๑๐. อปัณณกสูตร เล่ม ๑๓

๑๐. อปัณณกสูตร

ว่าด้วยอปัณณกธรรม

เรื่องเสด็จหมู่บ้านสาลคาม

{๑๐๓} [๙๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์เป็นอันมาก ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์นามว่าสาลคามของชาวโกศล พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านสาลคามได้สดับข่าวว่า “พระสมณโคดมศากยบุตร ผู้เจริญเสด็จออกผนวชจากศากยสกุล เสด็จจาริกมาในแคว้นโกศลพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์เป็นอันมากได้เสด็จถึงบ้านสาลคามแล้วก็ชื่อเสืยงอันงามของพระโคดม ผู้เจริญนั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จ ไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็น ศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม

พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วย พระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามใน ท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้ง พยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนี้เป็นการดี”ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านสาลคามได้พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว บางพวกถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้น

ผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับแล้วจึงนั่ง บางพวก ประกาศชื่อและโคตรในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงนั่ง บางพวกนั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

อปัณณกธรรม

{๑๐๔} [๙๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านสาลคาม ผู้นั่งเรียบร้อยแล้วว่า“ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ศาสดาบางท่านซื่งเป็นที่ชอบใจของพวกท่าน เป็นผู้ที่ทำให้พวกท่านได้ศรัทธาอันมีเหตุผลมีอยู่หรือ”

พราหมณ์และคฤหบดีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ศาสดาบางท่านซึ่งเป็นที่ชอบใจของพวกข้าพระองค์ เป็นผู้ที่ทำให้พวกข้าพระองค์ได้ ศรัทธาอันมีเหตุผล ยังไม่มี”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย เมื่อท่านทั้งหลายยังไม่ได้ศาสดาซึ่งเป็นที่ชอบใจ ก็พึงสมาทานอปัณณกธรรมนี้ไว้ ประพฤติกันเถิด ด้วยว่าอปัณณกธรรมที่ท่านทั้งหลายสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ท่านทั้งหลายตลอดกาลนาน

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ก็อปัณณกธรรมเป็นไฉน

มิจฉาทิฏฐิและสัมมาทิฏฐิ

{๑๐๕} [๙๔] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชา ไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตวไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ตามด้วยไม่มีในโลก’

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย แต่มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่ง มีวาทะขัดแย้งกันโดยตรงต่อสมณพราหมณ์เหล่านั้น พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้มีผลจริง การบูชามีผลจริง การเซ่นสรวงมีผลจริง ผลวิบาก ของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วมีจริง โลกนี้มีจริง โลกหน้ามีจริง มารดามีคุณจริง บิดามีคุณจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้ว สอนคนอื่นให้รู้ตามด้วยมีในโลกจริง'

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สมณพราหมณ์สองพวกเหล่านี้มีวาทะขัดแย้งกัน ใช่หรือไม่

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

โทษของอปัณณกธรรมที่สมาทานไว้ไม่ดี

{๑๐๖} [๙๕] “คูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๒ พวกนั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ฯลฯ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ตามด้วย ไม่มีในโลก’ ดังนี้นั้น เป็นอันหวังข้อนี้ได้ คือ พวกเขาจักเว้นกุศลธรรม ๓ ประการนี้ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต จักสมาทานประพฤติอกุศลธรรม ๓ ประการนี้ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่เห็นโทษ ความตํ่าทราม ความเศร้าหมอง ของอกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่เห็นอานิสงส์ในการออก บวชอันเป็นธรรมฝ่ายขาวของกุศลธรรมทั้งหลาย

ก็โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง แต่ผู้นั้นกลับเห็นว่า ‘โลกหน้าไม่มี’ ความเห็นของเขาจัดเป็นมิจฉาทิฏฐิ อนึ่ง โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง แต่เขาดำริว่า ‘โลกหน้า ไม่มีจริง’ ความดำริของเขาจัดเป็นมิจฉาสังกัปปะ อนึ่ง โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง

แต่เขากล่าวว่า ‘โลกหน้าไม่มีจริง’ วาจาของเขาจัดเป็นมิจฉาวาจา อนึ่ง โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง แต่เขากล่าวว่า ‘โลกหน้าไม่มีจริง’ ชื่อว่าทำตนให้เป็น ข้าศึกต่อพระอรหันต์ผู้รู้แจ้งโลกหน้า อนึ่ง โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง แต่เขาทำให้ผู้อื่นเข้าใจว่า ‘โลกหน้าไม่มีจริง’ การทำให้ผู้อื่นเข้าใจเช่นนั้นของเขาจัดเป็น การทำให้เข้าใจธรรมที่ไม่มีจริง เขาย่อมยกตน ย่อมข่มผู้อื่นเพื่อให้ผู้อื่นเข้าใจ ธรรมที่ไม่มีจริงนั้นด้วย เขาละความเป็นผู้มีศีลในเบื้องต้นเสียแล้ว คงไว้แต่ โทษคือความเป็นคนทุศีลเป็นเบื้องหน้าด้วยประการฉะนี้ บาปธรรมอันเป็น อกุศลเป็นอเนกเหล่านี้ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ

