๖. ลฑุกิโกปมสูตร เล่ม ๑๓

๖. ลฑุกิโกปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยนกมูลไถ

เรื่องพระอุทายี

{๑๗๕}[๑๔๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ แคว้นอังคุตตราปะ มีนิคมของชาวอังคุตตราปะชื่ออาปณะเป็นโคจรคาม ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก แล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังอาปณนิคม ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในอาปณนิคมแล้ว เสด็จ กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหาร เสด็จเข้าไปยังราวป่าแห่งหนึ่งเพื่อประทับพักกลางวันที่โคนต้นไม้แม้เวลาเช้านั้น ท่านพระอุทายี ก็นุ่งอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวร เข้าไปบิณฑบาตยังอาปณนิคม ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในอาปณนิคมแล้ว กลับ จากบิณฑบาตเวลาหลังฉันภัตตาหาร เข้าไปยังราวป่านั้นเพื่อพักผ่อนกลางวัน ครั้นถึงราวป่านั้นแล้วได้นั่งพักผ่อนกลางวันอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง

ครั้งนั้น เมื่อท่านพระอุทายีหลีกเร้นอยู่ที่สงัด ได้เกิดความดำริขึ้นอย่างนี้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำจัดทุกข์เป็นอันมากของเราทั้งหลายออกไปได้หนอ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำความสุขเป็นอันมากมาให้แก่เราทั้งหลายหนอ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำจัดอกุศลธรรมเป็นอันมากของเราทั้งหลายออกไปได้ หนอ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำกุศลธรรมเป็นอันมากมาให้เราทั้งหลายหนอ”ต่อมาเวลาเย็น ท่านพระอุทายีออกจากที่หลีกเร้นแล้วได้เข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

เหตุผลที่ทรงห้ามฉันโภชนะในเวลาวิกาล

{๑๗๖}[๑๔๙] ท่านพระอุทายีนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อ ข้าพระองค์หลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้เกิดความดำริขึ้นอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำจัดทุกข์เป็นอันมากของเราทั้งหลายออกไปได้หนอ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงนำความสุขเป็นอันมากมาให้เราทั้งหลายหนอ พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงกำจัดอกุศลธรรมเป็นอันมากของเราทั้งหลายออกไปได้หนอ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงนำกุศลธรรมเป็นอันมากมาให้เราทั้งหลายหนอ, ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยว่าเมื่อก่อนข้าพระองค์เคยฉันได้ทั้งในเวลาเย็น ในเวลาเช้า และในเวลาวิกาลตอนกลางวัน

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้มีสมัยหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตกลงนะ เธอทั้งหลายจงเลิกฉันวิกาลโภชนะในตอนกลางวันนั้นเสียเถิด’ ดังนี้ พวกข้าพระองค์นั้นมีความน้อยใจมีความเสียใจว่า ‘คฤหบดีทั้งหลายผู้มีศรัทธา จะ ถวายของควรเคี้ยวควรบริโภคอันประณีตในเวลาวิกาลตอนกลางวันแก่พวกเราบ้าง พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสให้พวกเราเลิกละเลียแล้ว พระสุคตเจ้าก็ ตรัสให้สละคืนเสียแล้ว, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์นั้นเห็นแก่ ความรัก ความเคารพ ความละอาย และความเกรงกลัวในพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงยอมละการฉันวิกาลโภชนะในตอนกลางวันนั้นเสียด้วยประการอย่างนี้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์นั้นจึงฉันในเวลาเย็นและเวลาเช้าเท่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้มีสมัยหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุ ทั้งหลายมาว่า‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตกลงนะ เธอทั้งหลายจงละเว้นการฉันวิกาลโภชนะในตอนกลางคืนนั้นเสียเถิด, ดังนี้พวกข้าพระองค์นั้นมีความน้อยใจ มีความเสียใจว่า ‘ของที่ปรุงประณีตกว่าภัตทั้งสองมื้อนี้ของเราทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสให้พวกเราเลิกละเสียแล้ว พระสุคตเจ้าก็ตรัสให้สละคืนเสียแล้ว,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว บุรุษคนหนึ่งได้ของสมควร จะแกงมาในตอนกลางวัน จึงบอกภรรยาอย่างนี้ว่า ‘เอาเถิด เจ้าจงเก็บสิ่งนี้ไว้ เราทั้งหมดจักกินพร้อมกันในเวลาเย็น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ของที่จะปรุง กินทุก ๆ อย่างย่อมมีรสอร่อยในตอนกลางคืน ในตอนกลางวันย่อมมีรสอร่อยน้อย พวกข้าพระองค์นั้นเห็นแก่ความรัก ความเคารพ ความละอาย และความ เกรงกลัวในพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงยอมละการบริโภควิกาลโภชนะในตอนกลางคืนนั้นเสียด้วยประการอย่างนี้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว ภิกษุทั้งหลายเมื่อเที่ยวไปบิณฑบาตในเวลามืดค่ำ ย่อมเข้าไปยังแอ่งนํ้าครำบ้าง ตกลงไปในหลุมโสโครกบ้าง ติดอยู่ในพงหนามบ้าง เหยียบขึ้นไปบนแม่โคที่กำลังหลับบ้าง พบกับโจรผู้ทำโจรกรรมมาแล้วบ้าง ผู้ยังไม่ได้ทำโจรกรรมบ้าง ถูกมาตุคามชักชวน ให้เสพสมบ้าง

