๗. วีมังสกสูตร เล่ม ๑๒

๗. วีมังสกสูตร

ว่าด้วยภิกษุผู้พินิจเลือกเฟ้นตรวจสอบ

{๕๓๕} [๔๘๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูล รับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า{๕๓๖} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้พินิจเลือกเฟ้น เมื่อไม่รู้วาระจิตของ ผู้อื่น จะทำการตรวจสอบในตถาคตเพื่อทราบว่า ‘เป็นพระสัมมาสัมพุทธ เจ้าจริงหรือไม่’ ดังนี้ได้ไหม”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของ พวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำ มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอ จงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัส พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

{๕๓๗} [๔๘๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายอันภิกษุผู้พินิจเลือกเฟ้นเมื่อไม่รู้วาระ จิตของผู้อื่น จะพึงตรวจสอบตถาคตในธรรม ๒ ประการ คือ ในธรรมที่พึงรู้แจ้ง ทางตาและทางหูว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูอันเศร้าหมองของตถาคตมีอยู่หรือไม่, เมื่อตรวจสอบตถาคตนั้นไป ก็จะรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูอันเศร้าหมองของตถาคตไม่มี”ครั้นตรวจสอบตถาคตนั้นอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตา และทางหูอันเศร้าหมองของตถาคตไม่มี, จากนั้นก็จะตรวจสอบตถาคตนั้น ยิ่งขึ้นไปว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูอันระคนกันของตถาคตมีอยู่หรือไม่, เมื่อตรวจสอบตถาคตนั้นไปก็จะรู้อย่างนี้ว่า

‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและ ทางหูอันระคนกัน ของตถาคตก็ไม่มี,ครั้นตรวจสอบตถาคตนั้นอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตา และทางหูอันระคนกันของตถาคตไม่มี, จากนั้นก็ตรวจสอบตถาคตนั้นต่อไป ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูอันผ่องแผ้วของตถาคตมีอยู่หรือไม่, เมื่อ ตรวจสอบตถาคตนั้นไป ก็จะรู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหู อันผ่องแผ้วของตถาคตมีอยู่,ครั้นตรวจสอบตถาคตนั้นอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและ ทางหูอันผ่องแผ้วของตถาคตมีอยู่, จากนั้นก็จะตรวจสอบตถาคตนั้นยิ่งขึ้นไปว่า ‘ท่านผู้นี้ถึงพร้อมด้วยกุศลธรรมนี้มาตลอดกาลนาน หรือว่าท่านผู้นี้ ถึงพร้อมมาตลอดกาลนิดหน่อย, เมื่อตรวจสอบตถาคตนั้นไป ก็จะรู้อย่าง นี้ว่า ‘ท่านผู้นี้ถึงพร้อมด้วยกุศลธรรมนี้มาตลอดกาลนาน ท่านผู้นี้จะถึงพร้อมมาตลอดกาลนิดหน่อยก็หาไม่,ครั้นตรวจสอบตถาคตนั้นอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้ถึงพร้อมด้วยกุศลธรรมนี้มาตลอดกาลนาน ท่านผู้นี้จะถึงพร้อมมาตลอดกาลนิดหน่อยก็หาไม่,

จากนั้นก็จะตรวจสอบตถาคตยิ่งขึ้นไปว่า ‘ภิกษุท่านนี้ถึงความมีชื่อเสียง ถึงความมียศ โทษบางอย่างในโลกนี้ของภิกษุนั้นมีบ้างหรือไม่’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทษบางอย่างจะยังไม่มีแก่ภิกษุก่อนตราบเท่าที่ ภิกษุยังไม่ถึงความมีชื่อเสียง ถึงความมียศ เมื่อใดภิกษุถึงความมีชื่อเสียง ถึงความมียศแล้ว เมื่อนั้นโทษบางอย่างในโลกนี้จึงจะมีแก่ภิกษุ

ภิกษุผู้พินิจเลือกเฟ้นเมื่อตรวจสอบตถาคตนั้นอยู่ ก็จะรู้อย่างนี้ว่า ‘ภิกษุ ท่านนี้ถึงความมีชื่อเสียง ถึงความมียศ แต่โทษบางอย่างในโลกนี้ของท่าน ไม่มี,