มิจฉาวาจา ความ เป็นข้าศึกต่อพระอริยะ การทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมที่ไม่มีจริง การยกตน การข่มผู้อื่นย่อมมีขึ้นเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย ด้วยประการฉะนี้{๑๐๗}ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ในลัทธิของสมณพราหมณ์เหล่านั้น วิญญูชนย่อมเห็นชัดแจ้งว่า ‘ถ้าโลกหน้าไม่มีจริง บุรุษบุคคลนี้หลัง จากตายไปก็จักทำตนให้สวัสดีได้ ถ้าโลกหน้ามีจริง บุรุษบุคคลนี้หลังจากตาย ไปก็จักเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก แม้ว่าโลกหน้าไม่มีจริง คำของ สมณพราหมณ์เหล่านั้นจะเป็นความจริงก็ตาม ถึงอย่างนั้น บุรุษบุคคลนี้ก็เป็นผู้อันวิญญูชนพึงตำหนิในปัจจุบันได้ว่า ‘เป็นบุคคลผู้ทุศีล เป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นนัตถิกวาท’ ถ้าโลกหน้ามีจริง บุรุษบุคคลนี้ก็กำความปราชัยในโลกทั้งสอง คือ ในปัจจุบันก็ถูกวิญญูชนตำหนิเอา หลังจากตายไปก็จักเข้าถึงอบายทุคติ วินิบาต นรกด้วยประการฉะนี้ อปัณณกธรรมที่ผู้นั้นถือไว้ไม่ดีสมาทานไว้ไม่ดี ย่อมคลุมถึงแค่ส่วนเดียวคือสกวาทะ (วาทะของตน) ย่อมละเหตุแห่ง กุศลเสียด้วยประการฉะนี้

อานิสงส์ของอปัณณกธรรมที่สมาทานไว้ดี

{๑๐๘}[๙๖] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๒ พวกนั้น สมณพราหมณ์พวกมีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่

บุคคลให้แล้วมีผลจริง ... สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้ และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนคนอื่นให้รู้ตามด้วย มีในโลกจริง’ ดังนี้นั้น เป็นอันหวังข้อนี้ได้ คือ พวกเขาจักเว้นอกุศลธรรม ๓ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต จักประพฤติสมาทานกุศลธรรม ๓ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะสมณพราหมณ์ เหล่านั้นเห็นโทษความตํ่าทราม ความเศร้าหมองของอกุศลธรรมทั้งหลาย เห็น อานิสงส์ในการออกจากกามอันป็นธรรมฝ่ายขาวแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย

ก็โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง เขาก็มีความเห็นว่า ‘โลกหน้ามีจริง’ ความเห็นของเขานั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ อนึ่ง โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง เขาก็ดำริว่า ‘โลก หน้ามีจริง’ ความดำริของเขานั้นจัดเป็นสัมมาสังกัปปะ อนึ่ง โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง เขาก็กล่าวว่า ‘โลกหน้ามีจริง’ วาจาของเขานั้นจัดเป็นสัมมาวาจา อนึ่ง โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง เขาก็กล่าวว่า ‘โลกหน้ามีจริง’ ชื่อว่าไม่ทำตนให้เป็น ข้าศึกต่อพระอรหันต์ผู้รู้แจ้งโลกหน้า

อนึ่ง โลกหน้าซึ่งมีอยู่จริง เขาก็ทำให้ผู้ อื่นยอมรับว่า ‘โลกหน้ามีจริง’ การทำให้ผู้อื่นเข้าใจเช่นนั้นของเขาจัดเป็นการ ทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมที่มีจริง เขาย่อมไม่ยกตน ย่อมไม่ข่มผู้อื่นเพื่อให้ผู้อื่น เข้าใจธรรมที่มีจริงนั้นด้วย เขาละโทษคือความเป็นคนทุศีลในกาลก่อนเสียได้ คงไว้แต่คุณคือความเป็นคนมีศีลเป็นเบื้องหน้าด้วยประการฉะนี้ กุศลธรรม เป็นอเนกเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา ความไม่เป็นข้าศึกต่อพระอริยะ การทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมที่มีจริง การไม่ยกตน การไม่ ข่มผู้อื่นย่อมมีขึ้นเพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยด้วยประการฉะนี้{๑๐๙} ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ในลัทธิของสมณพราหมณ์เหล่านั้น วิญญูชนย่อมเห็นชัดแจ้งว่า ‘ถ้าโลกหน้ามีจริง บุรุษบุคคลนี้หลังจากตาย ไปก็จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ แม้ว่าโลกหน้าไม่มีจริง คำของสมณพราหมณ์ เหล่านั้นจะเป็นความจริงก็ตาม ถึงอย่างนั้น บุรุษบุคคลผู้นี้ก็เป็นผู้อันวิญญูชน พึงสรรเสริญในปัจจุบันได้ว่า ‘เป็นบุคคลผู้มีศีล เป็นสัมมาทิฏฐิ เป็นอัตถิกวาท’