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว ข้าพระองค์เที่ยวบิณฑบาต ในเวลามืดค่ำ หญิงคนหนึ่งกำลังล้างภาชนะอยู่ ได้เห็นข้าพระองค์ขณะฟ้าแลบ จึงตกใจกลัวร้องเสียงหลงว่า ‘ว้าย ผีหลอก’ เมื่อนางร้องอย่างนี้ ข้าพระองค์จึงพูดกะนางว่า ‘ไม่ใช่ผีดอก น้องสาว เป็นภิกษุยืนบิณฑบาตอยู่น่ะ’ ดังนี้ หญิงนั้นกล่าวว่า ‘พ่อแม่ของภิกษุตายเสียแล้วหรือ ดูก่อนภิกษุ การที่ท่านเอา มีดคม ๆ สำหรับเชือดโคมาคว้านท้องตัวเองเสียยังจะดีกว่ามาเที่ยวบิณฑบาต ในเวลาคํ่าคืนเพราะเห็นแก่ปากแก่ท้องอย่างนี้’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์นึกถึงเรื่องนั้นขึ้นมา ก็มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงกำจัดความทุกข์เป็นอันมากของเราทั้งหลายออกไปได้หนอ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำความสุขเป็นอันมากมาให้เราทั้งหลายหนอ พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงกำจัดอกุศลธรรมเป็นอันมากของเราทั้งหลายออกไปได้หนอ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงนำกุศลธรรมเป็นอันมากมาให้เราทั้งหลายหนอ’ ดังนี้’’

อุปมาด้วยนางนกมูลไถ

{๑๗๗}[๑๕๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ก็เป็นอย่างนั้นนั่นแหละ อุทายีโมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ เมื่อเรากล่าวว่า ‘จงละโทษนี้เสียเถิด’ พวก เขากลับกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โทษเพียงเล็กน้อยเท่านี้ ทำไมจะต้องมาว่ากล่าวกันด้วย พระสมณะนี้ช่างเคร่งครัดนัก’ พวกเขาจึงยอมไม่ละโทษนั้น ทั้งยัง ตั้งท่าไม่พอใจในตัวเราเสียอีก ดูก่อนอุทายี ก็โทษเพียงเล็กน้อยนั้น สำหรับภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในสิกขาแล้ว ย่อมเป็นเครื่องผูกที่มีกำลัง มั่นคง แน่นแฟ้น ไม่เปื่อย เป็นเหมือนท่อนไม้ใหญ่ทีเดียว

ดูก่อนอุทายี เปรียบเหมือนนางนกมูลไถที่ถูกผูกไว้ด้วยเครื่องผูกคือเถา หัวด้วน ย่อมรอเวลาที่จะถูกฆ่า ถูกมัด หรือรอเวลาตายในที่นั้นเอง ฉันใด ผู้ใดพึงพูดอย่างนี้ว่า‘เครื่องผูกคือเถาหัวด้วนที่เขาใช้ผูกนางนกมูลไถซึ่งรอเวลาที่จะถูกฆ่า ถูกมัด หรือรอเวลาตายในที่นั้น เป็นเครื่องผูกที่ไม่มีกำลัง บอบบาง เปื่อย ไม่มีแก่น’ ดังนี้ ผู้ที่พูดนั้นชื่อว่าพูดถูกหรือไม่”

