตุ ๑ เตโชธาตุ ๑ วาโยธาตุ ๑ อากาสธาตุ ๑ วิญญาณธาตุ ๑ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธาตุ ๖ ประการนี้แล ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว ก็เมื่อท่านผู้มีอายุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างไรเล่า จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในธาตุ ๖ นี้

{๑๗๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงจะมีสภาพที่จะพยากรณ์ได้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเข้าถึงปฐวีธาตุโดยความเป็นอนัตตา มิใช่เข้าถึงอัตตาที่อาศัยปฐวีธาตุ จึงทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะอุปาทานที่ยึดมั่นอาศัยปฐวีธาตุและอนุสัยคือ ความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นอาศัยปฐวีธาตุสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สสัดทิ้งได้ ข้าพเจ้าเข้าถึงอาโปธาตุโดยความเป็นอนัตตา... ข้าพเจ้าเข้าถึงเตโชธาตุโดยความเป็นอนัตตา...

ข้าพเจ้าเข้าถึงวาโยธาตุโดยความเป็นอนัตตา... ข้าพเจ้าเข้าถึงอากาสธาตุโดยความเป็นอนัตตา... ข้าพเจ้าเข้าถึงวิญญาณธาตุโดยความเป็นอนัตตา มิใช่เข้าถึงอัตตาที่อาศัยวิญญาณธาตุ จึงทราบชัดว่า ‘จิต ของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะอุปาทานที่ยึดมั่นอาศัยวิญญาณธาตุและอนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นอาศัยวิญญาณธาตุสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สลัดทิ้งได้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อข้าพเจ้ารู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะไม่ยึดมั่นในธาตุ ๖ นี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำกล่าวของภิกษรูปนั้น เธอทั้งหลายควรชื่นชมอนุโมทนาว่าสาธุ ครั้นแล้วพึงถามปัญหาที่สูงขึ้นไปอีกว่า

[๑๐๑] ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อายตนะภายในอายตนะภายนอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบนี้ มีอย่างละ ๖ แล อย่างละ ๖ คืออะไรบ้าง คือ จักษุและรูป ๑

โสตะและเสียง ๑ ฆานะและกลิ่น ๑ ชิวหาและรส ๑ กายและโผฏฐัพพะ ๑ มโนและธรรมารมณ์ ๑ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อายตนะภายในอายตนะภายนอก อย่างละ ๖ นี้แลที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสไว้ชอบแล้ว ก็เมื่อท่านผู้มีอายุ รู้อยู่เห็นอยู่อย่างไรเล่า จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในอายตนะภายในและภายนอกอย่างละ ๖ เหล่านี้’

{๑๗๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงจะมีสภาพที่จะพยากรณ์ได้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความพอใจ ความกำหนัด ความยินดี ตัณหา อุปาทานที่ยึดมั่น และอนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นในจักษุ ในรูป ในจักษุวิญญาณ และในธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณสิ้นไป คลายไป ดับ ไป สละได้ สลัดทิ้งได้ข้าพเจ้าทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความพอใจ ความกำหนัด ความยินดี ตัณหา อุปาทานที่ยึดมั่น และอนุสัยคือความตั้งใจมั่น และความปักใจมั่นในโสตะ ในเสียง ในโสตวิญญาณ และในธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตวิญญาณสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สลัดทิ้งได้

ข้าพเจ้าทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความพอใจ ความกำหนัด ความยินดี ตัณหา อุปาทานที่ยึดมั่น และอนุสัยคือความตั้งใจมั่น และความปักใจมั่นในฆานะ ในกลิ่น ในฆานวิญญาณ และในธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานวิญญาณสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สลัดทิ้งได้

ข้าพเจ้าทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความพอใจ ความกำหนัด ความยินดี ตัณหา อุปาทานที่ยึดมั่น และอนุสัยคือความตั้งใจมั่น

และความปักใจมั่นในชิวหา ในรส ในชิวหาวิญญาณ และในธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สลัดทิ้งได้

ข้าพเจ้าทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความพอใจ ความกำหนัด ความยินดี ตัณหา อุปาทานที่ยึดมั่น และอนุสัยคือความตั้งใจมั่นและความปักใจมั่นในกาย ในโผฏฐัพพะ ในกายวิญญาณ และในธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สลัดทิ้งได้

ข้าพเจ้าทราบชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้นแล้ว’ เพราะความพอใจ ความกำหนัด ความยินดี ตัณหา อุปาทานที่ยึดมั่น และอนุสัยคือความตั้งใจมั่น และความปักใจมั่นในมโน ในธรรมารมณ์ ในมโนวิญญาณ และในธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณสิ้นไป คลายไป ดับไป สละได้ สลัดทิ้งได้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อข้าพเจ้ารู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล จิตจึงหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในอายตนะภายในและภายนอกอย่างละ ๖ เหล่านี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำกล่าวของภิกษุรูปนั้น เธอทั้งหลายควรชื่นชม อนุโมทนาว่าสาธุ ครั้นแล้วพึงถามปัญหาที่สูงขึ้นไปอีกว่า

[๑๐๒] ‘ก็เมื่อท่านผู้มีอายุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างไรเล่า จึงถอนได้ด้วยดีซึ่งอนุสัยคือความถือตัวว่าเป็นเราเป็นของเราในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งหมดในภายนอก’

