๖. ปาสาทิกสูตร เล่ม ๑๑

๖. ปาสาทิกสูตร

ว่าด้วยธรรมบรรยายชื่อปาสาทิกะ

นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรม

{๙๔} [๑๖๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ปราสาทในสวนอัมพวัน ของพวกเจ้าศากยะชื่อว่าเวธัญญะ ในแคว้นสักกะ

ก็สมัยนั้นแล นิครนถ์นาฏบุตร ถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก เกิดความบาดหมาง เกิดการทะเลาะ ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ว่า “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้าสิรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าสิปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์ คำ

ที่ควรจะกล่าวก่อนท่านกลับกล่าวภายหลัง คำที่ควรจะกล่าวภายหลังท่านกลับกล่าวก่อน ข้อที่ท่านเคยช่ำชองมาบัดนี้กลับผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิดวาทะของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ท่านจงเที่ยวไปเพื่อปลดเปลื้องวาทะหรือจงแก้ไขเสีย ถ้าสามารถ”

ก็เห็นจะมีแต่ความตายประการเดียวเท่านั้นที่ลุกลามไปในพวกสาวก ของนิครนถ์นาฏบุตร ถึงพวกสาวกของนิครนถ์นาฏบุตรที่เป็นคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาวก็มีอาการเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในพวกสาวก ของนิครนถ์นาฏบุตร เหมือนเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในธรรมวินัยที่นิครนถ์นาฏบุตรกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ มีที่พำนักพังเสียแล้ว เป็นธรรมวินัยที่พึ่งพาอาศัยไม่ได้{๙๕} [๑๖๕] ครั้งนั้น จุนทสมณุทเทส อยู่จำพรรษาในเมืองปาวา ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ซึ่งอยู่ในหมู่บ้านสามคามถึงที่อยู่

ครั้นแล้วได้กราบท่านพระอานนท์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วกราบเรียนท่านพระ อานนท์ถึงเรื่องนั้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญนิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก ... เหมือนเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในธรรมวินัยที่นิครนถ์นาฏบุตรกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อ

ความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ มีที่พำนักพังเสียแล้ว เป็นธรรมวินัยที่พึ่งพาอาศัยไม่ได้”

เมื่อจุนทสมณุทเทสกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะท่านจุนทะว่า “อาวุโสจุนทะ ถ้อยคำนี้มีมูลเหตุพอที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ อาวุโสจุนทะ มาพวกเราเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ ที่ประทับด้วยกัน ครั้นแล้วพึงทูลบอกเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า” ท่านจุนทะรับคำของท่านพระอานนท์แล้ว

ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์และจุนทสมณุทเทสได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วท่านพระอานนท์ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จุนทสมณุทเทสนี้กล่าวอย่างนี้ว่า นิครนถ์นาฏบุตรถึงแก่กรรมที่เมืองปาวาได้ไม่นานนัก เพราะการถึงแก่กรรม ของนิครนถ์นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์ได้แตกกัน เกิดแยกกันเป็นสองพวก ... เหมือนเบื่อหน่าย คลายความยินดี รู้สึกท้อถอยในธรรมวินัยที่นิครนถ์นาฏบุตร กล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ ได้จริงไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะ ประกาศไว้ มีที่พำนักพังเสียแล้ว เป็นธรรมวินัยที่พึ่งพาอาศัยไม่ได้”

ธรรมวินัยที่พระศาสดาผู้ไม่เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้

{๙๖} [๑๖๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนจุนทะ ข้อนี้ย่อมมีได้ อย่างนั้นในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมวินัยที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้

ดูก่อนจุนทะ ในโลกนี้ ศาสดาก็ไม่เป็นสัมมาสัมพุทธะ และธรรมก็เป็นธรรมอันศาสดานั้นกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้

ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ แต่สาวกไม่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ในธรรมนั้น ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชอบยิ่ง ไม่เป็นผู้ประพฤติตามธรรม ทั้งคอยแต่จะประพฤติหลีกเลี่ยงจากธรรมนั้นอยู่ สาวกนั้นเป็นผู้อันใครๆ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของท่านนั้น ท่านนั้นได้ดีแล้วที่ศาสดาของท่านไม่เป็นสัมมาสัมพุทธะ และธรรมก็เป็นธรรมที่ศาสดานั้นกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้

แต่ตัวท่านเองไม่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม อยู่ในธรรมนั้น ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชอบยิ่ง ไม่เป็นผู้ประพฤติตามธรรม ทั้งคอยแต่จะประพฤติหลีกเลี่ยงจากธรรมนั้น’ ด้วยเหตุดังนี้แล จุนทะ ทั้งศาสดาก็เป็นผู้สมควรถูกตำหนิในธรรมนั้น ทั้งธรรมก็สมควรถูกตำหนิในธรรมนั้น ส่วนสาวกสมควรได้รับสรรเสริญในธรรมนั้นอย่างนี้ดูก่อนจุนทะ ผู้ที่กล่าวกะสาวกเห็นปานนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านจงมาปฏิบัติตามธรรมที่ศาสดาของท่านแสดงไว้แล้วบัญญัติไว้แล้วเถิด’ ดังนี้ก็ดี ผู้ที่ชักชวนก็ดี ผู้ที่ถูกชักชวนอยู่ก็ดี ผู้ที่ถูกชักชวนแล้วปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้นก็ดี ทั้งหมดนั้นจะประสบสิ่งที่มิใช่บุญเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าข้อนี้ย่อมมีได้ในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมวินัยที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ อย่างนี้แล

{๙๗} [๑๖๗] อนึ่ง จุนทะ ในโลกนี้ ศาสดาก็ไม่เป็นสัมมาสัมพุทธะ และธรรมเล่าก็เป็นธรรมอันศาสดานั้นกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ ทั้งสาวกก็เป็นผู้ปฏิบัติธรรม

สมควรแก่ธรรมอยู่ในธรรมนั้นเป็นผู้ปฏิบัติชอบยิ่ง เป็นผู้ประพฤติตามธรรม ยึดถือประพฤติธรรมนั้นอยู่ สาวกนั้นเป็นผู้อันใครๆ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ไม่เป็นลาภของท่านนั้นเลย ท่านนั้นได้ไม่ดีแล้ว ด้วยว่าศาสดาของท่านก็ไม่เป็นสัมมาสัมพุทธะ ธรรมเล่าก็เป็นธรรมอันศาสดานั้นกล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ ทั้งตัวท่านเองก็เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ในธรรมนั้น เป็นผู้ปฏิบัติชอบยิ่ง เป็นผู้ประพฤติตามธรรม ยึดถือประพฤติธรรมนั้นอย่างจริงจังอยู่