“ไม่ถูก พระพุทธเจ้าข้า แท้จริง เครื่องผูกคือเถาหัวด้วนที่เขาใช้ผูก นางนกมูลไถซึ่งรอเวลาที่จะถูกฆ่า ถูกมัด หรือรอเวลาตายในที่นั้น เป็นเครื่องผูกที่มีกำลัง มั่นคง แน่นแฟ้น ไม่เปื่อย เป็นเหมือนท่อนไม้ใหญ่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุทายี โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้น เมื่อเรากล่าวว่า ‘จงละโทษนี้เสียเถิด เขากลับกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โทษเพียงเล็กน้อยเท่านี้ ทำไม จะต้องมาว่ากล่าวกันด้วย พระสมณะนี้ช่างเคร่งครัดนัก’ พวกเขาจึงไม่ยอม ละโทษนั้น ทั้งยังตั้งท่าไม่พอใจในตัวเราเสียอีก ดูก่อนอุทายี ก็โทษเพียงเล็ก น้อยนั้น สำหรับภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในสิกขาแล้ว ย่อมเป็นเครื่องผูกที่มีกำลัง มั่นคง แน่นแฟ้น ไม่เปื่อย เป็นเหมือนท่อนไม้ใหญ่ทีเดียว

อุปมาด้วยช้างต้น

{๑๗๘}[๑๕๑] ดูก่อนอุทายี ส่วนกุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ เมื่อเรากล่าวว่า ‘จงละโทษนี้เสียเถิด’ พวกเขาก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ทำไมต้องมาว่ากล่าวกันอีก ถึงโทษที่ควรละเพียงเล็กน้อยเท่านี้ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสให้เรา ทั้งหลายละอยู่แล้ว พระสุคตเจ้าก็ตรัสให้สละคืนอยู่แล้ว, ดังนี้ แต่พวกเขาก็ละโทษนั้น ทั้งไม่ตั้งท่าไม่พอใจในตัวเราด้วย ดูก่อนอุทายี ก็สำหรับ ภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในสิกขา ละโทษเพียงเล็กน้อยนั้นได้แล้ว เป็นผู้มีความ ขวนขวายน้อย ไม่หวาดกลัว เป็นอยู่ด้วยของที่ผู้อื่นให้ มีใจเป็นดุจมฤคอยู่ โทษเพียงเล็กน้อยนั้นย่อมเป็นเครื่องผูกที่ไม่มีกำลัง บอบบาง เปื่อย

ไม่มีแก่นดูก่อนอุทายี เปรียบเหมือนช้างต้นที่มีงางอนงามดุจคันไถ เป็นช้างทรง ชั้นเยี่ยม เคยเข้าสงครามมา ถูกควาญช้างล่ามไว้ด้วยเครื่องผูกคือเชือกอย่าง แน่นหนา พอมันสะบัดตัวเล็กน้อยเท่านั้น ก็จะทำให้เชือกที่ล่ามไว้ขาดแล้ว หนีไปได้ตามปรารถนา ฉันใด ผู้ใดพึงพูดอย่างนี้ว่า ‘เครื่องผูกคือเชือกที่เขา ใช้ผูกช้างต้นที่มีงางอนงามดังคันไถ เป็นช้างทรงชั้นเยี่ยม เคยเข้าสงครามมา ถูกควาญช้างล่ามไว้อย่างแน่นหนา พอมันสะบัดตัวเล็กน้อยเท่านั้น ก็ทำให้ ขาดแล้วหนีไปได้ตามปรารถนานั้น เป็นเครื่องผูกที่มีกำลัง มั่นคง แน่นแฟ้น ไม่เปื่อย เป็นเหมือนท่อนไม้ใหญ่’ ดังนี้ ผู้ที่พูดนั้นชื่อว่าพูดถูกหรือไม่”“ไม่ถูก พระพุทธเจ้าข้า แท้จริง เครื่องผูกคือเชือกที่เขาใช้ผูกช้างต้นที่มีงางอนงามดังคันไถ เป็นช้างทรงชั้นเยี่ยม เคยเข้าสงครามมา ถูกควาญช้าง ล่ามไว้อย่างแน่นหนา พอมันสะบัดตัวเล็กน้อยเท่านั้น ก็จะทำให้ขาดแล้วหนี