ครั้นตรวจสอบตถาคตนั้นอยู่ รู้อย่างนี้ว่า ‘ภิกษุท่านนี้ถึงความมีชื่อเสียง ถึงความมียศ แต่โทษบางอย่างในโลกนี้ของท่านไม่มี, จากนั้นก็จะตรวจสอบตถาคตยิ่งขึ้นไปว่า ‘ท่านผู้นี้ไม่ประกอบด้วยภัย ท่านผู้นี้ประกอบด้วยภัยหามิได้ ไม่เสพกามทั้งหลายเพราะเป็นผู้ปราศจากราคะแล้ว เหตุราคะสิ้นไปใช่ไหม’ เมื่อตรวจดูตถาคตนั้นอยู่ ก็จะรู้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้ไม่ประกอบด้วยภัยท่านผู้นี้ประกอบด้วยภัยหามิได้ ไม่เสพกามทั้งหลายเพราะ เป็นผู้ปราศจาก ราคะแล้ว เหตุราคะสิ้นไป’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากคนอื่นจะพึงถามภิกษุนั้นว่า ‘ก็อะไรเล่าเป็น อาการกิริยา เป็นเครื่องส่อแสดงของท่านผู้มีอายุ ที่เป็นเหตุให้ท่านกล่าวว่า ‘ท่านผู้นี้ไม่ประกอบด้วยภัยท่านผู้นี้ประกอบด้วยภัยหามิได้ ไม่เสพกาม ทั้งหลายเพราะเป็นผู้ปราศจากราคะแล้ว เหตุราคะสิ้นไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อจะตอบให้ถูก พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ก็จริง อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุนี้ จะอยู่ในหมู่ก็ตาม จะอยู่ผู้เดียวก็ตาม ในหมู่นั้น ไม่ว่าจะเป็นพวกที่ดำเนินไปดีก็ตาม พวกที่ดำเนินไปชั่วก็ตาม พวกที่สั่งสอน คณะก็ตาม พวกที่ติดอยู่ในอามิสทั้งหลายในโลกนี้บางพวกก็ตาม พวกที่ไม่ ถูกอามิสในโลกนี้แปดเปื้อนบางพวกก็ตาม ท่านผู้นี้ก็ไม่ดูหมิ่นบุคคลนั้นด้วย เหตุนั้น เราได้สดับรับข้อนี้มาในที่เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

‘เราเป็นผู้ไม่ประกอบด้วยภัย เราเป็นผู้ประกอบด้วยภัยหามิได้ เราไม่เสพ กามทั้งหลายเพราะเป็นผู้ปราศจากราคะแล้ว เหตุราคะสิ้นไป,

การตรวจสอบ

{๕๓๘} [๔๘๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในพวกภิกษุผู้พินิจเลือกเฟ้น ๒ รูปนั้น ภิกษุผู้พินิจเลือกเฟ้นข้อมูลพึงสอบถามตถาคตยิ่งขึ้นไปว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้ง

ทางตาและทางหูอันเศร้าหมองของตถาคตมีอยู่หรือไม่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเมื่อตอบก็จะพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่ พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูอันเศร้าหมองของตถาคตไม่มี’

เธอพึงสอบถามยิ่งขึ้นไปว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูอัน ระคนกันของพระตถาคตมีอยู่หรือไม่’

ตถาคตก็จะพึงตอบว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูอันระคนกัน ของพระตถาคตไม่มี’

เธอพึงสอบถามยิ่งขึ้นไปว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูที่ผ่องแผ้ว ของตถาคตมีอยู่หรือไม่’

ตถาคตก็จะพึงตอบว่า ‘ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางตาและทางหูที่ผ่องแผ้ว ของพระตถาคตมีอยู่ เราเป็นผู้มีธรรมที่ผ่องแผ้วนั้นเป็นทางมีธรรมที่ผ่องแผ้วนั้นเป็นโคจร โดยศีลที่บริสุทธิ์นั้น เราจึงมิใช่เป็นผู้มีตัณหา’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาวกควรที่จะเข้าไปหาศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ เพื่อฟังธรรม ศาสดาก็จะแสดงธรรมที่สูงยิ่งขึ้น ประณีตยิ่งขึ้น ทั้งที่เป็นส่วนดำ ทั้งที่เป็นส่วนขาวแก่สาวกนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ศาสดาแสดงธรรมที่สูงยิ่งขึ้น ประณีตยิ่งขึ้น ทั้งที่เป็นส่วนดำ ทั้งที่เป็นส่วนขาวแก่ภิกษุ ด้วยประการใดๆ ภิกษุนั้นก็จะรู้ธรรมบางอย่างในธรรมนั้นยิ่งขึ้นด้วยประการ นั้น ๆ ย่อมถึงการตัดสินใจในธรรมทั้งหลายได้ ย่อมเลื่อมใสในศาสดาว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มี

พระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากคนอื่นจะพึงถามภิกษุนั้นอีกอย่างนี้ว่า ‘ก็อะไรเล่าเป็นอาการกิริยา เป็นเครื่องส่อแสดงของท่านผู้มีอายุ ที่เป็นเหตุให้ท่าน กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’

ภิกษุนั้นเมื่อจะตอบให้ถูก พึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ขอประทานโทษเถิด ท่านผู้มีอายุเราเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อฟังธรรมถึงที่ประทับ พระผู้ มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมที่สูงยิ่งขึ้น ประณีตยิ่งขึ้น ทั้งที่เป็นส่วนดำ ทั้งที่เป็นส่วนขาวแก่เรานั้น ดูก่อนท่านผู้อายุ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดง ธรรมที่สูงยิ่งขึ้น ประณีตยิ่งขึ้น ทั้งที่เป็นส่วนดำ ทั้งที่เป็นส่วนขาวแก่เรา ด้วยประการใด ๆ เรานั้นก็รู้ธรรมบางอย่างในธรรมนั้นยิ่งขึ้นด้วยประการ นั้น ๆ จึงถึงการตัดสินใจในธรรมทั้งหลายได้ จึงเลื่อมใสในศาสดาว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาค เจ้าตรัสดีแล้วจริง พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วจริง’{๕๓๙} [๔๙๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ศรัทธาของผู้ใดผู้หนึ่งตั้งมั่นแล้วในตถาคต มีมูล มีที่อาศัย ด้วยเหตุเหล่านี้ ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ ศรัทธานี้เรากล่าวว่ามีเหตุ มีทัสสนะเป็นมูล มั่นคง อันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือผู้ใดในโลกทำให้คลอนแคลนไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การตรวจสอบธรรมในตถาคตย่อมมีอย่างนี้แลก็แหละตถาคต ย่อมเป็นผู้ถูกภิกษุผู้พินิจเลือกเฟ้นตรวจสอบดีแล้วโดยธรรมด้วยประการฉะนี้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ วีมังสกสูตรที่ ๗

๘. โกสัมพิยสูตร

ว่าด้วยภิกษุชาวพระนครโกสัมพี

{๕๔๐} [๔๙๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ณพระวิหารโฆสิตารามใกล้ พระนครโกสัมพี สมัยนั้น พวกภิกษุในพระนครโกสัมพีเกิดความบาดหมาง กัน เกิดการทะเลาะกัน ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ ไม่ยินยอมกัน ไม่ปรารถนาจะยินยอมกัน ไม่ตกลงกัน ไม่ปรารถนาที่จะตกลงกัน

ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ กราบทูลว่า “ขอประทานพระวโรกาส พวกภิกษุในพระนครโกสัมพีเกิด ความบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะกัน ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ ไม่ยินยอมกัน ไม่ปรารถนาจะยินยอมกัน ไม่ตกลงกัน ไม่ปรารถนาที่จะ ตกลงกัน พระพุทธเจ้าข้า”ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วรับสั่ง ว่า “มานี่แน่ะ ภิกษุ เธอจงเรียกภิกษุเหล่านั้นมาตามคำของเราว่า ‘พระศาสดาของพวกเรารับสั่งหาท่านผู้มีอายุทั้งหลาย’

ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระบัญชาพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ดังนี้แล้วเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นแล้วบอกว่า “พระศาสดา รับสั่งหาท่านผู้มีอายุทั้งหลาย”

ภิกษุเหล่านั้นรับคำภิกษุนั้นว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ดังนี้แล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๕๔๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามภิกษุเหล่านั้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่า “พวกเธอเกิดความบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะกัน ถึงการวิวาทกัน