ด้วยเหตุดังนี้แล จุนทะ ทั้งศาสดาก็สมควรถูกตำหนิในธรรมนั้น ทั้งธรรมก็สมควรถูกตำหนิในธรรมนั้น ทั้งสาวกเล่าก็ควรถูกตำหนิในธรรมนั้นเช่นกันอย่างนี้ดูก่อนจุนทะ ผู้ที่กล่าวกะสาวกเห็นปานนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม จักยังญายธรรมให้สำเร็จได้โดยแท้’ ดังนี้ก็ดี ผู้ที่สรรเสริญก็ดี ผู้ที่ได้รับสรรเสริญอยู่ก็ดี ผู้ที่ได้รับสรรเสริญแล้วปรารภความเพียร อย่างจริงจังก็ดี ทั้งหมดนั้นย่อมประสพสิ่งที่มิใช่บุญเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าข้อนี้ย่อมมีได้ในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นธรรมวินัยที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ มิใช่ธรรมวินัยที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ อย่างนี้แล

ธรรมวินัยที่ศาสดาผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้

{๙๘} [๑๖๘] อนึ่ง จุนทะ ในโลกนี้ ศาสดาก็เป็นสัมมาสัมพุทธะ และธรรมเล่าก็เป็นธรรมอันศาสดานั้นกล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่

จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ แต่สาวกกลับไม่เป็นผู้ปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรมอยู่ในธรรมนั้น ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชอบยิ่ง ไม่เป็นผู้ประพฤติตามธรรม และย่อมประพฤติหลีกเลี่ยงจากธรรมนั้น สาวกนั้นเป็นผู้อันใครๆ พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ไม่เป็นลาภของท่านนั้น ท่านนั้นได้ไม่ดีแล้ว ด้วยว่าศาสดาของท่านเป็นสัมมาสัมพุทธะ และธรรมเล่าก็เป็นธรรมที่ศาสดานั้นกล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้

แต่ว่าตัวท่านเองกลับไม่เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ในธรรมนั้น ไม่เป็นผู้ปฏิบัติชอบยิ่ง ไม่เป็นผู้ประพฤติตามธรรม และประพฤติหลีกเลี่ยงจากธรรมนั้นอยู่’ ด้วยเหตุดังนี้แล จุนทะ ทั้งศาสดาก็สมควรได้รับสรรเสริญในธรรมนั้น ทั้งธรรมก็สมควรได้รับสรรเสริญในธรรมนั้น แต่สาวกสมควรถูกตำหนิในธรรมนั้นอย่างนี้ดูก่อนจุนทะ ผู้ที่กล่าวกะสาวกเห็นปานนั้นอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด อาวุโส ท่านจงปฏิบัติธรรมตามที่พระศาสดาของท่านแสดงไว้แล้ว บัญญัติไว้แล้วเถิด’ ดังนี้ก็ดี ผู้ที่ชักชวนก็ดี ผู้ที่ถูกชักชวนอยู่ก็ดี ผู้ที่ถูกชักชวนแล้วปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้นก็ดี ทั้งหมดนั้นย่อมประสพบุญเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าข้อนี้ย่อมมีได้ในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้อย่างนี้แล

{๙๙} [๑๖๙] อนึ่ง จุนทะ ในโลกนี้ ศาสดาก็เป็นสัมมาสัมพุทธะ และธรรมก็เป็นธรรมอันศาสดานั้นกล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมอันท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ ทั้งสาวกก็เป็นผู้ปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรมอยู่ในธรรมนั้นอยู่ เป็นผู้ปฏิบัติชอบยิ่ง เป็นผู้ประพฤติตาม

ธรรม ยึดถือประพฤติธรรมนั้นอยู่ สาวกนั้นเป็นผู้อันใคร ๆ พึงกล่าว อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เป็นลาภของท่านนั้นแหละ ท่านได้ดีแล้ว ด้วยว่าศาสดาของท่านก็เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า และธรรมเล่าก็เป็นธรรม อันศาสดานั้นกล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ ทั้งตัวท่านเองก็เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอยู่ในธรรมนั้น เป็นผู้ปฏิบัติชอบยิ่ง เป็นผู้ประพฤติตามธรรม ยึดถือประพฤติธรรมนั้นอย่างจริงจังอยู่’ ด้วยเหตุดังนี้แล จุนทะ ทั้งศาสดาก็สมควรได้รับสรรเสริญในธรรมนั้นทั้งธรรมก็สมควรได้รับสรรเสริญในธรรมนั้น

ทั้งสาวกก็สมควรได้รับสรรเสริญในธรรมนั้นเช่นกันอย่างนี้ดูก่อนจุนทะ ผู้ที่กล่าวกะสาวกเห็นปานนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นผู้ปฏิบัติญายธรรม จักยังญายธรรมให้สำเร็จได้โดยแท้’ ดังนี้ก็ดี ผู้ที่สรรเสริญก็ดี ผู้ที่ได้รับสรรเสริญอยู่ก็ดี ผู้ที่ได้รับสรรเสริญแล้วปรารภความเพียร อย่างจริงจังก็ดี ทั้งหมดนั้นย่อมประสพบุญเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าข้อนี้ย่อมมีได้ในธรรมวินัยที่ศาสดากล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้อย่างนี้แล

เรื่องศาสดาที่ทำให้สาวกเดือดร้อน

{๑๐๐} [๑๗๐] ดูก่อนจุนทะ ศาสดาผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะก็เกิดขึ้นแล้วในโลกนี้ และธรรมเล่าศาสดานั้นก็กล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมอันท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ แต่ว่าสาวกทั้งหลายของศาสดานั้นเป็นผู้ไม่เข้าใจแจ่มแจ้งเนื้อความในพระสัทธรรม ทั้งพรหมจรรย์

ซึ่งล้วนบริบูรณ์แต่ศาสดานั้นก็มิได้ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ตื้น ทำการรวบรวม บทไว้พร้อมแล้วแก่สาวกเหล่านั้น ทำให้มีปาฏิหาริย์ จนกระทั่งเทวดาและ มนุษย์ทั้งหลายพากันประกาศได้ด้วยดีแก่สาวกเหล่านั้น ครั้นต่อมา ศาสดาของสาวกเหล่านั้นอันตรธานไป ดูก่อนจุนทะ ศาสดาเห็นปานนี้แลทำกาละ แล้วย่อมก่อความเดือดร้อนในภายหลังให้แก่สาวกทั้งหลาย ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าศาสดาผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะก็ได้เกิดขึ้นแล้วในโลกและธรรมเล่า ศาสดานั้นก็กล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่นำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ แต่ว่าเราทั้งหลายเป็นผู้ไม่เข้าใจแจ่มแจ้งเนื้อความในพระสัทธรรม ทั้งพรหมจรรย์ซึ่งล้วนบริบูรณ์ แต่ศาสดานั้นมิได้ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ตื้น ทำการรวบรวมบทไว้พร้อมแล้ว แก่เราทั้งหลาย ทำให้มีปาฏิหาริย์ จนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี ครั้นต่อมาศาสดาของเราทั้งหลายย่อมจะอันตรธานไป’ ดูก่อนจุนทะ ศาสดาเห็นปานนี้แลทำกาละแล้ว ย่อมก่อความเดือดร้อนในภายหลังให้แก่สาวกทั้งหลาย