ไปได้ตามปรารถนานั้น จัดเป็นเครื่องผูกที่ไม่มีกำลัง บอบบาง เปื่อย ไม่มีแก่น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุทายี กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้น เมื่อเรากล่าวว่า ‘จงละโทษนี้เสียเถิด’ พวกเขาก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ทำไมต้องมาว่ากล่าวกันอีก ถึงโทษที่ควรละเพียงเล็กน้อยเท่านี้ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสให้เราทั้งหลายละอยู่แล้ว พระสุคตเจ้าก็ตรัสให้สละคืนอยู่แล้ว’ ดังนี้ แต่พวกเขา ก็ละโทษนั้น ทั้งไม่ตั้งท่าไม่พอใจในตัวเราด้วย ดูก่อนอุทายี ก็สำหรับภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในสิกขาละโทษเพียงเล็กน้อยนั้นได้แล้ว เป็นผู้มีความขวนขวาย น้อย ไม่หวาดกลัว เป็นอยู่ด้วยของที่ผู้อื่นให้ มีใจเป็นดุจมฤคอยู่ โทษเพียงเล็กน้อยนั้นย่อมเป็นเครื่องผูกที่ไม่มีกำลัง บอบบาง เปื่อย ไม่มีแก่น

อุปมาด้วยคนจน

{๑๗๙}[๑๕๒] ดูก่อนอุทายี เปรียบเหมือนบุรุษผู้หนึ่งเป็นคนยากไร้ ไม่มีทรัพย์สมบัติเป็นของตน ไม่ใช่คนมั่งคั่ง เขามีเรือนเล็ก ๆ หลังหนึ่ง มีเครื่อง มุงบังและเครื่องประกอบอื่น ๆ ที่ผุพังหลุดลุ่ย ต้องคอยไล่นกไล่กา แทบไม่เป็นรูปบ้าน มีแคร่อันหนึ่งก็ผุพังแทบไม่เป็นแคร่ มีข้าวเปลือกและพืชสำหรับ ทำพันธุ์หม้อหนึ่งก็ไม่ใช่พันธุ์อย่างดี มีภรรยาคนหนึ่งก็ไม่สวย เขาเห็นภิกษุผู้อยู่ในอารามมีมือและเท้าล้างสะอาดดี ฉันโภชนะล้วนน่าอร่อย นั่งบำเพ็ญ จิตตสมาธิอยู่ในที่ร่มรื่นเย็นสบาย เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ความเป็นสมณะนี่ช่างสุขสบายเสียจริงหนอ ความเป็นสมณะนี่ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บหนอ

เราปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต ก็จะพึงเป็นอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ แต่เขาก็ไม่อาจจะทิ้งเรือนเล็ก ๆ หลังหนึ่งซึ่ง มีเครื่องมุงบังและเครื่องประกอบอื่น ๆ ผุพังหลุดลุ่ย ต้องคอยไล่นกไล่กา แทบไม่เป็นรูปบ้าน ทิ้งแม่แคร่อันหนึ่งที่ผุพังแทบไม่เป็นแคร่ ทิ้งข้าวเปลือกและพืชสำหรับทำพันธุ์หม้อหนึ่งซึ่งไม่ใช่พันธุ์อย่างดี ทิ้งภรรยาคนหนึ่งซึ่งไม่สวยนั้นแล้วปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตได้ ดูก่อนอุทายี ผู้ใดพึงพูดอย่างนี้ว่า ‘บุรุษนั้นถูกผูกด้วยเครื่องผูกหลายอย่าง จึงไม่อาจจะทิ้งเรือนเล็ก ๆ หลังหนึ่งที่มีเครื่องมุงบังและเครื่องประกอบอื่น ๆ ผุพังหลุดลุ่ย ต้องคอยไล่นกไล่กา แทบไม่เป็นรูปบ้าน ทิ้งแคร่อันหนึ่งที่ผุพัง แทบไม่เป็นแคร่ทิ้งข้าวเปลือกและพืชสำหรับทำพันธุ์หม้อหนึ่งซึ่งไม่ใช่พันธุ์อย่างดี ทิ้งภรรยาคนหนึ่งซึ่งไม่สวยนั้นแล้วปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออก จากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตได้ เพราะว่าเครื่องผูกนั้นเป็นเครื่องผูกที่ไม่มีกำลัง บอบบาง เปื่อย ไม่มีแก่น, ดังนี้ ผู้พูดนั้นชื่อว่าพูดถูกหรือไม่”