{๑๗๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นพระขีณาสพอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ จึงจะมีสภาพที่จะพยากรณ์ได้ดังนี้ว่า

‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อก่อนที่ข้าพเจ้าครองเรือนอยู่ ยังเป็นผู้ไม่รู้อะไร พระตถาคตบ้าง สาวกของพระตถาคตบ้างแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้านั้น ข้าพเจ้านั้นฟังธรรมแล้วก็ได้ศรัทธาในพระตถาคต เพราะได้ศรัทธา ข้าพเจ้าจึงเห็น

ตระหนักว่า *‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมาแห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวดุจสังข์ขัด มิใช่ทำได้ง่าย ถ้ากระไร เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกไปบวชเป็นบรรพชิต’ สมัยต่อมา ข้าพเจ้าจึงละกองโภคสมบัติน้อยใหญ่ ละเครือญาติน้อยใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกมาบวชเป็นบรรพชิตข้าพเจ้าบวชอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพแห่งภิกษุ ทั้งหลาย คือ

๑. เป็นผู้ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณา หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. เป็นผู้ละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่

๓. เป็นผู้ละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นขาดจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน

๔. เป็นผู้ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงรักษาคำสัตย์ มีถ้อยคำเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก

๕. เป็นผู้ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานคนที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชื่นชม ยินดี เพลิดเพลินต่อคนที่สมัครสมานสามัคคีกัน กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน

๖. เป็นผู้ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ๗. เป็นผู้ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร

๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม

๙. เป็นผู้ฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดจากการฉันในเวลาวิกาล

๑๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล

๑๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ และตบแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่งการแต่งตัว๑๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่

๑๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทองและเงิน

๑๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ

๑๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ

๑๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี

๑๗. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย

๑๘. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ

๑๙. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร

๒๐. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา

๒๑. เป็นผู้เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่สวน

๒๒. เป็นผู้เว้นขาดจากการเป็นตัวแทนและการสื่อสาร

๒๓. เป็นผู้เว้นขาดจากการซื้อการขาย

๒๔. เป็นผู้เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด

๒๕. เป็นผู้เว้นขาดจากการตลบตะแลง การฉ้อโกง การล่อลวง และการปลอมแปลง

๒๖. เป็นผู้เว้นขาดจากการตัด การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการข่มขู่

ข้าพเจ้านั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง จะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น สกุณปักษีจะบินไปไหนมาไหน ก็มีภาระเพียงปีกของตัวบินไป ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้นแล เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มกาย ด้วยบิณฑบาตพออิ่มท้อง จะไปไหนมาไหนก็นำไปเท่านั้น

{๑๗๓} ข้าพเจ้านั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์เช่นนี้ย่อมได้เสวยสุขอันปราศจากโทษในภายใน

[๑๐๓] ข้าพเจ้านั้นเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ ได้ปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ข้าพเจ้านั้นฟังเสียงด้วยโสฺตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ ได้ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌา และโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ชื่อว่าสำรวมในมนินทรีย์{๑๗๔} ข้าพเจ้านั้นประกอบด้วยอริยอินทรีย์สังวรเช่นนี้ ได้เสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสในภายในแล้ว

ข้าพเจ้านั้นทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตรและจีวร

ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

{๑๗๕} ข้าพเจ้านั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยสันโดษ อริยอินทรียสังวร และอริยสติสัมปชัญญะเช่นนี้แล้ว เสพอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง ข้าพเจ้านั้นกลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว นั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้ เฉพาะหน้า

ข้าพเจ้านั้นละอภิชฌาความเพ่งเล็งในโลกแล้ว มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้ว ก็ไม่คิดพยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความประทุษร้ายคือพยาบาทได้ ละถีนมิทธะแล้ว ก็เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีความกำหนดหมายอยู่ที่แสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะได้ ละอุทธัจจกุกกุจจะแล้ว ก็เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบในภายในอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะได้ ละวิจิกิจฉาแล้วก็เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความคลางแคลงในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉาได้แล้ว{๑๗๖}

[๑๐๔] ข้าพเจ้านั้นละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต เป็นเครื่องทอนกำลังปัญญาได้แล้ว สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ บรรลุจตุตถณานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุข ละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ...

{๑๗๗} ข้าพเจ้านั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ได้น้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ข้าพเจ้านั้นได้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’ เมื่อข้าพเจ้ารู้เห็นอย่างนี้ จิตได้หลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อข้าพเจ้ารู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล ก็เป็นอันถอนได้ด้วยดีซึ่งอนุสัยคือความถือตัวว่าเป็นเราเป็นของเราในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งหมดในภายนอก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำกล่าวของภิกษุรูปนั้นเธอทั้งหลายควรชื่นชม อนุโมทนาว่าสาธุ ครั้นแล้วพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เป็นลาภของข้าพเจ้าทั้งหลาย ข้าพเจ้าทั้งหลายได้ดีแล้ว ที่มาพิจารณาเห็นท่านผู้มีอายุเช่นท่านเป็นเพื่อนร่วมพรหมจรรย์

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ฉวิโสธนสูตรที่ ๒

๓. สัปปุริสสูตร

ว่าด้วยสัปปุริสธรรมและอสัปปุริสธรรม

{๑๗๘} [๑๐๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า