ว่าด้วยศาสดาที่ไม่ทำให้สาวกเดือดร้อน

{๑๐๑} [๑๗๑] ดูก่อนจุนทะ ก็ศาสดาผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะก็ได้เกิดขึ้นแล้วในโลกนี้ และธรรมเล่าศาสดานั้นก็กล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมอันท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ ทั้งสาวกทั้งหลายของศาสดานั้นก็เป็นผู้เข้าใจแจ่มแจ้งเนื้อความในพระสัทธรรม และพรหมจรรย์ซึ่งล้วนบริบูรณ์ศาสดานั้นก็ทำให้แจ้ง ทำให้ตื้น ทำการรวบรวมบทไว้พร้อมแล้วแก่สาวกเหล่านั้น ทำให้มีปาฏิหาริย์จนกระทั่งพวกเทวดาและ

มนุษย์ประกาศได้ดี ครั้นต่อมาศาสดาของสาวกเหล่านั้นอันตรธานไป ดูก่อนจุนทะ ศาสดาเห็นปานนี้แลทำกาละแล้วย่อมไม่ก่อความเดือดร้อนในภายหลังให้แก่สาวกทั้งหลาย ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าศาสดาผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะก็ได้เกิดแล้วในโลก และธรรมเล่าศาสดานั้นก็กล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่นำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่ท่านผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้ ทั้งเราทั้งหลายก็ได้เป็นผู้เข้าใจแจ่มแจ้งเนื้อความในพระสัทธรรม ทั้งพรหมจรรย์ซึ่งล้วนบริบูรณ์ศาสดานั้นก็ทำให้แจ้ง ทำให้ตื้น ทำการรวบรวม บทไว้พร้อมแล้วแก่เราทั้งหลาย ทำให้มีปาฏิหาริย์จนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี ครั้นต่อมาศาสดาของเราทั้งหลายอันตรธานไป ดูก่อนจุนทะ ศาสดาเห็นปานนี้แลทำกาละแล้วย่อมไม่ก่อความเดือดร้อนในภายหลังให้แก่สาวกทั้งหลาย

เรื่องสาเหตุที่ทำพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์หรือไม่บริบูรณ์

{๑๐๒} [๑๗๒] ดูก่อนจุนทะ แม้ถ้าพรหมจรรย์ประกอบด้วยสาเหตุหล่า<*>นี้ คือ ศาสดาไม่เป็นเถระ ไม่เป็นรัตตัญญู ไม่เป็นผู้บวชนาน ไม่เป็นผู้ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับแล้ว อย่างนี้พรหมจรรย์นั้นย่อมไม่บริบูรณ์ด้วยสาเหตุนั้น

ดูก่อนจุนทะ แต่เพราะพรหมจรรย์ประกอบด้วยสาเหตุเหล่านี้ คือ ศาสดาเป็นเถระ เป็นรัตตัญญู เป็นผู้บวชนาน เป็นผู้ล่วงกาลผ่านวัยมา โดยลำดับแล้ว อย่างนี้พรหมจรรย์นั้นย่อมบริบูรณ์ด้วยสาเหตุนั้น

{๑๐๓} [๑๗๓] ดูก่อนจุนทะ แม้ถ้าพรหมจรรย์ประกอบด้วยสาเหตุเหล่านี้ คือ ศาสดาเป็นเถระ เป็นรัตตัญญู เป็นผู้บวชนาน เป็นผู้ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับแล้ว แต่ว่าภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นหาได้เป็นเถระ

เป็นผู้เชี่ยวชาญ เป็นผู้ได้รับแนะนำแล้ว เป็นผู้แกล้วกล้า เป็นผู้บรรลุธรรม เป็นแดนเกษมจากโยคะแล้ว สามารถที่จะกล่าวพระสัทธรรมได้ถูกต้อง สามารถที่จะแสดงธรรมให้มีปาฏิหาริย์ข่มขี่ปรัปวาท ที่เกิดขึ้นแล้วได้ด้วยดี โดยชอบธรรมไม่ อย่างนี้พรหมจรรย์นั้นย่อมไม่บริบูรณ์ด้วยสาเหตุนั้น

ดูก่อนจุนทะ แต่เพราะพรหมจรรย์ประกอบด้วยสาเหตุเหล่านี้ คือ ศาสดาเป็นเถระ เป็นรัตตัญญู เป็นผู้บวชนาน เป็นผู้ล่วงกาลผ่านวัยมา โดยลำดับแล้ว และภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นก็เป็นเถระ เป็นผู้เชี่ยวชาญ เป็นผู้ได้รับแนะนำแล้ว เป็นผู้แกล้วกล้า เป็นผู้บรรลุธรรม เป็นแดนเกษมจากโยคะแล้ว สามารถที่จะกล่าวพระสัทธรรมได้ถูกต้อง สามารถที่จะแสดงธรรมให้มีปาฏิหาริย์ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วได้ด้วยดี โดยชอบธรรม อย่างนี้ พรหมจรรย์นั้นย่อมบริบูรณ์ด้วยสาเหตุนั้น

{๑๐๔} [๑๗๔] ดูก่อนจุนทะ แม้ถ้าพรหมจรรย์ประกอบด้วยสาเหตุเหล่านี้ คือ ศาสดาเป็นเถระ เป็นรัตตัญญู เป็นผู้บวชนาน เป็นผู้ล่วงกาลผ่านวัยมา โดยลำดับแล้ว และภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นก็เป็นเถระ เป็นผู้เชี่ยวชาญ เป็นผู้ได้รับแนะนำแล้ว เป็นผู้แกล้วกล้า เป็นผู้บรรลุธรรม เป็นแดนเกษมจากโยคะแล้ว สามารถที่จะกล่าวพระสัทธรรมได้ถูกต้อง สามารถที่จะแสดงธรรมให้มีปาฏิหาริย์ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วได้ด้วยดีโดยชอบธรรม แต่ว่าภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นผู้ปูนกลางไม่มี หรือภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกที่เป็นผู้ปูนกลางมีอยู่ แต่ว่าภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นผู้ใหม่ไม่มี ภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็น สาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นผู้ใหม่มีอยู่ แต่ว่าภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกา

ของศาสดานั้นที่เป็นเถรีไม่มี หรือภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นเถรีมีอยู่ แต่ว่าภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นผู้ปูนกลางไม่มี หรือภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นผู้ปูนกลางมีอยู่ แต่ว่าภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นผู้ใหม่ไม่มี หรือภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นผู้ใหม่มีอยู่ แต่ว่าอุบาสกทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว ประพฤติพรหมจรรย์ไม่มี หรืออุบาสกทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์มีอยู่ แต่ว่าอุบาสกทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวยังบริโภคกามคุณไม่มี

หรืออุบาสกทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวยังบริโภคกามมีอยู่แต่ว่าอุบาสิกาทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่ เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ไม่มี หรืออุบาสิกาทั้งหลายผู้ เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์มีอยู่ แต่ว่าอุบาสิกาทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวยังบริโภคกามไม่มี หรืออุบาสิกาทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวยังบริโภคกามมีอยู่ แต่ว่าพรหมจรรย์ ของศาสดานั้นย่อมไม่เจริญ แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้จักกันโดยมากที่เป็นปึกแผ่น จนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว หรือพรหมจรรย์ของศาสดา นั้นเจริญ แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้จักกัน โดยมาก เป็นปึกแผ่น จนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี แต่ว่า พรหมจรรย์นั้นไม่ถึงความเป็นเลิศด้วยลาภและความเป็นเลิศด้วยยศอย่างนี้ พรหมจรรย์นั้นย่อมไม่บริบูรณ์ด้วยสาเหตุนั้น

ดูก่อนจุนทะ แต่เพราะพรหมจรรย์ประกอบด้วยสาเหตุเหล่านี้ คือ ศาสดา เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู เป็นผู้บวชนาน เป็นผู้ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับแล้ว ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นก็เป็นเถระ เป็นผู้เชี่ยวชาญ เป็นผู้ได้รับแนะนำแล้ว เป็นผู้แกล้วกล้า เป็นผู้บรรลุธรรมเป็นแดนเกษมจากโยคะแล้ว สามารถที่จะกล่าวพระสัทธรรมได้ถูกต้อง สามารถที่จะแสดงธรรม ให้มีปาฏิหาริย์ข่มขี่ปรับปวาทอันเกิดขึ้นได้ด้วยดีโดยชอบธรรม ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นผู้ปูนกลางก็มีอยู่ ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นผู้ใหม่ก็มีอยู่ ภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นเถรีก็มีอยู่

ภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นผู้ปูนกลางก็มีอยู่ ภิกษุณีทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นผู้ใหม่ก็มีอยู่ อุบาสกทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ก็มีอยู่ อุบาสกทั้งหลายผู้เป็นสาวกของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามก็มีอยู่ อุบาสิกาทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ก็มีอยู่ อุบาสิกาทั้งหลายผู้เป็นสาวิกาของศาสดานั้นที่เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามก็มีอยู่ พรหมจรรย์ของศาสดานั้นย่อมเจริญ แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้จักกันโดยมาก เป็นปึกแผ่นจนกระทั่งพวกเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี

และเป็นพรหมจรรย์ที่ถึงความเป็น เลิศด้วยลาภและความเลิศด้วยยศ อย่างนี้พรหมจรรย์นั้นย่อมบริบูรณ์ด้วย สาเหตุนั้น{๑๐๕} [๑๗๕] ดูก่อนจุนทะ ก็บัดนี้ เราเองก็เป็นศาสดาผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะได้เกิดขึ้นแล้วในโลก ธรรมเล่าก็เป็นธรรมอันเรากล่าวไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นธรรมที่จะนำผู้ปฏิบัติให้ออกจากทุกข์ได้จริง เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมอันเราผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะประกาศไว้แล้ว สาวกทั้งหลายของเราเล่าก็เป็นผู้เข้าใจแจ่มแจ้งเนื้อความในพระสัทธรรม ทั้งพรหมจรรย์ซึ่งล้วนบริบูรณ์ เรานั้นก็ทำให้แจ้ง ทำให้ตื้น ทำการ

รวบรวมบทไว้พร้อมแล้วแก่สาวกเหล่านั้น ทำให้มีปาฏิหาริย์จนกระทั่งพวก เทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี ดูก่อนจุนทะก็บัดนี้เราเองก็เป็นศาสดา ผู้เถระ เป็นรัตตัญญู เป็นผู้บวชนาน ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับแล้ว

{๑๐๖} อนึ่ง จุนทะ บัดนี้ภิกษุสาวกของเราที่เป็นเถระ เป็นผู้เชี่ยวชาญ เป็นผู้ได้รับแนะนำแล้ว เป็นผู้แกล้วกล้า เป็นผู้บรรลุธรรมเป็นแดนเกษมจากโยคะ สามารถที่จะกล่าวพระสัทธรรมได้ถูกต้อง สามารถที่จะแสดงธรรมให้มี ปาฏิหาริย์ข่มขี่ปรับปวาทที่เกิดขึ้นแล้วได้ด้วยดีโดยชอบธรรมก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ บัดนี้ภิกษุสาวกทั้งหลายของเราผู้เป็นเถระก็มีอยู่ ผู้ปูนกลางก็มีอยู่ ผู้ใหม่ก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ บัดนี้ภิกษุณีสาวิกาทั้งหลายของเราผู้เป็นเถรีก็มีอยู่ ผู้ปูนกลางก็มีอยู่ ผู้ใหม่ก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ อุบาสกสาวกทั้งหลายของเรา ผู้เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ก็มีอยู่ ผู้เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวบริโภคกามก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ บัดนี้อุบาสิกาสาวิกาทั้งหลายของเรา ผู้เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวประพฤติพรหมจรรย์ก็มีอยู่ ผู้เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาวยังบริโภคกามก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ อนึ่ง ในบัดนี้พรหมจรรย์ของเราก็เจริญ แพร่หลาย กว้างขวาง เป็นที่รู้จักกันโดยมาก เป็นปึกแผ่นจนกระทั่งพวกเทวดามนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว

ว่าด้วยศาสดาที่เลิศด้วยลาภ

{๑๐๗} [๑๗๖] ดูก่อนจุนทะ ศาสดาทั้งหลายเท่าที่เกิดขึ้นแล้วในโลกในบัดนี้ เรายังไม่พิจารณาเห็นศาสดาอื่นสักท่านหนึ่งผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยลาภและ

ความเป็นเลิศด้วยยศเหมือนเราเลย ดูก่อนจุนทะ อนึ่ง สงฆ์หรือคณะเท่าที่เกิดขึ้นแล้วในโลกในบัดนี้ เรายังไม่พิจารณาเห็นสงฆ์หรือคณะอื่นสักหมู่หนึ่งหรือคณะหนึ่งซึ่งถึงความเป็นเลิศด้วยลาภและความเป็นเลิศด้วยยศ เหมือนภิกษุสงฆ์นี้เลย ดูก่อนจุนทะ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้อง พึงกล่าว ถึงพรหมจรรย์ใดว่า ‘เป็นพรหมจรรย์ที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ไม่หย่อนไม่ยิ่ง อันศาสดากล่าวได้ดีแล้ว บริบูรณ์สิ้นเชิง ประกาศไว้ดีแล้ว’ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้อง พึงกล่าวถึงพรหมจรรย์นี้เท่านั้นว่า ‘เป็นพรหมจรรย์ที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ไม่หย่อนไม่ยิ่ง

