๓. มหาทุกขักขันธสูตร เล่ม ๑๒

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนาคสมาละ เพราะเหตุนี้แหละ เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ไว้ว่าชื่อว่า โลมหังสนบรรยาย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระนาคสมาละ ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหาสีหนาทสูตรที่ ๒

๓. มหาทุกจักขันธสูตร

ว่าด้วยกองทุกข์ สูตรใหญ่

เรื่องอัญเดียรถีย์

{๑๙๔} [๑๖๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ภิกษุมากรูปครองอันตรวาสกถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดว่า “การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก่อนก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย เราเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกันก่อนดีกว่า” ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปยังอารามของพวก อัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้น ผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวกะพวกภิกษุผู้นั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่งดังนี้ว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมบัญญัติการละกามไว้ แม้พวกข้าพเจ้าก็บัญญัติการละกามไว้ พระสมณโคดมบัญญัติการละ

รูปไว้ แม้พวกข้าพเจ้าก็บัญญัติการละรูปไว้ พระสมณโคดมบัญญัติการละเวทนาไว้ แม้พวกข้าพเจ้าก็บัญญัติการละเวทนาไว้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ในเรื่องนี้อะไรเล่าเป็นข้อแปลกกัน เป็นความแตกต่างกัน หรือ เป็นข้อทำให้ต่างกันระหว่างของพระสมณโคดมกับของพวกข้าพเจ้า เช่น เรื่องการแสดงธรรมกับการแสดงธรรม หรือการสั่งสอนกับการสั่งสอน”

ภิกษุเหล่านั้นไม่ยินดีไม่คัดค้านคำที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น พูดครั้นแล้วลุกจากที่นั่งหลีกไปด้วยคิดว่า “เราจักทราบข้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

{๑๙๕} [๑๖๔] ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวบิณฑบาตไปในพระนครสาวัตถี กลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังจากฉันแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดังข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาสเช้าวันนี้พวกข้าพระองค์ ครองอันตรวาสกถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ลำดับนั้นแล พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดว่า ‘การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก่อนก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลยเราเข้าไปยังอารามของพวก อัญเดียรถีย์ปริพาชกกันก่อนดีกว่า, พวกข้าพระองค์จึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก

ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวกะพวกข้าพระองค์ผู้นั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่งดังนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมบัญญัติการละกามไว้ แม้พวกข้าพเจ้าก็บัญญัติการละกามไว้ พระสมณโคดมบัญญัติการละรูปไว้ แม้พวกข้าพเจ้าก็บัญญัติการละรูปไว้ พระสมณโคดมบัญญัติการละเวทนาไว้ แม้พวกข้าพเจ้าก็บัญญัติการละเวทนาไว้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ในเรื่องนี้ อะไรเล่าเป็นข้อแปลกกัน เป็นความแตกต่างกัน หรือ

เป็นข้อทำให้ต่างกันระหว่างของพระสมณโคดมกับของพวกข้าพเจ้า เช่น เรื่องการแสดงธรรมกับการแสดงธรรม หรือการสั่งสอนกับการสั่งสอน’ พวกข้าพระองค์ไม่ยินดีไม่คัดค้านคำที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นพูด ครั้นแล้วได้ลุกจากที่นั่งหลีกมาด้วยคิดว่า ‘เราจักทราบข้อความแห่งภาษิตนี้ ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

{๑๙๖} [๑๖๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกอัญเดียรถีย์ ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ ควรจะถูกพวกเธอถามอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นการสลัดออกซี่งกามทั้งหลาย อะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นการสลัดออกซึ่งรูปทั้งหลาย อะไรเป็นคุณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นการสลัดออกซึ่งเวทนาทั้งหลาย, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกถูกพวกเธอถามอย่างนี้แล้วจักแก้ไม่ได้เลย และจักถึงความอึดอัดอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะไม่ใช่อยู่ในวิสัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรายังไม่เห็นบุคคลในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ที่จะยังจิตให้ยินดีด้วย การแก้ปัญหาเหล่านี้ เว้นเสียจากตถาคต สาวกของตถาคต หรือผู้ที่ฟังจากตถาคต หรือจากสาวกของตถาคตนี้