ถ้าโลกหน้ามีจริง บุรุษบุคคลนี้ก็กำชัยในโลกทั้งสอง คือ ในปัจจุบันวิญญูชนก็สรรเสริญ หลังจากตายไปก็จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ อปัณณกธรรนที่ผู้นั้นถือ ไว้ดีสมาทานไว้ดีแล้วอย่างนี้ ย่อมคลุมไปถึงสองส่วนคือสกวาทะและปรวาทะ (วาทะทั้งขอตนเองและผู้อื่น) ย่อมละเหตุแห่งอกุศลเสียด้วยประการฉะนี้

อกิริยทิฏฐิ กับ กิริยทิฏฐิ

{๑๑๐} [๙๗] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำไม่ชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดจะใช้จักรซื่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกน สังหาร เหส่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็นลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคล จะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ก็ย่อม ไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา’ ดังนี้

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย สมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งมีวาทะขัดแย้งกันโดยตรงต่อสมณพราหมณ์เหล่านั้น คือ พวกเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำแขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือน หลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใดใช้จักรซื่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกน สังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ ทำให้เป็นลานเนื้อ

ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุ ก็ย่อมจะมีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่นํ้าคงคาให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญ มาถึงเขา ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขา, ดังนี้ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สมณพราหมณ์เหล่านี้มีวาทะขัดแย้งกันโดยตรงมิใช่หรือ

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

โทษของอปัณณกธรรมที่สมาทานไม่ดี

{๑๑๑} [๙๘] “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๒ พวกนั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้

ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่ม อยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำไม่ชื่อว่าทำบาป แม้หาก ผู้ใดจะใช้จักรซื่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกนสังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้ เป็นลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อม ไม่มีแก่เขา ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่น เบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา

ไม่มีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลจะไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคาให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์ บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มีแก่เขา ไม่มีบุญมาถึงเขา’ ดังนี้นั้นเป็นอัน หวังข้อนี้ได้ คือ พวกเขาจักเว้นกุศลธรรม ๓ ประการนี้ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต จักสมาทานประพฤติอกุศลธรรม ๓ ประการนี้ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะสมณพราหมณ์ เหล่านั้น ไม่เห็นโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของอกุศลธรรมทั้งหลาย

ไม่ เห็นอานิสงส์ในการออกบวชอันเป็นธรรมฝ่ายขาวของกุศลธรรมทั้งหลายก็การกระทำมีผลจริง แต่ผู้นั้นกลับมีความเห็นว่า ‘การกระทำไม่มีผลจริง’ ความเห็นของเขานั้นจัดเป็นมิจฉาทิฏฐิ อนึ่ง การกระทำมีผลจริง แต่ ผู้นั้นกลับดำริว่า ‘การกระทำไม่มีผลจริง’ ความดำริของเขานั้นจัดเป็นมิจฉาสังกัปปะ อนึ่ง การกระทำมีผลจริง แต่ผู้นั้นกลับกล่าวว่า ‘การกระทำ ไม่มี ผลจริง’ วาจาของเขานั้นจัดเป็นมิจฉาวาจา อนึ่ง การกระทำมีผลจริง แต่ผู้นั้นกลับกล่าวว่า‘การกระทำไม่มีผลจริง’ ชื่อว่าทำตนให้เป็นข้าศึกต่อพระ อรหันต์ผู้เป็นกิริยวาทะ อนึ่ง การกระทำมีผลจริง แต่ผู้นั้นกลับทำให้บุคคล อื่นเข้าใจว่าการกระทำไม่มีผลจริง’ การทำให้ผู้อื่นเข้าใจเช่นนั้นของเขาจัด

เป็นการทำให้เข้าใจธรรมที่ไม่มีจริง เขาย่อมยกตน ย่อมข่มผู้อื่นเพื่อทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมที่ไม่มีจริงนั้นด้วย เขาละคุณคือความเป็นผู้มีศีลในกาล ก่อนเสียแล้ว คงไว้แต่โทษคือความเป็นผู้ทุศีลเป็นเบื้องหน้าด้วยประการฉะนี้ บาปธรรมอันเป็นอกุศลเป็นอเนกเหล่านี้ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉา วาจา ความเป็นข้าศึกต่อพระอริยะ การทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมที่ไม่มีจริง การยกตน การข่มผู้อื่นย่อมมีขึ้นเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยด้วยประการฉะนี้