อันศาสดากล่าวไว้ดีแล้ว บริบูรณ์สิ้นเชิง ประกาศไว้ดีแล้ว’ดูก่อนจุนทะ ได้ยินว่า อุททกดาบสรามบุตรกล่าววาจาไว้อย่างนี้ว่า ‘บุคคลเห็นอยู่ ก็ชื่อว่าไม่เห็น’ ถามว่า ‘บุคคลเห็นอยู่ซึ่งอะไร จึงชื่อว่าไม่เห็น’ ตอบว่า ‘บุคคลย่อมเห็นพื้นล่างของมีดโกนที่ลับไว้ดีแล้วได้ แต่จะไม่เห็นคมของมีดโกนนั้น’ นี้แลเรียกว่า ‘บุคคลเห็นอยู่ ชื่อว่าไม่เห็น’ ดูก่อนจุนทะ คำที่อุททกดาบสรามบุตรกล่าวแล้วนี้นั้นแลเป็นคำระดับต่ำ เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน มิใช่ของอารยชน ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ เพราะหมายเอาคมมีดโกนเท่านั้น

ดูก่อนจุนทะ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้อง พึงกล่าวถึงสิ่งใดว่า ‘บุคคลเห็นอยู่ ชื่อว่าไม่เห็น’ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวถึงพรหมจรรย์ นี้เท่านั้นว่า ‘บุคคลเห็นอยู่ ชื่อว่าไม่เห็น’ ถามว่า ‘บุคคลเห็นอยู่ซึ่งอะไร จึงชื่อว่าไม่เห็น’ ตอบว่า ‘บุคคลเห็นอยู่อย่างนี้ว่า ‘พรหมจรรย์ที่สมบูรณ์ ด้วยอาการทั้งปวง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ไม่หย่อนไม่ยิ่ง อันศาสดา กล่าวไว้ดีแล้ว บริบูรณ์สิ้นเชิง ประกาศไว้ดีแล้ว’

ด้วยประการดังนี้แล ในคำว่า ‘บุคคลเห็นอยู่ ชื่อว่าไม่เห็น’ นี้พึงเพิ่ม คำเข้าไปดังนี้ว่า ‘พรหมจรรย์นั้นที่บริสุทธิ์กว่าพึงมีอย่างนี้’ บุคคล

ย่อมไม่เห็นพรหมจรรย์นั่นด้วยประการฉะนี้แล ดูก่อนจุนทะ นี้เรียกว่า ‘บุคคลเห็นอยู่ ชื่อว่าไม่เห็น’

ดูก่อนจุนทะ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้อง พึงกล่าวถึงพรหมจรรย์ใดว่า ‘พรหมจรรย์ที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ไม่หย่อนไม่ยิ่ง อันศาสดากล่าวไว้ดีแล้ว บริบูรณ์สิ้นเชิง ประกาศไว้ดีแล้ว’ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้อง พึงกล่าวถึงพรหมจรรย์นี้เท่านั้นว่า ‘พรหมจรรย์ที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ไม่หย่อนไม่ยิ่ง อันศาสดากล่าวไว้ดีแล้ว บริบูรณ์สิ้นเชิง ประกาศไว้ดีแล้ว’

ธรรมที่ควรสังคายนา

{๑๐๘} [๑๗๗] ดูก่อนจุนทะ เพราะเหตุนี้นั่นแหละ ในธรรมทั้งหลายที่เราแสดงไว้แล้วเพื่อความรู้ยิ่ง บริษัททั้งหมดทีเดียวพึงพร้อมเพรียงกันประชุม สวดสาธยายอรรถต่ออรรถ พยัญชนะต่อพยัญชนะ โดยวิธีที่จะทำให้พรหมจรรย์นี้พึงตั้งมั่นดำรงอยู่ได้นาน ซึ่งพรหมจรรย์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลายดูก่อนจุนทะ ก็ธรรมทั้งหลายที่เราแสดงไว้แล้วเพื่อความรู้ยิ่ง ที่บริษัททั้งหมดทีเดียวพึงพร้อมเพรียงกันประชุมสวดสาธยายอรรถต่ออรรถพยัญชนะต่อพยัญชนะ โดยวิธีที่จะทำให้พรหมจรรย์นี้พึงตั้งมั่น ดำรงอยู่ได้นาน ซึ่งพรหมจรรย์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่ชนเป็นอันมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย คืออะไรบ้าง คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘

ดูก่อนจุนทะ ธรรมทั้งหลายเหล่านี้แลที่เราแสดงไว้แล้วเพื่อความรู้ยิ่ง ที่บริษัททั้งหมดทีเดียวพึงพร้อมเพรียงกันประชุมสวดสาธยายอรรถต่ออรรถ พยัญชนะต่อพยัญชนะ โดยวิธีที่จะทำให้พรหมจรรย์นี้พึงตั้งมั่นดำรงอยู่ได้นาน ซึ่งพรหมจรรย์นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

วิธีให้ยอมรับ

{๑๐๙} [๑๗๘] ดูก่อนจุนทะ ก็บริษัทเหล่านั้นแลพึงพร้อมเพรียงกัน ยินดีต่อกัน ไม่วิวาทกันศึกษาเถิด เพื่อนพรหมจารีผู้หนึ่งพึงกล่าวธรรมขึ้นในสงฆ์ ในคำกล่าวของเพื่อนพรหมจารีนั้น หากพวกเธอมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุท่านนี้แลเข้าใจอรรถนั้นผิดไป และยกพยัญชนะขึ้นมาก็ผิด’ ดังนี้เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านต่อเพื่อนพรหมจารีนั้น ครั้นแล้ว เพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พยัญชนะเหล่านี้ หรือพยัญชนะเหล่านั้นของอรรถนี้ อย่างไหนจะสมควรกว่ากัน อรรถนี้ หรืออรรถนั้นของพยัญชนะเหล่านี้ อย่างไหนจะสมควรกว่ากัน’ หากว่าเพื่อนพรหมจารีนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า

‘อาวุโส พยัญชนะเหล่านี้แหละของอรรถนี้สมควรกว่า และอรรถนี้แหละของพยัญชนะเหล่านี้สมควรกว่า’ เพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอไม่พึงยกย่อง ไม่พึงรุกราน ครั้นแล้ว เพื่อน พรหมจารีนั้นอันพวกเธอพึงให้ยอมรับด้วยดีเพื่อไตร่ตรองอรรถนั้นและพยัญชนะเหล่านั้น{๑๑๐} [๑๗๙] ดูก่อนจุนทะ ถ้าเพื่อนพรหมจารีอีกผู้หนึ่งพึงกล่าวธรรมขึ้นในสงฆ์ ในคำกล่าวของเพื่อนพรหมจารีนั้น หากพวกเธอพึงมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุท่านนี้แลเข้าใจอรรถนั้นแหละผิดไป แต่ยกพยัญชนะทั้งหลายขึ้นมาถูกต้อง’ ดังนี้ เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านต่อเพื่อน

พรหมจารีนั้น ครั้นแล้ว เพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส อรรถนี้หรืออรรถนั้นของพยัญชนะเหล่านี้ อย่างไหนจะสมควรกว่ากัน’ หากว่าเพื่อนพรหมจารีนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พยัญชนะเหล่านี้แหละของอรรถนี้สมควรกว่า และอรรถนี้แหละของพยัญชนะเหล่านี้สมควรกว่า’ เพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอไม่พึงยกย่องไม่พึงรุกราน ครั้นแล้วเพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอพึงให้ยอมรับด้วยดีเพื่อไตร่ตรองอรรถนั้น