คุณและโทษของกาม

{๑๙๗} [๑๖๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นคุณของกามทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณ มี ๕ ประการเหล่านี้ กามคุณ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณมี ๕ ประการเหล่านี้แล ข้อที่ความสุข ความโสมนัสอาศัยกามคุณ ๕ ประการเหล่านี้เกิดขึ้น นี้เป็นคุณของกาม ทั้งหลาย

{๑๙๘} [๑๖๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโทษของกามทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การประกอบศิลปะที่เป็นเครื่องให้กุลบุตรในโลกนี้เลี้ยงชีวิตอยู่ได้ คือ การนับคะแนนก็ดี การคำนวณก็ดี การนับจำนวนก็ดี การไถก็ดี การค้าขายก็ดี การเลี้ยงโคก็ดี การยิงธนูก็ดี การเป็นราชบุรุษก็ดี ศิลปะอย่างใดอย่างหนี่งก็ดี ซึ่งต้องตรากตรำต่อความหนาว ต้องตรากตรำต่อความร้อน สาละวนอยู่ด้วยสัมผัสแห้งเหลือบ ยุง ลม แดด และ สัตว์เลื้อยคลาน ต้องตายด้วยความหิวกระหาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้เอง มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อกุลบุตรนั้นขยันสืบต่อ พยายามอยู่อย่างนี้ โภคะเหล่านั้นไม่สำเร็จผลไซร้ เขาก็จะเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอก คร่ำครวญ ถึงกับหลงผิดไปได้ว่า ‘ความขยันของเราสูญเปล่าหนอ ความพยายามของเราไม่มีผลหนอ, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษ ของกามทั้งหลาย ... เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อกุลบุตรนั้นขยัน สืบต่อ พยายามอยู่อย่างนี้ โภคะเหล่านั้นสำเร็จผลไซร้ เขาก็จะเสวยทุกข์โทมนัสที่ต้องคอยรักษาโภคะเหล่านั้นไว้เป็นสาเหตุว่า ‘ไฉนหนอ โภคทรัพย์เหล่านี้ของเรา พระราชา จึงจะไม่ริบไป โจรจะไม่ลักไป ไฟจะไม่ไหม้เสีย นํ้าจะไม่พัดพาไป ทายาท ผู้ที่เกลียดกันจะไม่ชิงเอาไป’ เมื่อกุลบุตรนั้นคอยรักษาคุ้มครองอยู่อย่างนี้ พระราชาทั้งหลายริบโภคะเหล่านั้นไปเสียก็ดี พวกโจรลักเอาไปเสียก็ดี ไฟ ไหม้เสียก็ดี น้ำพัดไปเสียก็ดี ทายาทผู้ที่เกลียดกันชิงเอาไปเสียก็ดี เขาย่อมเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอก คร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไปได้ว่า ‘แม้สิ่งที่เคยเป็นของเราก็ไม่เป็นของเรา’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็น โทษของกามทั้งหลาย... เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น[๑๖๘] ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็น ต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นแล แม้พวก พระราชาทรงวิวาทกับพวกพระราชาก็ได้ พวกกษัตริย์วิวาทกับพวกกษัตริย์ ก็ได้ พวกพราหมณ์วิวาทกับพวกพราหมณ์ก็ได้ พวกคฤหบดีวิวาทกับพวก คฤหบดีก็ได้ มารดาวิวาทกับบุตรก็ได้ บุตรวิวาทกับมารดาก็ได้ บิดาวิวาท กับบุตรก็ได้ บุตรวิวาทกับบิดาก็ได้ พี่ชายน้องชายวิวาทกับพี่ชายน้องชาย ก็ได้ พี่ชายวิวาทกับน้องสาวก็ได้ น้องสาววิวาทกับพี่ชายก็ได้ สหายวิวาท กับสหายก็ได้