“ไม่ถูก พระพุทธเจ้าข้า แท้จริง เครื่องผูกทั้งหลายที่ผูกบุรุษนั้นอันเป็น เหตุให้เขาไม่อาจจะทิ้งเรือนเล็ก ๆ หลังหนึ่งที่มีเครื่องมุงบังและเครื่องประกอบ อื่น ๆ ผุพังหลุดลุ่ย ต้องคอยไล่นกไล่กา แทบไม่เป็นรูปบ้าน ทิ้งแคร่อันหนึ่ง ที่ผุพังแทบไม่เป็นแคร่ ทิ้งข้าวเปลือกและพืชสำหรับทำพันธุ์หม้อหนึ่งซึ่งไม่ใช่ พันธุ์อย่างดี ทิ้งภรรยาคนหนึ่งซึ่งไม่สวยนั้นแล้วปลงผมและหนวด นุ่งห่ม ผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตได้นั้นเป็นเครื่องผูกที่มีกำลังมั่นคง แน่นแฟ้น ไม่เปื่อย เป็นเหมือนท่อนไม้ใหญ่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุทายี โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเรากล่าวว่า ‘จงละโทษนี้เสียเถิด, เขากลับกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โทษเพียงเล็ก น้อยเท่านี้ ทำไมจะต้องมาว่ากล่าวกันด้วย พระสมณะนี้ช่างเคร่งครัดนัก, เขาจึงไม่ยอมละโทษนั้น ทั้งยังตั้งท่าไม่พอใจในตัวเราเสียอีก ดูก่อนอุทายี ก็ สำหรับภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในสิกขาแล้ว โทษเพียงเล็กน้อยนั้นย่อมเป็นเครื่องผูกที่มีกำลัง มั่นคง แน่นแฟ้น ไม่เปื่อย เป็นเหมือนท่อนไม้ใหญ่ทีเดียว

อุปมาด้วยคนมั่งมี

{๑๘๐}[๑๕๓] ดูก่อนอุทายี เปรียบเหมือนคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก สะสมทองไว้หลายร้อยแท่ง สะสมข้าวเปลือก นา

ที่ดิน ภรรยา ทาส ทาสีไว้เป็นอันมาก เขาเห็นภิกษุผู้อยู่ในอาราม มีมือ และเท้าล้างสะอาดดี ฉันโภชนะล้วนน่าอร่อย นั่งบำเพ็ญจิตตสมาธิอยู่ใน สถานที่ร่มรื่นเย็นสบาย เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ความเป็นสมณะนี่ช่างสุขสบายเสียจริงหนอ ความเป็นสมณะนี่ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บหนอ เราปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต ก็จะพึงเป็นอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ เขาสามารถจะทิ้งทองหลายร้อยแท่ง ทิ้งข้าวเปลือก นา ที่ดิน ภรรยา ทาส ทาสีเป็นอันมาก แล้วปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตได้ ผู้ใดพึงพูดอย่างนี้ว่า ‘เครื่องผูกที่ใช้ผูกคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีซึ่งยังทำให้เขาสามารถทิ้งทองหลาย