{๑๑๑} [๑๘๐] ดูก่อนจุนทะ ถ้าเพื่อนพรหมจารีอีกผู้หนึ่งพึงกล่าวธรรมขี้น<*>ในสงฆ์ ในคำกล่าวของเพื่อนพรหมจารีนั้น หากพวกเธอมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุท่านนี้แลเข้าใจอรรถนั้นถูกต้อง แต่ยกพยัญชนะขึ้นมาผิด’ ดังนี้ เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านต่อเพื่อนพรหมจารีนั้น เพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า‘อาวุโส พยัญชนะเหล่านี้ หรือพยัญชนะเหล่านั้นของอรรถนี้ อย่างไหนจะสมควรกว่ากัน’ หากว่าเพื่อนพรหมจารีนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พยัญชนะเหล่านี้แหละของอรรถนี้แลสมควรกว่า’ เพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอไม่พึงยกย่อง ไม่พึงรุกรานครั้นแล้ว เพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอพึงให้ยอมรับด้วยดีเพื่อไตร่ตรอง

พยัญชนะเหล่านั้น{๑๑๒} [๑๘๑] ดูก่อนจุนทะ ถ้าเพื่อนพรหมจารีอีกผู้หนึ่งพึงกล่าวธรรมขึ้นในสงฆ์ ในคำกล่าวของเพื่อนพรหมจารีนั้น หากพวกเธอพึงมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุท่านนี้แลเข้าใจอรรถนั้นถูกต้อง และยกพยัญชนะทั้งหลายขึ้นมาก็ถูกต้อง’ ดังนี้ เธอทั้งหลายพึงชื่นชม พึงอนุโมทนาคำกล่าวของเพื่อน พรหมจารีนั้นว่า ‘ดีแล้ว’ เพื่อนพรหมจารีนั้นอันพวกเธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เป็นลาภของเราทั้งหลาย อาวุโส พวกเราได้ดีแล้วที่ได้พบท่าน ผู้มีอายุผู้เป็นเพื่อนพรหมจารีเช่นท่าน ผู้เข้าถึงอรรถเข้าถึงพยัญชนะอย่างนี้’

ว่าด้วยเหตุที่ทรงอนุญาตปัจจัย ๔

{๑๑๓} [๑๘๒] ดูก่อนจุนทะ เราจะแสดงธรรมเพื่อปิดกั้นอาสวะทั้งหลายที่ เป็นไปในปัจจุบันแก่พวกเธออย่างเดียวเท่านั้นก็หาไม่ และจะแสดงธรรม เพื่อกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในภพชาติหน้าอย่างเดียวเท่านั้นก็หาไม่ แต่เราแสดงธรรมเพื่อปิดกั้นอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันด้วย แสดงธรรมเพื่อเป็นเครื่องกำจัดอาสวะทั้งหลายที่เป็นไปในภพชาติหน้าด้วยดูก่อนจุนทะ เพราะฉะนั้นแล จีวรใดเราอนุญาตไว้แล้วแก่พวกเธอ จีวรนั้นก็ควรแก่พวกเธอเพียงเพื่อเป็นเครื่องบำบัดหนาว บำบัดร้อน บำบัดสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อจะปกปิดอวัยวะอันยังความละอายให้กำเริบ

บิณฑบาตใดเราอนุญาตไว้แล้วแก่พวกเธอ บิณฑบาตนั้นก็ควรแก่พวกเธอเพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่ได้ เพื่อให้กายนี้ให้เป็นไปได้ เพื่อให้ความลำบากสงบ เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ด้วยคิดว่า ‘จะกำจัดเวทนาเก่าเสียด้วย จะไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้นด้วย และการดำเนินชีวิต ความเป็นผู้ไม่มีโทษและการอยู่สำราญจักมีแก่เราด้วยประการดังนี้’เสนาสนะ ใดเราอนุญาตไว้แล้วแก่พวกเธอ เสนาสนะนั้นก็ควรแก่ พวกเธอเพียงเพื่อเป็นเครื่องบำบัดหนาว บำบัดร้อน บำบัดสัมผัสแห่ง เหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อเป็นเครื่องบรรเทา อันตรายอันเกิดแต่ฤดู เพื่อความยินดีในการหลีกออกเร้นอยู่

คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ใดเราอนุญาตไว้แล้วแก่พวกเธอ คิลานปัจจัยเภสัชบริขารนั้นก็ควรแก่พวกเธอเพียงเพื่อเป็นเครื่องกำจัดเวทนาทั้งหลาย

อันเกิดแต่อาพาธต่างๆ ซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เพื่อความเป็นผู้ไม่มีความลำบาก เป็นอย่างยิ่งฉะนี้แล

สุขัลลิกานุโยคแบบต่างๆ

{๑๑๔} [๑๘๓] ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกสมณะศากยบุตรยังเป็นผู้ขวนขวายในสุขัลลิกานุโยคอยู่’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้กล่าวอยู่อย่างนี้อันพวกเธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส อันว่าสุขัลลิกานุโยคนั้นเป็นไฉน เพราะว่าสุขัลลิกานุโยคมีมากมายหลายอย่างต่างประการกัน’ดูก่อนจุนทะ สุขัลลิกานุโยค ๔ อย่างเหล่านี้เป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพานสุขัลลิกานุโยค ๔ อย่าง คืออะไรบ้าง

ดูก่อนจุนทะ คนพาลบางคนในโลกนี้ฆ่าสัตว์แล้วทำตนให้ถึงความสุขให้เอิบอิ่มอยู่ ข้อนี้เป็นกามสุขัลลิกานุโยคข้อที่ ๑

อีกข้อหนึ่ง จุนทะ คนพาลบางคนในโลกนี้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้แล้วทำตนให้ถึงความสุขให้เอิบอิ่มอยู่ ข้อนี้เป็นสุขัลลิกานุโยคข้อที่ ๒

อีกข้อหนึ่ง จุนทะ คนพาลบางคนในโลกนี้กล่าวเท็จแล้วทำตนให้ถึงความสุข ให้เอิบอิ่มอยู่ ข้อนี้เป็นสุขัลลิกานุโยคข้อที่ ๓

อีกข้อหนึ่ง จุนทะ คนพาลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เพียบพร้อม เอิบอิ่มให้ปรนเปรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ ข้อนี้เป็นสุขัลลิกานุโยคข้อที่ ๔

ดูก่อนจุนทะ กามสุขัลลิกานุโยค ๔ อย่างเหล่านี้เป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน มิใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน

{๑๑๕} ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แล ที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกสมณะศากยบุตรยังเป็นผู้ขวนขวายในสุขัลลิกานุโยคอยู่’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้กล่าวอยู่อย่างนี้อันพวกเธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกท่านอย่ากล่าวอย่างนี้เลย’ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้อง ไม่พึงกล่าวกะพวกเธออย่างนั้น ไม่พึงกล่าวตู่พวกเธอด้วยสิ่งที่ไม่มีจริงไม่เป็นจริง[๑๘๔] ดูก่อนจุนทะ สุขัลลิกานุโยค ๔ อย่างเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพานโดยส่วนเดียว