{๑๑๒} ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ในลัทธิของสมณพราหมณ์เหล่านั้น วิญญูชนย่อมเห็นแจ้งชัดว่า ถ้าการกระทำไม่มีผลจริง บุรุษบุคคลนี้หลังจาก ตายไปจักทำตนให้สวัสดีได้ ถ้าการกระทำมีผลจริง บุรุษบุคคลนี้หลังจากตายไปจักเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก อนึ่ง แม้ว่าการกระทำไม่มีผลจริง คำของสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริงก็ตาม ถึงอย่างนั้น บุรุษบุคคลนี้ย่อมเป็นผู้อันวิญูญูชนพึงตำหนิในปัจจุบันได้ว่า ‘เป็นบุคคลผู้ทุศีล เป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นอกิริยวาทะ ถ้าการกระทำมีผลจริง บุรุษบุคคลนี้ก็กำความปราชัยในโลกทั้งสอง คือ ในปัจจุบันก็ถูกวิญญูชนตำหนิเอาได้ หลังจากตายไปก็จักเข้าถึง อบาย ทุคติ วินิบาต นรก อปัณณกธรรมที่บุคคลถือไว้ไม่ดีสมาทานไว้ไม่ดีย่อมคลุมถึงแค่ส่วนเดียวคือสกวาทะ ย่อมละเหตุแห่งกุศลเสียด้วยประการฉะนี้

อานิสงส์ของอปัณณกธรรมที่สมาทานไว้ดี

{๑๑๓}[๙๙] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๒ พวกนั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เมื่อ บุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ผู้อื่นให้เบียดเบียน ทำเขาให้เศร้าโศกเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้เศร้าโศก ทำเขาให้ลำบากเอง ใช้ผู้อื่นทำเขาให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ทำเขาให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นไม่ให้เหลือ ทำโจรกรรมในเรือนหลังเดียว ซุ่มอยู่ที่ทางเปลี่ยว เป็นชู้ภรรยาเขา พูดเท็จ ผู้ทำชื่อว่าทำบาป แม้หากผู้ใด

ใช้จักรซื่งมีคมรอบตัวคมเหมือนมีดโกน สังหารเหล่าสัตว์ในปฐพีนี้ทำให้เป็นลานเนื้อ ให้เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมจะ มีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลไปยังฝั่งขวาแห่งแม่นํ้าคงคาฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบาปมาถึงเขา แม้หากบุคคลไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้เอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการทำเช่นนั้นเป็นเหตุก็ย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขา ด้วยการให้ทาน การฝึกอินทรีย์ การสำรวมด้วยศีล การกล่าวคำสัตย์

บุญที่มี การทำเช่นนั้นเป็นเหตุย่อมมีแก่เขา ย่อมมีบุญมาถึงเขา’ ดังนี้นั้นเป็นอันหวังข้อนี้ได้ คือ พวกเขาจักเว้นอกุศลธรรม ๓ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต จักประพฤติสมาทานกุศลธรรม ๓ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะสมณพราหมณ์เหล่านั้นเห็นโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของอกุศลธรรมทั้งหลาย เห็นอานิสงส์ในการออกจากกาม อันเป็นธรรมฝ่ายขาวแห่งกุศลธรรมทั้งหลายก็การกระทำมีผลจริง ผู้นั้นก็มีความเห็นว่า‘การกระทำมีผลจริง’ ความเห็นของเขานั้นจัดเป็นสัมมาทิฏฐิ อนึ่ง การกระทำมีผลจริง เขาก็มีความดำริว่า ‘การกระทำมีผลจริง’ ความดำริของเขาจัดเป็นสัมมาสังกัปปะ อนึ่ง การกระทำมีผลจริง เขาก็กล่าวว่า ‘การกระทำมีผลจริง’ วาจาของเขานั้น จัดเป็นสัมมาวาจา

อนึ่ง การกระทำมีผลจริง เขาก็กล่าวว่า ‘การกระทำมีผลจริง’ ชื่อว่าไม่ทำตนให้เป็นข้าศึกต่อพระอรหันต์ผู้เป็นกิริยวาทะ อนึ่ง การกระทำมีผลจริง เขาก็ทำให้ผู้อื่นเข้าใจว่า ‘การกระทำมีผลจริง’ การทำให้ผู้อื่นเข้าใจเช่นนั้นของเขาจัดเป็นการทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมที่มีจริง เขาย่อม ไม่ยกตน ย่อมไม่ข่มผู้อื่นเพื่อทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมที่มีจริงนั้นด้วย เขาละโทษ คือความเป็นผู้ทุศีลในกาลก่อนเสียได้แล้ว คงไว้แต่คุณคือความเป็นคนมีศีล เป็นเบื้องหน้าด้วยประการฉะนี้ และกุศลธรรมเป็นอเนกเหล่านี้ คือ สัมมาทิฏฐิ

สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา ความไม่เป็นข้าศึกต่อพระอริยะ การทำให้ผู้อื่น เข้าใจธรรมที่มีจริง การไม่ยกตน การไม่ข่มผู้อื่นย่อมมีได้เพราะสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย ด้วยประการฉะนี้แล