ร้อยแท่ง ทิ้งข้าวเปลือก นา ที่ดิน ภรรยา ทาส ทาสีเป็นอันมากนั้น แล้ว ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตได้ นั้นเป็นเครื่องผูกที่มีกำลัง มั่นคง แน่นแฟ้น ไม่เปื่อย เป็นเหมือนท่อนไม้ใหญ่’ดังนี้ ผู้ที่พูดนั้นชื่อว่าพูดถูกหรือไม่”“ไม่ถูก พระพุทธเจ้าข้า แท้จริง เครื่องผูกที่ใช้ผูกคฤหบดีหรือบุตร คฤหบดีซึ่งยังทำให้เขาสามารถทิ้งทองหลายร้อยแท่ง ทิ้งข้าวเปลือก นา ที่ดิน ภรรยา ทาส ทาสีเป็นอันมากนั้นแล้วปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้าย้อมฝาด ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตได้นั้นจัดเป็นเครื่องผูกที่ไม่มีกำลัง บอบบาง เปื่อย ไม่มีแก่น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอุทายี กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเรากล่าวว่า ‘จงละโทษนี้เสียเถิด’ พวกเขาก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ทำไมจะต้อง มาว่ากล่าวกันอีกถึงโทษที่ควรละเพียงเล็กน้อยนี้ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัส ให้เราทั้งหลายละอยู่แล้ว พระสุคตเจ้าก็ตรัสให้สละคืนอยู่แล้ว’ ดังนี้ แต่ พวกเขาก็ละโทษนั้น ทั้งไม่ตั้งท่าไม่พอใจในตัวเราด้วย ดูก่อนอุทายี สำหรับ ภิกษุทั้งหลายผู้ใคร่ในสิกขาละโทษเพียงเล็กน้อยนั้นได้แล้ว เป็นผู้มีความ

ขวนขวายน้อย ไม่หวาดกลัว เป็นอยู่ด้วยของที่ผู้อื่นให้ มีใจเป็นดุจมฤคอยู่ โทษเพียงเล็กน้อยนั้นย่อมเป็นดังเครื่องผูกที่ไม่มีกำลัง บอบบาง เปื่อย ไม่มีแก่น

บุคคล ๔ ประเภท

{๑๘๑}[๑๕๔] ดูก่อนอุทายี บุคคล ๔ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๔ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนอุทายี บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อละอุปธิ เพื่อสละคืนอุปธิ ความดำริที่แล่นไปตามอุปธิคอยครอบงำผู้ปฏิบัติเพื่อละอุปธิ เพื่อ สละคืนอุปธินั้นอยู่ และผู้นั้นก็ยังรับเอาความดำริเหล่านั้นไว้ ไม่ยอมสละ ไม่ยอม บรรเทา ไม่ยอมทำให้สิ้นสุด และไม่ยอมให้ถึงความไม่มี บุคคลนี้เราเรียกว่า ‘ผู้ถูกกิเลสประกอบไว้ ไม่ใช่ผู้คลายกิเลส, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเรารู้ถึงความแตกต่างกันแห่งอินทรีย์ในบุคคลนี้ (๑)ดูก่อนอุทายี ก็บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อละอุปธิ เพื่อสละ คืนอุปธิ ความดำริที่แล่นไปตามอุปธิคอยครอบงำผู้ปฏิบัติเพื่อละอุปธิ เพื่อสละคืนอุปธินั้นอยู่ แต่ผู้นั้นไม่รับเอาความดำริเหล่านั้นไว้ สละได้ บรรเทาได้ ทำให้สิ้นสุดได้ ให้ถึงความไม่มีได้ แม้บุคคลนี้เราก็เรียกว่า ‘ผู้ถูกกิเลสประกอบไว้ ไม่ใช่ผู้คลายกิเลส, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเรารู้ถึงความแตกต่าง กันแห่งอินทรีย์ในบุคคลนี้ (๒)ดูก่อนอุทายี ก็บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อละอุปธิ เพื่อสละคืนอุปธิ ความดำริที่แล่นไปตามอุปธิคอยครอบงำผู้ปฏิบัติเพื่อละอุปธิ เพื่อ สละคืนอุปธินั้นอยู่ เพราะความหลงลืมสติในบางครั้งบางคราว สติก็ยังเกิด