สุขัลลิกานุโยค ๔ อย่าง คืออะไรบ้าง

ดูก่อนจุนทะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ข้อนี้เป็นสุขัลลิกานุโยคข้อที่ ๑

อีกข้อหนึ่ง จุนทะ ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ข้อนี้เป็นสุขัลลิกานุโยคข้อที่ ๒

อีกข้อหนึ่ง จุนทะ ภิกษุเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ข้อนี้เป็นสุขัลลิกานุโยคข้อที่ ๓

อีกข้อหนึ่ง จุนทะ ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติ บริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์และโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ข้อนี้เป็นสุขัลลิกานุโยคข้อที่ ๔

ดูก่อนจุนทะ สุขัลลิกานุโยค ๔ อย่างเหล่านี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพานโดยส่วนเดียว

ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แล ที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกสมณะศากยบุตรยังเป็นผู้ขวนขวายในสุขัลลิกานุโยคอยู่’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้กล่าวอยู่อย่างนี้อันพวกเธอพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกท่านอย่ากล่าวอย่างนี้เลย’ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก เหล่านั้นเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้อง พึงกล่าวกะพวกเธออย่างนั้น ไม่พึงกล่าวตู่พวกเธอด้วย สิ่งที่ไม่มีจริงไม่เป็นจริง

อานิสงส์ ๔ ของสุขัลลิกานุโยค

{๑๑๖} [๑๘๕] ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็เมื่อพวกท่านยังขวนขวายในสุขัลลิกานุโยค ๔ อย่างเหล่านี้อยู่ พึงหวังได้ผลกี่ประการ อานิสงส์กี่ประการ’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้กล่าวอย่างนี้อันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เมื่อพวกเราขวนขวายในสุขัลลิกานุโยค ๔ อย่างเหล่านี้อยู่ พึงหวังได้ผล ๔ ประการ อานิสงส์ ๔ ประการ ผลและอานิสงส์ ๔ ประการ คืออะไรบ้างดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้จะได้เป็นพระโสดาบัน มีความเป็นผู้ไม่ตกตํ่าเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป ข้อนี้เป็นผลประการที่ ๑ เป็นอานิสงส์ประการที่ ๑

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุจะได้เป็นพระสกทาคามี มาสู่โลกนี้อีกครั้ง เดียวเท่านั้นแล้วจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไปและเพราะ ราคะ โทสะ โมหะเบาบางลง ข้อนี้เป็นผลประการที่ ๒ เป็นอานิสงส์ประการที่ ๒

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุจะได้เป็นโอปปาติกะ ผู้จะปรินิพพานในภพนั้น เป็นผู้ไม่ต้องกลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป ข้อนี้เป็นผลประการที่ ๓ เป็นอานิสงส์ประการที่ ๓

อีกข้อหนึ่ง อาวุโส ภิกษุจะทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้า ถึงอยู่ในปัจจุบันได้ ข้อนี้เป็นผลประการที่ ๔ เป็นอานิสงส์ประการที่ ๔

ดูก่อนอาวุโส เมื่อพวกเราเป็นผู้ขวนขวายในสุขัลลิกานุโยค ๔ อย่างเหล่านี้อยู่ ก็พึงหวังได้ผล ๔ ประการ อานิสงส์ ๔ ประการเหล่านี้’

ฐานะที่เป็นไปไม่ได้สำหรับพระขีณาสพ ๙ ประการ

{๑๑๗} [๑๘๖] ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกสมณะศากยบุตรยังเป็นผู้มีธรรมไม่ตั้งมั่นอยู่’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้กล่าวอย่างนี้อันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘มีอยู่แล อาวุโส ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นผู้ทรง เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว ทรงบัญญัติไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลาย เป็นธรรมอันพวกสาวกไม่ควรละเมิดตลอดชีวิต ดูก่อนอาวุโส

เสาเขื่อนหรือเสาเหล็กที่มีรากลึกถูกปักไว้ดีแล้วไม่หวั่นไหว ไม่สะเทือน ฉันใด ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นผู้ทรงเป็นพระอรหันต-สัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงไว้แล้ว ทรงบัญญัติไว้แล้วแก่สาวกทั้งหลาย ก็เป็นธรรมอันพวกสาวกไม่ควรละเมิดตลอดชีวิต ฉันนั้นเหมือนกันแลดูก่อนอาวุโส ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ได้ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ได้วางภาระเสียแล้ว ได้รับประโยชน์ของตนแล้ว สิ้นเครื่องเกาะเกี่ยวในภพแล้ว หลุดพ้นไปแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะประพฤติละเมิดฐานะ ๙ ประการ คือ๑. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะจงใจปลงสัตว์จากชีวิต

๒. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ซึ่งนับว่าเป็นส่วนขโมย

๓. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะเสพเมถุนธรรม

๔. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะกล่าวคำเท็จทั้งรู้

๕. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะทำการสะสมบริโภค กามคุณเหมือนตอนที่ยังเป็นผู้ครองเรือนในอดีต

๖. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะถึงฉันทาคติ

๗. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะถึงโทสาคติ

๘. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะถึงโมหาคติ

๙. ภิกษุผู้เป็นขีณาสพย่อมเป็นไปไม่ได้ที่จะถึงภยาคติ

ดูก่อนอาวุโส ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้วได้ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ได้วางภาระเสียแล้ว ได้รับประโยชน์ของตนแล้ว

สิ้นเครื่องเกาะเกี่ยวในภพแล้ว หลุดพ้นไปแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นเป็นไปไม่ได้ที่จะประพฤติละเมิดฐานะ ๙ ประการเหล่านี้

ปัญหาพยากรณ์

{๑๑๘} [๑๘๗] ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมปรารภกาลที่เป็นอดีต บัญญัติญาณทัสสนะไว้มากยิ่ง แต่หาได้ปรารภกาลที่เป็นอนาคตบัญญัติญาณทัสสนะไว้มากยิ่งไม่ การที่ไม่ทรงบัญญัติเช่นนั้นเป็นเพราะเหตุไร การที่ไม่ทรงบัญญัติเช่นนั้นเป็นอย่างไรเล่า’ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นย่อม สำคัญสิ่งที่ไม่ใช่ญาณทัสสนะซึ่งเป็นอย่างอื่นว่าควรบัญญัติด้วยญาณทัสสนะ ซึ่งเป็นอย่างอื่น เหมือนพวกคนพาลผู้ไม่ฉลาดฉะนั้น ดูก่อนจุนทะ ตถาคต มีสตานุสาริญาณปรารภกาลที่เป็นอดีตแล ตถาคตนั้นย่อมระลึกได้ตลอดกาลมีประมาณเท่าที่ตนจำนง และญาณที่เกิด ณ ควงไม้โพธิ์ ย่อมเกิดขึ้นแก่ตถาคตเพราะปรารภกาลที่เป็นอนาคตว่า ‘ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีต่อไปอีก’