{๑๑๔} ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ในลัทธิของสมณพราหมณ์เหล่านั้น วิญญูชนย่อมเห็นชัดแจ้งว่า ‘ถ้าการกระทำมีผลจริง บุรุษบุคคลนี้หลังจากตาย ไปจักเข้าถึงสุคติ โลกสวรรค์ อนึ่ง แม้ว่าการกระทำไม่มีผลจริง คำของท่าน สมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นความจริงก็ตาม ถึงอย่างนั้น บุรุษบุคคลนี้ย่อม เป็นผู้อันวิญญูชนพึงสรรเสริญในปัจจุบันได้ว่า ‘เป็นบุคคลมีศีล เป็นสัมมาทิฏฐิ เป็นกิริยวาทะ’ ถ้าการกระทำมีผลจริง บุรุษบุคคลนี้ก็กำชัยในโลกทั้งสอง คือ ในปัจจุบันวิญญูชนก็สรรเสริญ หลังจากตายไปก็จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ อปัณณกธรรมที่บุคคลนั้นถือไว้ดีสมาทานไว้ดีแล้วอย่างนี้ย่อมคลุมถึงสองส่วน คือสกวาทะและปรวาทะ ย่อมละเหตุแห่งอกุศลเสียด้วยประการฉะนี้อเหตุกทิฏฐิ กับ เหตุกทิฏฐิ

{๑๑๕} [๑๐๐] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า‘ความเศร้าหมองแห่งสัตว์ทั้งหลายไม่มีสาเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมเศร้าหมองเอง ความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลายไม่มีสาเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมบริสุทธิ์เอง ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร ไม่มี เรี่ยวแรงเยี่ยงบุรุษ ไม่มีความบากบั่นเยี่ยงบุรุษ สัตว์ทั้งปวง ปาณะ

ทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวงล้วนไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรไปตามเคราะห์ดีเคราะห์ร้าย ตามความประจวบเหมาะ และตามสภาวการณ์ ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติ ๖’

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ยังมีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่ง มีวาทะขัดแย้งกันโดยตรงต่อสมณพราหมณ์เหล่านั้น คือ เขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ความเศร้าหมองแห่งสัตว์ทั้งหลายมีสาเหตุ มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายมีสาเหตุมีปัจจัยจึงเศร้าหมอง ความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลายมีสาเหตุ มีปัจจัย สัตว์ ทั้งหลายมีสาเหตุ มีปัจจัยจึงบริสุทธิ์ กำลังมีอยู่ ความเพียรมีอยู่ เรี่ยวแรง เยี่ยงบุรุษมีอยู่ ความบากบั่นเยี่ยงบุรุษก็มีอยู่ สัตว์ทั้งปวง ปาณะทั้งปวง ภูต ทั้งปวง ชีวะทั้งปวงจะล้วนไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรไปตามเคราะห์ดีเคราะห์ร้าย ตามความประจวบเหมาะ และตามสภาวการณ์ ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติ ๖ ดังนี้

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สมณพราหมณ์เหล่านี้มีวาทะขัดแย้งกันมิใช่หรือ

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

โทษของอปัณณกธรรมที่สมาทานไว้ไม่ดี

{๑๑๖} [๑๐๑] “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๒ พวกนั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความ เศร้าหมองแห่งสัตว์ทั้งหลายไม่มีสาเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมเศร้าหมองเอง ความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลายไม่มีสาเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายหาสาเหตุมิได้ หาปัจจัยมิได้ ย่อมบริสุทธิ์เอง ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร ไม่มีเรี่ยวแรงเยี่ยงบุรุษ ไม่มีความบากบั่นเยี่ยงบุรุษ สัตว์ทั้งปวง ปาณะทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวง ล้วนไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรไปตามเคราะห์ดีเคราะห์ร้าย ตามความประจวบเหมาะ

และตามสภาวการณ์ ย่อมเสวยสุขเสวยทุกข์ในอภิชาติ ๖’ ดังนี้นั้น เป็นอันหวังข้อนี้ได้ คือ จักเว้นกุศลธรรม ๓ ประการนี้ คือ กายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต จักประพฤติสมาทานอุกคลธรรม ๓ ประการนี้ คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะสมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่เห็นโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของอกุศลธรรมทั้งหลาย ไม่เห็นอานิสงส์ในการออกจากกาม อันเป็นธรรมฝ่ายขาวแห่งกุศลธรรมทั้งหลายก็สาเหตุมีอยู่จริง แต่ผู้นั้นกลับมีความเห็นว่า ‘สาเหตุไม่มี, ความเห็นของเขานั้นจัดเป็นมิจฉาทิฏฐิ อนึ่ง สาเหตุมีอยู่จริง แต่เขากลับดำริว่า ‘สาเหตุไม่มี’ ความดำริของเขานั้นจัดเป็นมิจฉาสังกัปปะ อนึ่ง สาเหตุมีอยู่จริง แต่เขากลับ กล่าวว่า ‘สาเหตุไม่มี’ วาจาของเขานั้นจัดเป็นมิจฉาวาจา อนึ่ง สาเหตุมีอยู่จริง แต่เขากลับกล่าวว่า ‘สาเหตุไม่มี’ชื่อว่าทำตนให้เป็นข้าศึกต่อ