คนเหล่านั้นถึงการทะเลาะ แก่งแย่ง วิวาทกันในที่นั้น ทำร้ายซึ่งกันและกันด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ถึงความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย... เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้นยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นแล ผู้คนทั้งหลายจึงต่าง คว้าดาบและโล่ สอดแล่งธนู วิ่งเข้าสู่สงครามซึ่งยกกันมาทั้งสองฝ่าย เมื่อลูกศรถูกยิงไปบ้าง เมื่อหอกถูกซัดไปบ้าง เมื่อดาบถูกกวัดแกว่งอยู่บ้าง ผู้คน

เหล่านั้นต่างก็ถูกลูกศรเสียบเอาบ้าง ถูกหอกแทงเอาบ้าง ถูกดาบตัดศีรษะ เอาบ้างในสมรภูมินั้น ถึงความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย ... เกิดขึ้นเพราะเหตุ แห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นแล ผู้คนทั้งหลายจึงถือ ดาบและโล่ สอดแล่งธนู กรูกันเข้าไปยังเชิงกำแพงที่ราดด้วยตมร้อน ๆ เมื่อ ลูกศรถูกยิงไปบ้าง เมื่อหอกถูกซัดไปบ้าง เมื่อดาบถูกกวัดแกว่งอยู่บ้าง ผู้คนเหล่านั้นต่างถูกลูกศรเสียบเอาบ้าง ถูกหอกแทงเอาบ้าง ถูกราดด้วยโคมัยร้อนบ้าง ถูกสับด้วยคราดบ้าง ถูกตัดศีรษะด้วยดาบบ้างในที่นั้น ถึงความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์ปางตายบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็น โทษของกามทั้งหลาย... เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น[๑๖๙] ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย

เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นแล ผู้คนทั้งหลาย จึงตัดช่องย่องเบาบ้าง ปล้นกวาดล้างบ้าง ปล้นเรือนเฉพาะหลังบ้าง ดักปล้น ในทางเปลี่ยวบ้าง สมสู่ภรรยาคนอื่นบ้าง พระราชาทั้งหลายจับคนนั้น ๆ ได้แล้วรับสั่งให้ลงโทษแบบต่าง ๆ คือ โบยด้วยแส้บ้าง โบยด้วยหวายบ้าง ตีด้วยไม้ค้อนบ้าง ตัดมือบ้าง ตัดเท้าบ้าง ตัดทั้งมือทั้งเท้าบ้าง ตัดหูบ้าง ตัด จมูกบ้าง ตัดทั้งหูทั้งจมูกบ้าง ลงโทษแบบพิลังคถาลิกะ (หม้อเคี่ยวนํ้าส้ม) บ้าง แบบสังขมุณฑกะ (ขอดสังข์) บ้าง แบบราหูมุข (ปากราหู) บ้าง แบบโชติมาลิกะ (พุ่มเพลิง) บ้าง แบบหัตถปัชโชติกะ (มือไฟ) บ้าง แบบเอรกวัตติกะ (เหยียบ

หนังเคลื่อนที่) บ้าง แบบจีรกวาสิกะ (นุ่งเปลือกไม้ดุจนุ่งกระโปรงยาวผู้หญิง) บ้าง แบบเอเณยยกะ (ยืนกวาง) บ้าง แบบพสิสมังสิกะ (กระชากเนื้อด้วยเบ็ด) บ้าง แบบกหาปณกะ (ควักเนื้อทีละกหาปณะ) บ้างแบบขาราปฏิจฉกะ (แปรง นํ้ากรด) บ้าง แบบปลิฆปริวัตติกะ (วนลิ่ม) บ้าง แบบปลาลปีฐกะ (ตั่งฟาง) บ้าง ราดด้วยนํ้ามันที่เดือดบ้าง ให้สุนัขกัดกินบ้าง เสียบที่หลาวทั้งเป็นบ้าง ใช้ดาบตัดศีรษะเสียบ้าง คนเหล่านั้นถึงความตายไปตรงนั้นบ้าง ถึงทุกข์

ปางตายบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษ ของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ที่เห็นได้เอง มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย เพราะกามเป็นเหตุ เพราะกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายนั่นแล ผู้คนทั้งหลายจึงต่างประพฤติกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต คนเหล่านั้นครั้นประพฤติ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตแล้ว หลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้นี้ก็เป็นโทษของกามทั้งหลาย เป็นกองทุกข์ในสัมปรายภพ มีกามเป็นเหตุ มีกามเป็นต้นเค้า มีกามเป็นบ่อเกิด เกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งกามทั้งหลายทั้งนั้น{๑๙๙} [๑๗๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นการสลัดออกซึ่งกามทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะในกามทั้งหลาย การละฉันทราคะในกามทั้งหลาย นี้เป็นการสลัดออกซึ่งกามทั้งหลาย

{๒๐๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่าสมณะหรือพราหมณ์ผู้ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณของกามโดยความเป็นคุณ โทษของกามโดยความเป็นโทษ และการสลัดออกซึ่งกามโดยความเป็นการสลัดออกอย่างที่กล่าวนี้ พวกนั้นน่ะ หรือจักรอบรู้กามทั้งหลายด้วยตนเองหรือว่าจักชักนำผู้อื่น เพื่อความเป็นอย่างที่ผู้ปฏิบัติแล้วรอบรู้กามทั้งหลายได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ส่วนเหล่าสมณะหรือพราหมณ์ผู้รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ ของกามโดยความเป็นคุณ โทษของกามโดยความเป็นโทษ และการสลัด ออกซึ่งกามโดยความเป็นการสลัดออกอย่างที่กล่าวนี้ พวกนั้นแหละหนอ

จักรอบรู้กามทั้งหลายด้วยตนเองได้ หรือจักชักนำผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างที่ ผู้ปฏิบัติแล้วรอบรู้กามทั้งหลายได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

คุณและโทษของรูป

{๒๐๑} [๑๗๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นคุณของรูปทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนอย่างมีขัตติยกัญญา พราหมณกัญญา หรือคฤหบดีกัญญา ผู้มีอายุราว ๑๕ ปี หรือ ๑๖ ปี ไม่สูงนัก ไม่เตี้ยนัก ไม่ผอมนัก ไม่อ้วนนัก ไม่ดำนัก ไม่ขาวนัก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเวลานั้น นางผู้นั้นย่อมงดงามเปล่งปลั่งเป็นอย่างยิ่งใช่หรือไม่เล่า”

พวกภิกษุพากันกราบทูลว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสุข ความโสมนัสอันใดแลที่เกิดขึ้น เพราะอาศัยความงามเปล่งปลั่ง นี้เป็นคุณของรูปทั้งหลาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโทษของรูปทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวลาต่อมา จะพึงเห็นนางผู้นั้นแหละในโลกนี้ มีอายุตั้งแต่เกิดได้ ๘๐ ปี ๙๐ ปี หรือ ๑๐๐ ปี เป็นคนแก่ มีซี่โครงคด เหมือนกลอน หลังงอ ถือไม้เท้า เดินงก ๆ เงิ่นๆ สั่นเทา ผ่านวัยสาวไปแล้ว มีฟันหลุด ผมหงอก ผมโกรั๋น ศีรษะล้าน หนังเหี่ยว มีตัวตกกระ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญข้อนั้นอย่างไร ความงดงาม ความเปล่งปลั่งที่มีในก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏแล้วมิใช่หรือ”“เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นโทษของรูปทั้งหลาย ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย จะพึงเห็นนางผู้นั้นแหละมีอาพาธเป็นไข้หนักได้ รับความทุกข์ นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน ต้องมีคนอื่นพยุงให้ลุก ต้องมีคนอื่นคอยประคอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอจะสำคัญข้อนั้นอย่างไร ความงดงาม

ความเปล่งปลั่งที่มีในก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏแล้วมิใช่หรือ”

“เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อนี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

[๑๗๒] ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย จะพึงเห็นนางผู้นั้นแหละเป็นซากศพ ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง เป็นซากศพ ขึ้นพองบ้าง มีสีเขียวบ้าง เกิดหนอนชอนไชบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวก เธอจะสำคัญข้อนั้นอย่างไร ความงดงาม ความเปล่งปลั่งที่มีในก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏแล้วมิใช่หรือ”

“เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อนี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย จะพึงเห็นนางผู้นั้นแหละเป็นซากศพถูกทิ้งไว้ในป่าช้า ฝูงการุมจิกกินบ้าง ฝูงนกตะกรุมรุมจิกกินบ้าง ฝูงแร้งรุมจิกกินบ้าง ฝูงสุนัขรุมกัดกินบ้าง ฝูงสุนัขจิ้งจอกรุมกัดกินบ้าง ฝูงสัตว์เล็กๆ ต่างชนิด รุมกัดกินบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญข้อนั้นอย่างไร ความงดงาม ความเปล่งปลั่งที่มีในก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏแล้วมิใช่หรือ”

“เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อนี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย จะพึงเห็นนางผู้นั้นแหละเป็นซากศพถูกทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกที่ยังมีเนื้อและเลือด ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่... เป็น โครงกระดูกที่ไม่มีเนื้อ แต่ยังเปื้อนเลือดยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่... เป็น โครงกระดูกที่ไม่มีเนื้อและเลือดแล้ว แต่ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่... เป็นโครงกระดูก ที่ไม่มีเส้นเอ็นผูกรัดแล้ว กระจัดกระจายไปทุกทิศทาง คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกข้อเท้าไปทางหนึ่ง กระดูก แข้งไปทางหนึ่ง กระดูกขาไปทางหนึ่ง กระดูกสะเอวไปทางหนึ่ง กระดูก

สันหลังไปทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงไปทางหนึ่ง กระดูกหน้าอกไปทางหนึ่ง กระดูกแขนไปทางหนึ่ง กระดูกไหล่ไปทางหนึ่ง กระดูกคอไปทางหนึ่ง กระดูก คางไปทางหนึ่ง กระดูกฟันไปทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญข้อนั้นอย่างไรความงดงาม ความเปล่งปลั่งที่มีในก่อนนั้นหายไปแล้ว โทษปรากฏแล้วมิใช่หรือ”“เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อนี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย”

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย จะพึงเห็นนางผู้นั้นแหละ เป็นซากศพถูกทิ้งไว้ ในป่าช้า เป็นกระดูกมีสีขาว เปรียบด้วยสีสังข์... เป็นกระดูกกองเรี่ยราด อยู่แล้วเกินปีหนึ่งขึ้นไป... เป็นกระดูกผุเป็นจุณแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญข้อนั้นอย่างไร ความงดงาม ความเปล่งปลั่งที่มีในก่อนนั้น หายไปแล้ว โทษปรากฏแล้วมิใช่หรือ”“เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อนี้ก็เป็นโทษของรูปทั้งหลาย

{๒๐๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นการสลัดออกซึ่งรูปทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะในรูปทั้งหลาย การละฉันทราคะในรูปทั้งหลาย นี้เป็นการสสัดออกซึ่งรูปทั้งหลาย

{๒๐๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง ซึ่งคุณของรูปโดยความเป็นคุณ โทษของรูปโดยความเป็นโทษ และการสลัดออกซึ่งรูปทั้งหลายโดยความเป็นการสลัดออกอย่างที่กล่าวมานี้พวก นั้นน่ะหรือจักรอบรู้รูปทั้งหลายด้วยตนเอง หรือจักชักนำผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่างที่ผู้ปฏิบัติแล้วรอบรู้รูปทั้งหลายได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสมณะหรือพราหมณ์ผู้รู้ชัดตามความเป็นจริง ซี่งคุณของรูปโดยความเป็นคุณ โทษของรูปโดยความเป็นโทษ และการสลัด ออกซึ่งรูปทั้งหลายโดยความเป็นการสลัดออกอย่างที่กล่าวมานี้ พวกนั้นแหละ หนอจักรอบรู้รูปทั้งหลายด้วยตนเองได้ หรือจักชักนำผู้อื่นเพื่อความเป็นอย่าง ที่ผู้ปฏิบัติแล้วรอบรู้รูปทั้งหลายได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้