ช้าไป ที่จริง อุปธินั้นเขาละได้ บรรเทาได้ ทำให้สิ้นสุดได้ ให้ถึงความไม่มีได้ เร็วทีเดียว ดูก่อนอุทายี เปรียบเหมือนคนหยดนํ้าสองหรือสามหยดลงไปบน กระทะเหล็กที่ร้อนอยู่ทั้งวัน หยดนํ้าก็ยังตกลงช้าไป ความจริง หยดน้ำนั้น แห้งไปเร็วกว่า ฉันใด บุคคลบางคนในโลกนี้ก็ฉันนั้น เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อละอุปธิ เพื่อสละคืนอุปธิ ความดำริที่แล่นไปตามอุปธิคอยครอบงำผู้ปฏิบัติเพื่อละอุปธิ เพื่อสละคืนอุปธินั้นอยู่ เพราะความหฺลงลืมแห่งสติในบางครั้งบางคราว สติก็ ยังเกิดช้าไป ที่จริง อุปธินั้นเขาละได้ บรรเทาได้ ทำให้สิ้นสุดได้ ให้ถึงความไม่มีได้เร็วทีเดียว แม้บุคคลนี้เราก็เรียกว่า ‘ผู้ถูกกิเลสประกอบไว้ ไม่ใช่ ผู้คลายกิเลส, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเรารู้ถึงความแตกต่างกันแห่งอินทรีย์ในบุคคลนี้ (๓)ดูก่อนอุทายี ก็บุคคลบางคนในโลกนี้รู้ว่า ‘เบญจขันธ์อันชื่อว่าอุปธิเป็น มูลเหตุแห่งทุกข์, ครั้นรู้ดังนี้แล้วเป็นผู้ไม่มีอุปธิ น้อมจิตไปในนิพพานเป็นที่สิ้น อุปธิ บุคคลนี้แลเราเรียกว่า ‘ผู้คลายกิเลสได้แล้ว ไม่ใช่ผู้ถูกกิเลสประกอบไว้, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเรารู้ความแตกต่างกันแห่งอินทรีย์ในบุคคลนี้ (๔)

ดูก่อนอุทายี บุคคล ๔ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก

กามคุณ ๕

{๑๘๒}[๑๕๕] ดูก่อนอุทายี กามคุณมี ๕ ประการเหล่านี้ กามคุณ ๕ คือ อะไรบ้าง คือ

๑. รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสต ...

๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

ดูก่อนอุทายี กามคุณมี ๕ ประการเหล่านี้แล ความสุขโสมนัสที่เกิดขึ้น เพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้เรากล่าวว่า ความสุขอันเกิดจากกาม ความสุข ไม่สะอาด ความสุขของปุถุชน ความสุขของอนารยชน บุคคลไม่ควรเสพ ไม่ควรให้เกิดมี ไม่ควรทำให้มาก ควรกลัวความสุขนั้น”

ว่าด้วยความสุขในฌาน

{๑๘๓}[๑๕๖] “ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอบรรลุทุติยฌาน ที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ เธอบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับ ไปก่อนแล้วอยู่ฌาน ๔ นี้เรากล่าวว่า ความสุขเกิดจากการออกจากกาม ความสุขเกิดจากความสงัด ความสุขเกิดจากความสงบ ความสุขเกิดจากสัมโพธิ บุคคลควรเสพ ควรให้เกิดมี ควรทำให้มาก ไม่ควรกลัวความสุขนั้น

{๑๘๔}ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อน

อุทายี ปฐมฌานนี้เรากล่าวว่ายังหวั่นไหว ก็ในปฐมฌานนั้นมีอะไรยังหวั่นไหว ข้อที่วิตกและวิจารยังไม่ดับไปในปฐมฌานนี้เป็นความหวั่นไหวในปฐมฌานนั้น

ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนอุทายี แม้ทุติยฌานนี้เราก็กล่าวว่ายังหวั่นไหว ก็ในทุติยฌานนั้นมีอะไรยังหวั่นไหว ข้อที่ปีติและสุขยังไม่ดับไปใน ทุติยฌานนี้เป็นความหวั่นไหวในทุติยฌานนั้น

ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนอุทายี แม้ตติยฌานนี้เราก็กล่าวว่ายังหวั่นไหว ก็ในตติยฌานนั้นมีอะไรยังหวั่นไหว ข้อ ที่อุเบกขาและสุขยังไม่ดับในตติยฌานนี้เป็นความหวั่นไหวในตติยฌานนนั้นดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับ ไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนอุทายี จตุตถฌานนี้แลเรากล่าวว่าไม่หวั่นไหว

การละรูปฌานและอรูปฌาน

{๑๘๕}ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ปฐมฌาน นี้เรากล่าวว่า ‘ไม่ควรทำความอาลัย จงละเสีย จงก้าวล่วงเสีย’ ก็อะไรเล่า เป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงปฐมฌานนั้น ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้บรรลุ ทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ นี้เป็นธรรม สำหรับก้าวล่วงปฐมฌานนั้น