พระอรหันต์ ผู้เป็นเหตุวาทะ อนึ่ง สาเหตุมีอยู่จริง แต่เขากลับทำให้ผู้อื่นเข้าใจว่าสาเหตุไม่มี การทำให้ผู้อื่นเข้าใจเช่นนั้นของเขาจัดเป็นการทำให้ผู้อื่น เข้าใจธรรมที่ไม่มีจริง เขาย่อมยกตน ย่อมข่มผู้อื่นเพื่อทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรม ที่ไม่มีจริงนั้นด้วย เขาละคุณคือความเป็นผู้มีศีลในกาลก่อนเสียได้แล้ว คงไว้ แต่โทษคือความเป็นผู้ทุศีลไว้เป็นเบื้องหน้าด้วยประการฉะนี้ บาปธรรมอันเป็นอกุศลเป็นอเนกเหล่านี้ คือ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา ความ เป็นข้าศึกต่อพระอริยะ การทำให้ผู้อื่นเข้าใจธรรมที่ไม่มีจริง การยกตน การข่มผู้อื่น ย่อมมีเพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยด้วยประการฉะนี้{๑๑๗}

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ในลัทธิของสมณพราหมณ์เหล่านั้น วิญญูชนย่อมเห็นชัดแจ้งว่า ‘ถ้าสาเหตุไม่มีจริง บุรุษบุคคลนี้หลังจากตายไป จักทำตนให้สวัสดีได้ แต่ถ้าสาเหตุมีอยู่จริง บุรุษบุคคลนี้หลังจากตายไปจักเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ อนึ่ง แม้ว่าสาเหตุไม่มีจริง คำของ สมณ พราหมณ์เหล่านั้นเป็นความจริงก็ตาม ถึงอย่างนั้น บุรุษบุคคลนี้ย่อมเป็นผู้อันวิญญูชนพึงตำหนิในปัจจุบันได้ว่า ‘เป็นบุคคลผู้ทุศีล เป็นมิจฉาทิฏฐิ เป็นอ เหตุกวาทะ’ ถ้าสาเหตุมีอยู่จริง บุรุษบุคคลนี้ก็กำความปราชัยในโลกทั้งสอง คือ ในปัจจุบันก็ถูกวิญญูชนตำหนิเอาได้ หลังจากตายไปก็จักเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก อปัณณกธรรมที่บุคคลนั้นถือไว้ไม่ดีสมาทานไว้ไม่ดีอย่างนี้ย่อมคลุมถึงแค่ส่วนเดียว ย่อมละเหตุแห่งกุศลเสียด้วยประการฉะนี้

อานิสงส์ของอปัณณกธรรมที่สมาทานไว้ดี

{๑๑๘} [๑๐๒] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บรรดาสมณพราหมณ์ ๒ พวกนั้น สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความ เศร้าหมองแห่งสัตว์ทั้งหลายมีสาเหตุ มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายมีสาเหตุ มีปัจจัย จึงเศร้าหมอง ความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลายมีสาเหตุ มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลาย มีสาเหตุ มีปัจจัย จึงบริสุทธิ์ กำลังมีอยู่ ความเพียรมีอยู่ เรี่ยวแรงเยี่ยงบุรุษ

เหล่านั้นเป็นความจริงก็ตาม ถึงอย่างนั้น บุรุษบุคคลนี้ย่อมเป็นผู้อันวิญญูชน พึงสรรเสริญในปัจจุบันได้ว่า ‘เป็นบุคคลผู้มีศีล เป็นสัมมาทิฏฐิ เป็นเหตุวาทะ, แต่ถ้าเหตุมีอยู่จริง บุรุษบุคคลนี้ก็กำชัยในโลกทั้งสอง คือ ในปัจจุบันวิญญูชนก็สรรเสริญ หลังจากตายไปก็จักเข้าถึงสุคติ โลกสวรรค์ อปัณณกธรรมที่ บุคคลนั้นถือไว้ดีสมาทานไว้ดีแล้วอย่างนี้ ย่อมคลุมถึงสองส่วนคือสกวาทะ และปรวาทะ ย่อมละเหตุแห่งอกุศลเสียด้วยประการฉะนี้”

วาทะว่าอรูปพรหมไม่มี

{๑๒๐} [๑๐๓] “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อรูปพรหมย่อมไม่มีโดยประการทั้งปวง, มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งมีวาทะขัดแย้งกันโดยตรงต่อสมณพราหมณ์พวกนั้น คือเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘อรูปพรหมมีอยู่โดยอาการทั้งปวง,

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สมณพราหมณ์เหล่านี้ต่างมีวาทะขัดแย้งกันโดยตรงมิใช่หรือ”

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ในลัทธิของสมณพราหมณ์เหล่านั้น วิญญูชนย่อมเห็นชัดแจ้งดังนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีความ เห็นอย่างนี้ว่า ‘อรูปพรหมไม่มีโดยประการทั้งปวง, ข้อนี้ข้าพเจ้าไม่เห็นด้วย แม้สมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อรูปพรหมมีอยู่ โดยประการทั้งปวง, ข้อนี้ข้าพเจ้าก็ไม่รับรู้ด้วย ส่วนข้าพเจ้าเองเล่าเมื่อไม่รู้ จริงไม่เห็นจริง จะพึงถือเอาฝ่ายเดียวแล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า, ข้อนั้นไม่เป็นการสมควรแก่ข้าพเจ้าเลย ถ้าคำของสมณพราหมณ์พวกที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘อรูปพรหมไม่มีโดยประการทั้งปวง, เป็น ความจริงแล้วไซร้ ก็มีฐานะเป็นไปได้ที่ข้าพเจ้าจักเกิดขึ้นในหมู่เทพดาที่มีรูปสำเร็จด้วยใจ ซึ่งไม่ถือว่าผิด ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้

