๙. พหุเวทนิยสูตร เล่ม ๑๓

“ฉันนั้นเหมือนกันแล ราชกุมาร กษัตริย์ก็ดี พราหมณ์ก็ดี คฤหบดีก็ดี สมณะก็ดี ผู้เป็นบัณฑิต ผูกปัญหาแล้วเข้ามาถามตถาคต การตอบปัญหานั้น ย่อมแจ่มแจ้งกะตถาคตในทันที ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะธรรมธาตุที่ เมื่อแทงตลอดดีแล้วจะเป็นเหตุให้การตอบปัญหานั้นแจ่มแจ้งในทันที ตถาคต ก็ได้แทงตลอดดีแล้ว”

อภัยราชกุมารแสดงตนเป็นอุบาสก

{๙๖} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อภัยราชกุมารได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของ พระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรม โดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้, ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรด ทรงจำหม่อมฉันว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงมอบชีวิตสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นด้นไป”

จบ อภัยราชกุมารสูตรที่ ๘

๙. พหุเวทนิยสูตร

ว่าด้วยเวทนามีมากอย่าง

เรื่องช่างไม้ชื่อปัญจกังคะถามเรื่องเวทนา

{๙๗} [๘๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล มีช่างไม้ชื่อ

ปัญจกังคะเข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กราบนมัสการท่านพระอุทายี แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๙๘} ครั้นช่างไม้ปัญจกังคะนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้เรียนถามท่าน พระอุทายีว่า “ข้าแต่ท่านพระอุทายี พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้เท่าไร”

ท่านพระอุทายีตอบว่า “ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการ คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการนี้แล”

“ข้าแต่ท่านพระอุทายี พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๒ ประการ คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ เพราะอทุกขมสุขเวทนาพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสุขอันสงบ อันประณีตแล้ว”ท่านพระอุทายีได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการ คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการนี้แล”ช่างไม้ปัญจกังคะก็ได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ข้าแต่ท่านพระอุทายี พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๒ ประการ คือ

สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ เพราะอทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสุขอันสงบอันประณีตแล้ว”ท่านพระอุทายีได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการ คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการนี้แล”ช่างไม้ปัญจกังคะก็ได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่ท่านพระอุทายี พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๓ ประการ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส

เวทนาไว้ ๒ ประการ คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ เพราะอทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสุขอันสงบอันประณีตแล้ว”

ท่านพระอุทายีไม่สามารถจะให้ช่างไม้ปัญจกังคะยินยอมได้ ช่างไม้ปัญจกังคะก็ไม่สามารถจะให้ท่านพระอุทายียินยอมได้เช่นกัน

{๙๙} [๘๙] ท่านพระอานนท์ได้สดับถ้อยคำเจรจาของท่านพระอุทายีกับช่างไม้ปัญจกังคะแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่งแล้ว ได้กราบทูลถ้อยคำเจรจาของท่านพระอุทายีกับช่างไม้ปัญจกังคะทั้งหมดแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า

เมื่อท่านพระอานนท์กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ช่างไม้ปัญจกังคะไม่ยอมยินดีตามเหตุผลที่มีอยู่ของพระอุทายี และพระอุทายีก็ไม่ยอมยินดีตามเหตุผลที่มีอยู่ของช่างไม้ปัญจกังคะ ดูก่อนอานนท์ เวทนา ๒ เราได้กล่าวไว้โดยเหตุผลหนึ่ง ถึงเวทนา ๓ เวทนา ๔ เวทนา ๕ เวทนา ๖ เวทนา ๑๘ เวทนา ๓๖ เวทนา ๑๐๘ เราก็ได้กล่าวไว้โดยเหตุผลหนึ่ง