ดูก่อนอุทายี แม้ทุติยฌานนี้เราก็กล่าวว่า ‘ไม่ควรทำความอาลัย จงละเสีย จงก้าวล่วงเสีย, ก็อะไรเล่าเป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงทุติยฌานนั้น ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้ มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ นี้เป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงทุติยฌานนั้นดูก่อนอุทายี แม้ตติยฌานนี้เราก็กล่าวว่า ไม่ควรทำความอาลัย จงละเสีย จงก้าวล่วงเสีย, ก็อะไรเล่าเป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงตติยฌานนั้น ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกขได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

นี้ เป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงตติยฌานนั้นดูก่อนอุทายี แม้จตุตถฌานนี้เราก็กล่าวว่า 'ไม่ควรทำความอาลัยจงละเสีย จงก้าวล่วงเสีย, ก็อะไรเล่าเป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงจตุตถฌานนั้น ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด, ดังนี้อยู่ นี้เป็นธรรม สำหรับก้าวล่วงจตุตถฌานนั้นดูก่อนอุทายี แม้อากาสานัญจายนฌานนี้เราก็กล่าวว่า 'ไม่ควรทำ ความอาลัย จงละเสีย จงก้าวล่วงเสีย, ก็อะไรเล่าเป็นธรรมสำหรับก้าวล่วง อากาสานัญจายนฌานนั้น ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด, ดังนี้อยู่ นี้เป็นธรรม สำหรับก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌานนั้นดูก่อนอุทายี แม้วิญญาณัญจายตนฌานนี้เราก็กล่าวว่า ไม่ควรทำความอาลัย จงละเสีย จงก้าวล่วงเสีย, ก็อะไรเล่าเป็นธรรมสำหรับก้าวล่วง

วิญญาณัญจายตนฌานนั้น ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร, ดังนี้อยู่ นี้เป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานนั้น

ดูก่อนอุทายี แม้อากิญจัญญายตนฌานนี้เราก็กล่าวว่า‘ไม่ควรทำความอาลัย จงละเสีย จงก้าวล่วงเสีย, ก็อะไรเล่าเป็นธรรมสำหรับก้าวล่วง อากิญจัญญายตนฌานนั้น ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานนั้นดูก่อนอุทายี แม้เนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้เราก็กล่าวว่า ‘ไม่ควรทำความอาลัย จงละเสีย จงก้าวล่วงเสีย’ ก็อะไรเล่าเป็นธรรมสำหรับก้าวล่วง เนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้น ดูก่อนอุทายี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงเสียซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนฌานได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงสัญญา เวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นธรรมสำหรับก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนั้นดูก่อนอุทายี เรากล่าวการละแม้กระทั่งเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ด้วยประการฉะนี้แล ดูก่อนอุทายี เธอเห็นหรือไม่ สังโยชน์ที่ไม่ว่าละเอียด หรือหยาบซึ่งเรามิได้กล่าวถึงการละไว้”

“ไม่เห็นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอุทายียินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ลฑุกิโกปมสูตรที่ ๖

๗. จาตุมสูตร

ว่าด้วยเหตุการณ์ที่หมู่บ้านจาตุมคาม

เรื่องพระอาคันตุกะส่งเสียงดัง

{๑๘๖}[๑๕๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อามลกีวัน ใกล้หมู่บ้านจาตุมคาม ก็สมัยนั้น ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป มีพระสารีบุตรและพระ โมคคัลลานะเป็นหัวหน้า จาริกไปถึงจาตุมคามเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นปราศรัยกับภิกษุเจ้าถิ่น จัดเสนาสนะ เก็บบาตรและจีวร ส่งเสียงเอะอะดังลั่น ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่าน พระอานนท์มาว่า “ดูก่อนอานนท์ พวกที่ส่งเสียงเอะอะดังลั่นเหมือนพวก ชาวประมงแย่งปลากันนั้นเป็นใครกัน”ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นหัวหน้า เดินทางมาถึง จาตุมคามเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ภิกษุอาคันตุกะเหล่านั้นปราศรัยกับภิกษุเจ้าถิ่น จัดเสนาสนะ เก็บบาตรและจีวรอยู่ ส่งเสียงเอะอะดังลั่นไปหมด”

“ดูก่อนอานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงไปเรียกพวกภิกษุมาตามคำของเราว่า ‘พระศาสดาตรัสเรียกท่านทั้งหลาย”

ท่านพระอานนท์ทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึงที่พัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า “พระศาสดาตรัสเรียก ท่านทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่ง