มีความเห็นอย่างนี้ว่า‘อรูปพรหมมีอยู่โดยประการทั้งปวง’ เป็นความจริงแล้วไซร้ ก็มีฐานะเป็นไปได้ที่ข้าพเจ้าจักเกิดขึ้นในหมูเทพดาที่ไม่มีรูปสำเร็จ ด้วยสัญญา ซึ่งไม่ถือว่าผิด อนึ่ง การถือท่อนไม้ การถือศัสตรา การทะเลาะ การโต้เถียง การวิวาท การขึ้นเสียงว่ามึง ๆ การกล่าวส่อเสียด และมุสาวาท ซึ่งมีรูปเป็นเหตุย่อมปรากฏ แต่ข้อนี้ย่อมไม่มีในอรูปพรหมโดยอาการทั้งปวง, ดังนี้ วิญญูชนนั้นครั้นเห็นชัดแจ้งรู้ดังนี้แล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด เพื่อดับสนิทแห่งรูปอย่างเดียว”

วาทะว่าความดับแห่งภพไม่มี

{๑๒๑} [๑๐๔] “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า‘ความดับสนิทแห่งภพไม่มีโดยประการทั้งปวง’ มีสมณพราหมณ์อีกพวกหนึ่งมีวาทะขัดแย้งกันโดยตรงต่อสมณ พราหมณ์พวกนั้น คือเขากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ความดับสนิทแห่งภพมีอยู่โดยประการทั้งปวง’

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สมณพราหมณ์เหล่านี้ต่างมีวาทะขัดแย้งกันโดยตรงใช่หรือไม่”

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ในลัทธิของสมณพราหมณ์เหล่านั้น วิญญูชนย่อมเห็นแจ้งซัดว่า ‘สมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความดับสนิทแห่งภพไม่มีโดยประการทั้งปวง’ ข้อนี้ข้าพเจ้าไม่เห็นด้วย แม้สมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความดับสนิทแห่งภพ มีอยู่โดยประการทั้งปวง’ ข้อนี้ข้าพเจ้าก็ไม่รับรู้ด้วย ส่วนตัวข้าพเจ้าเองเล่า เมื่อไม่รู้จริง ไม่เห็นจริง จะพึงถือเอาฝ่ายเดียวแล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง

สิ่งอื่นเปล่า’ ข้อนั้นไม่เป็นการสมควรแก่ข้าพเจ้าเลย ถ้าคำของสมณพราหมณ์ ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความดับสนิทแห่งภพไม่มีโดยประการทั้งปวง’ เป็นความจริงแล้วไซร้ ก็มีฐานะเป็นไปได้ที่ข้าพเจ้าจักเกิดขึ้นในหมู่เทพดาที่ไม่มีรูปสำเร็จด้วยสัญญา ซึ่งไม่ถือว่าผิด อนึ่ง ถ้าคำของสมณพราหมณ์ ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความดับสนิทแห่งภพมีอยู่โดยประการทั้งปวง’ เป็นความจริงไซร้ ก็มีฐานะเป็นไปได้ที่ข้าพเจ้าจักปรินิพพานในปัจจุบัน ความเห็นของสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความดับ สนิทแห่งภพไม่มีโดยประการทั้งปวง’ นี้ใกล้ต่อธรรมที่ยังมีความกำหนัด

ใกล้ต่อธรรมที่ยังมีสังโยชน์ ใกล้ต่อธรรมที่ยังมีเครื่องเพลิดเพลิน ใกล้ต่อธรรม ที่ยังมีเครื่องสยบยินดี ใกล้ต่อธรรมที่ยังมีความถือมั่น ส่วนความเห็นของสมณพราหมณ์ที่มีวาทะอย่างนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ความดับสนิทแห่งภพมี อยู่โดยประการทั้งปวง’ นี้ ใกล้ต่อธรรมอันไม่มีราคะ ใกล้ต่อธรรมอันไม่มีสังโยชน์ ใกล้ต่อธรรมอันไม่มีเครื่องเพลิดเพลิน ใกล้ต่อธรรมอันไม่มีเครื่อง สยบยินดี ใกล้ต่อธรรมอันไม่มีเครื่องยึดมั่น’ วิญญูชนนั้นครั้นเห็นแจ้งชัดดังนี้ แล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่ายคลายกำหนัด เพื่อดับสนิทแห่งภพอย่างเดียว”

บุคคล ๔ ประเภท

{๑๒๒} [๑๐๕] “ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บุคคล ๔ ประเภทมีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๔ ประเภทมีอะไรบ้าง คือ