ดูก่อนอานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยเหตุผลอย่างนี้ คนเหล่าใด ไม่รู้ตาม ไม่เข้าใจตาม และไม่ยินดีตามด้วยดีซึ่งคำที่กล่าวดีแล้วพูดดีแล้ว ของกันและกันในธรรมที่เราแสดงไว้โดยเหตุผลอย่างนี้ คนเหล่านั้นจะพึงได้ผลดังนี้ คือ จักเกิดความบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะกัน ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ ดูก่อนอานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยเหตุผลอย่างนี้ คนเหล่าใดรู้ตาม เข้าใจตาม และยินดีตามด้วยดีซึ่งคำที่กล่าวดีแล้วพูดดีแล้ว ของกันและกันในธรรมที่เราแสดงไว้โดยเหตุผลอย่างนี้แล้ว คนเหล่านั้นจะได้ผลดังนี้ คือ จักสมัครสมานกัน ชื่นชมต่อกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือน นํ้านมผสมกับนํ้า มองหน้ากันได้ด้วยสายตาที่รักกันอยู่”

สุขเกิดจากกามคุณ ๕

{๑๐๐} [๙๐] “ดูก่อนอานนท์ กามคุณนี้มี ๕ ประการ กามคุณ ๕ ประการคือ อะไรบ้าง คือ

๑. รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสต...

๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...

๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

กามคุณมี ๕ ประการนี้แล อานนท์ สุขโสมนัสใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้ สุขและโสมนัสนี้เรียกว่า กามสุข

สุขในรูปฌานและอรูปฌาน

{๑๐๑} ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซี่งมีกามสุขนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่ากามสุขนี้อยู่ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่ากามสุขนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในกามสุขนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซี่งมีสุขในปฐมฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในปฐมฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในปฐมฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะ ที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุข อันเกิดแต่สมาธิอยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขใน ปฐมฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในทุติยฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในทุติยฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในทุติยฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วย นามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ นี้แล อานนท์ คือสุข อื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในทุติยฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในตติยฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในตติยฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในตติยฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์ เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในตติยฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในจตุตถฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง, ข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในจตุตถฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในจตุตถฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสา นัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในจตุตถฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในอากาสานัญจายตนฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขใน อากาสานัญจายตนฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในอากาสานัญจายตนฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะ ได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่า และประณีตกว่าสุขในอากาสานัญจายตนฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในวิญญาณัญจายตนฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในวิญญาณัญจายตนฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าวิญญาณัญจายตน ฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้ โดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ นี้แลอานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าวิญญาณัญจายตนฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในอากิญจัญญายตนฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’

ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในอากิญจัญญายตนฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าอากิญจัญญายตน ฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะได้โดย ประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้แล อานนท์ คือ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในอากิญจัญญายตนฌานนี้

{๑๐๒} ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้เป็น อย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงเนวสัญญา นาสัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้

[๙๑] ดูก่อนอานนท์ มีฐานะที่เป็นไปได้ที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกจะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสสัญญาเวทยิตนิโรธไว้แล้ว แต่บัญญัติลงในสุข ข้อนี้นั้นจะเป็นไฉนเล่า ข้อนี้นั้นจะเป็นอย่างไรเล่า’ ดังนี้ ดูก่อนอานนท์ อัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ควรจะถูกกล่าวโต้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงหมายถึงสุขเวทนาอย่างเดียวแล้วทรงบัญญัติไว้ในสุขหามิได้ แต่บุคคลได้สุขในฐานะใด ๆ พระตถาคตย่อมบัญญัติฐานะนั้น ๆ ไว้ในสุข’ ดังนี้แล”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ พหุเวทนิยสูตรที่ ๙

๑๐. อปัณณกสูตร

ว่าด้วยอปัณณกธรรม

เรื่องเสด็จหมู่บ้านสาลคาม

{๑๐๓} [๙๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์เป็นอันมาก ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์นามว่าสาลคามของชาวโกศล พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านสาลคามได้สดับข่าวว่า “พระสมณโคดมศากยบุตร ผู้เจริญเสด็จออกผนวชจากศากยสกุล เสด็จจาริกมาในแคว้นโกศลพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์เป็นอันมากได้เสด็จถึงบ้านสาลคามแล้วก็ชื่อเสืยงอันงามของพระโคดม ผู้เจริญนั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จ ไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็น ศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม

พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วย พระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามใน ท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้ง พยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วนก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนี้เป็นการดี”ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีชาวบ้านสาลคามได้พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว บางพวกถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้น