{๒๐๕} [๑๗๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นคุณของเวทนาทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ในสมัยที่ภิกษุสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌาน ที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอย่อมไม่คิดที่จะเบียดเบียนตน ย่อมไม่คิดที่จะเบียดเบียนผู้อื่น ย่อมไม่คิดที่จะเบียดเบียนทั้งสองฝ่าย ในสมัยนั้นเธอย่อมเสวยเวทนาอันไม่มีความเบียดเบียนเท่านั้น ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงคุณของเวทนาทั้งหลายว่ามีความไม่เบียดเบียน เป็นอย่างยิ่งยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ในสมัยที่ภิกษุเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใส ในภายใน... เธอย่อมไม่คิดที่จะทำลายตน... ในสมัยนั้น เธอย่อมเสวยเวทนา อันไม่มีความเบียดเบียนเท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงคุณของเวทนาทั้งหลายว่ามีความไม่เบียดเบียนเป็นอย่างยิ่ง

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไปเข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ ในสมัยที่ภิกษุมี อุเบกขา มีสติ ... เธอย่อมไม่คิดที่จะทำลายตน... ในสมัยนั้น เธอย่อมเสวย

เวทนาอันไม่มีความเบียดเบียนเท่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงคุณ ของเวทนาทั้งหลายว่ามีความไม่เบียดเบียนเป็นอย่างยิ่ง

ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเข้าจตุตถฌาน ที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์ เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ในสมัยที่ภิกษุเข้าจตุตถฌาน... เธอย่อมไม่คิดที่จะทำลายตน... ในสมัยนั้น เธอย่อมเสวยเวทนาอันไม่มีความเบียดเบียนเท่านั้น ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงคุณของเวทนาทั้งหลายว่ามีความไม่เบียดเบียนเป็นอย่างยิ่ง{๒๐๖} [๑๗๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นโทษของเวทนาทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเวทนาทั้งหลาย

{๒๐๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นการสลัดออกซี่งเวทนาทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะ ในเวทนาทั้งหลายเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งเวทนาทั้งหลาย

{๒๐๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง ซึ่งคุณของเวทนาโดยความเป็นคุณ โทษของเวทนาโดยความเป็นโทษ และการสลัดออกซึ่งเวทนาทั้งหลายโดยความเป็นการสลัดออกอย่างที่กล่าวมานี้ พวกนั้นน่ะหรือจักรอบรู้เวทนาทั้งหลายด้วยตนเอง หรือจักชักนำผู้อื่นเพื่อ ความเป็นอย่างที่ผู้ปฏิบัติแล้วรอบรู้เวทนาทั้งหลายได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสมณะหรือพราหมณ์ผู้รู้ชัดตามความเป็น จริงซึ่งคุณของเวทนาโดยความเป็นคุณ โทษของเวทนาโดยความเป็นโทษ และการสลัดออกซึ่งเวทนาทั้งหลายโดยความเป็นการสลัดออกอย่างที่กล่าวมานี้ พวกนั้นแหละหนอจักรอบรู้เวทนาทั้งหลายด้วยตนเองได้ หรือจักชักนำผู้อื่น

เพื่อความเป็นอย่างที่ผู้ปฏิบัติแล้วรอบรู้เวทนาทั้งหลายได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ มหาทุกขักขันธสูตรที่ ๓

๔. จูฬทุกขักขันธสูตร

ว่าด้วยกองทุกข์ สูตรเล็ก

{๒๐๙} [๑๗๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล เจ้าศากยะพระนามว่ามหานามะเสด็จ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระ ภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งแล้วได้กราบทูลพระ ผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจข้อธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงมานานแล้วอย่างนี้ว่า ‘โลภะ โทสะ โมหะล้วนเป็น อุปกิเลสแห่งจิต ก็แหละเมื่อเป็นเช่นนั้น โลภธรรมบ้าง โทสธรรมบ้าง โมห ธรรม บ้างก็ยังครอบงำจิตของข้าพระองค์อยู่ได้เป็นครั้งคราว ข้าพระองค์จึงมีความสงสัยอย่างนี้ว่า ‘ธรรมชื่ออะไรเล่า ที่เรายังละไม่ได้เด็ดขาดในภายใน อันเป็นเหตุให้โลภธรรมบ้าง โทสธรรมบ้าง โมหธรรมบ้าง ยังครอบงำจิตของ เราอยู่ได้เป็นครั้งคราว”