๑. บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน

๒. บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน

๓. บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำตนให้เดือนร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน และทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน

๔. บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน

เขาเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ย่อมไม่มีตัณหา ดับสนิท เย็นใจ เสวยแต่ความสุข มีตนเป็นผู้ประเสริฐอยู่ในปัจจุบัน

{๑๒๓} [๑๐๖] ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อนเป็นไฉน

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนเปลือย ไม่มีมรรยาท เลียมือ ... (ความพิสดารเหมือนในกันทรกสูตรข้างต้น) เป็นผู้ ประกอบการขวนขวายในการย่างและบ่มกายมีประการมิใช่น้อยเห็นปานนี้อยู่ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลนี้เรากล่าวว่า ‘เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน,

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน เป็นไฉน

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ฆ่าแกะ ฆ่าสุกร ... หรือบุคคลผู้ทำทารุณกรรมบางพวกอื่น ๆ ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลนี้เรากล่าวว่า ‘เป็นผู้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน,ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน และทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยัง ขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน เป็นไฉน

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลบางคนในโลกนี้เป็นพระ ราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษกแล้วบ้าง ... บรรดาผู้คนที่เป็นทาสก็ดี เป็น คนใช้ก็ดี เป็นกรรมกรก็ดีของพระราชาหรือพราหมณ์นั้น ถูกอาชญาคุกคาม ถูกภัยคุกคามต่างมีนํ้าตานองหน้าร้องไห้พลางทำงานตามที่เขากำหนดให้ ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายบุคคลนี้เรากล่าวว่า ‘เป็นผู้ทำตนให้ เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน และทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งยังขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน’ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ก็บุคคลผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งไม่ ขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน เขาเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ไม่มีตัณหา ดับสนิท เย็นใจ เสวยแต่ความสุข มีตนเป็นผู้ ประเสริฐอยู่ในปัจจุบัน เป็นไฉน

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย ตถาคตอุบัติมาในโลกนี้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ... (ความพิสดารเหมือนในกันทรกสูตรข้างต้น)

ฌาน ๔

ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต อันเป็นเครื่องทอนกำลังปัญญาได้แล้ว สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่

บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน ... มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่

มีอุเบกขา มีสติ ... บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่

บรรลุจตุตถฌาน ... และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ เธอย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง ... เธอระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก พร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้

จุตูปปาตญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจาก อุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิต ไปเพื่อญาณเครื่องรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย (จุตูปปาตญาณ) เธอย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ... ย่อมรู้ชัด ซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้

อาสวักขยญาณ

ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อม จิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินิปฏิปทา’ เมื่อเธอรู้เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้น แม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จากอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นอีกเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

ดูก่อนพราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลาย บุคคลนี้เรากล่าวว่า ‘ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน เขาเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ย่อมไม่มีตัณหา ดับสนิท เย็นใจ เสวยแต่ความสุข มีตนเป็นผู้ประเสริฐอยู่ในปัจจุบัน”

พราหมณ์และคฤหบดีแสดงตนเป็นอุบาสก

{๑๒๔} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์คฤหบดีและชาวบ้านสาลคามทั้งหลายได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีป ในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ พวกข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึง ท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่าน พระโคดมได้โปรดทรงจำพวกข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ อปัณณกสูตรที่ ๑๐

จบ คหปติวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กันทรกสูตร ๒. อัฏฐกนาครสูตร

๓. เสขปฏิปทาสูตร ๔. โปตลิยสูตร

๕. ชีวกสูตร ๖. อุปาลิวาทสูตร

๗. กุกกุโรวาทสูตร ๘. อภัยราชกุมารสูตร

๙. พหุเวทนิยสูตร ๑๐. อปัณณกสูตร

๒. ภิกขุวรรค

หมวดว่าด้วยภิกษุ

๑. จูฬราหุโลวาทสูตร

ว่าด้วยพระโอวาทโปรดพระราหุล สูตรเล็ก

{๑๒๕}[๑๐๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน สถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ท่าน พระราหุลอยู่ที่ปราสาทชื่อว่าอัมพลัฏฐิกา ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงออกจากที่หลีกเร้นแล้วเสด็จเข้าไปยังอัมพลัฏฐิกาปราสาทที่ ท่านพระราหุลอยู่ ท่านพระราหุลได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล จึงปูอาสนะและตั้งนํ้าสำหรับล้างพระบาทไว้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่ง เหนืออาสนะที่ปูไว้ แล้วทรงชำระพระบาท ท่านพระราหุลถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ไม่มีอะไรที่ผู้พูดมุสาจะทำไมได้

{๑๒๖} [๑๐๘] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเหลือนํ้าไว้ในภาชนะนํ้านิดหน่อย แล้วตรัสกะท่านพระราหุลว่า “ราหุล เธอเห็นน้ำที่เหลือนิดหน่อยใน ภาชนะน้ำนี้ไหม”

พระราหุลกราบทูลว่า “เห็น พระพุทธเจ้าข้า”