เหตุที่มีพระนามว่าตถาคต

ดูก่อนจุนทะ แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอดีตเป็นของไม่จริง ไม่แท้ ไม่เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์สิ่งนั้น แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอดีตเป็นของจริง

เป็นของแท้ แต่ไม่เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์แม้สิ่งนั้น แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอดีตเป็นของจริง เป็นของแท้ ทั้งเป็นประโยชน์ด้วย ในสิ่งนั้น ตถาคตก็รู้กาลที่จะพยากรณ์ปัญหานั้น

ดูก่อนจุนทะ แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอนาคตเป็นของไม่จริง ไม่แท้ ไม่เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์สิ่งนั้น แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอนาคต เป็นของจริง เป็นของแท้ แต่ไม่เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์สิ่งนั้น แม้หากว่าสิ่งที่เป็นอนาคตเป็นของจริง เป็นของแท้ ทั้งเป็นประโยชน์ด้วย ในสิ่งนั้น ตถาคตก็รู้กาลที่จะพยากรณ์ปัญหานั้นดูก่อนจุนทะ แม้หากว่าสิ่งที่เป็นปัจจุบันเป็นของไม่จริง ไม่แท้ ไม่เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์สิ่งนั้น แม้หากว่าสิ่งที่เป็นปัจจุบันเป็นของจริง เป็นของแท้ แต่ไม่เป็นประโยชน์ ตถาคตก็ไม่พยากรณ์สิ่งนั้น แม้หากว่าสิ่งที่เป็นปัจจุบันเป็นของจริง เป็นของแท้ ทั้งเป็นประโยชน์ด้วย ในสิ่งนั้น ตถาคตก็รู้กาลที่จะพยากรณ์ปัญหานั้น[๑๘๘] ด้วยเหตุดังนี้แล จุนทะ ตถาคตจึงชื่อว่า เป็นกาลวาที เป็นสัจจวาที เป็นภูตวาที เป็นอัตถวาที เป็นธัมมวาที เป็นวินยวาที ในธรรมทั้งหลายทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เพราะฉะนั้นชาวโลก จึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

ดูก่อนจุนทะ ก็สิ่งใดแลที่โลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์เห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจ ทั้งหมดนั้น ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว เพราะฉะนั้นชาวโลกจึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

อนึ่ง ตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในราตรีใด และปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในราตรีใด ในระหว่างนี้ ตถาคต กล่าว บอก ชี้แจงคำใด คำนั้นทั้งหมดย่อมเป็นจริงอย่างนั้นทีเดียว ไม่แปรผันเป็นอย่างอื่น เพราะฉะนั้นชาวโลกจึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

ตถาคตมีปกติกล่าวอย่างใด ก็ทำอย่างนั้น มีปกติทำอย่างใด ก็กล่าวอย่างนั้น ตถาคตมีปกติกล่าวอย่างใด ก็ทำอย่างนั้น มีปกติทำอย่างใด ก็กล่าวอย่างนั้น ด้วยประการฉะนี้ เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

ดูก่อนจุนทะ ตถาคตเป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ เพราะฉะนั้นชาวโลกจึงเรียกว่า ‘ตถาคต’

ว่าด้วยฐานะที่ไม่ทรงพยากรณ์ไว้

{๑๒๑} [๑๘๙] ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส สัตว์หลังจากตายแล้วย่อมเกิดอีก สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่าหรือหนอแล’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ผู้ชอบกล่าวอย่างนี้แลอันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘สัตว์หลังจากตายแล้วย่อมเกิดอีก สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็สัตว์หลังจากตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่าหรือ’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ชอบกล่าวอย่างนี้อันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส แม้ข้อนี้ พระผู้มี

พระภาคเจ้าก็มิได้ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘สัตว์หลังจากตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกสิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’

ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึง กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็สัตว์หลังจากตายแล้วทั้งเกิดอีกและไม่เกิดอีก สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่าหรือ’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ผู้ชอบกล่าวอย่างนี้อันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส แม้ข้อนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็มิได้ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘สัตว์หลังจากตายแล้วทั้งเกิดอีกและไม่เกิดอีก สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า

ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็สัตว์หลังจากตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่าหรือ’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ชอบกล่าวอย่างนี้อันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส แม้ข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘สัตว์หลังจากตายแล้<*>จะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’{๑๒๒} ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็เพราะเหตุอะไรเล่า ข้อนี้พระสมณโคดม จึงไม่ได้ทรงพยากรณ์ไว้’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ชอบกล่าวอย่างนี้อันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เพราะว่าข้อนี้ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ไม่ประกอบด้วยธรรม ไม่เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ไม่เป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน ฉะนั้น ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงมิได้ทรงพยากรณ์ไว้’

ว่าด้วยฐานะที่ทรงพยากรณ์ไว้

[๑๙๐] ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงพยากรณ์ไว้อย่างไรเล่า’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ชอบกล่าวอย่างนี้อันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดังนี้แล’

ดูก่อนจุนทะ ก็เป็นฐานะที่จะมีได้แลที่พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็เพราะเหตุไรเล่า ข้อนี้พระสมณโคดมจึงได้ ทรงพยากรณ์ไว้’ ดูก่อนจุนทะ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้ชอบกล่าวอย่างนี้ อันพวกเธอพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสเพราะว่าข้อนี้เป็นสิ่งที่ ประกอบด้วยอรรถ ประกอบด้วยธรรม ข้อนี้เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ ย่อมเป็นไปเพื่อความหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพานโดยส่วนเดียว ฉะนั้น ข้อนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ทรงพยากรณ์ไว้’

ทิฏฐินิสสัยประกอบด้วยส่วนเบื้องต้น

{๑๒๓} [๑๙๑] ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสสัยแม้เหล่าใดประกอบด้วยส่วนเบื้องต้น ทิฏฐินิสสัยแม้เหล่านั้นเราได้พยากรณ์ไว้แล้วแก่เธอทั้งหลายอย่างที่พึงพยากรณ์ และอย่างที่ไม่พึงพยากรณ์ เพราะเหตุไร เราจึงจักพยากรณ์ทิฏฐินิสสัย

เหล่านั้นอย่างนั้นแก่พวกเธอเล่า ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสสัยแม้เหล่าใด ประกอบด้วยส่วนเบื้องปลาย ทิฏฐินิสสัยแม้เหล่านั้นเราได้พยากรณ์ไว้แล้ว แก่เธอทั้งหลายอย่างที่ควรพยากรณ์และอย่างที่ไม่ควรพยากรณ์ เพราะเหตุไร เราจึงจักพยากรณ์ทิฏฐินิสสัยเหล่านั้นอย่างนั้นแก่พวกเธอเล่า

ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสสัยทั้งหลายอันประกอบด้วยส่วนเบื้องต้นที่เรา ได้พยากรณ์แก่พวกเธออย่างที่พึงพยากรณ์และอย่างที่ไม่พึงพยากรณ์เป็นไฉน

ดูก่อนจุนทะ มีสมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกไม่เที่ยง สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า ... อัตตาและโลกไม่เที่ยง ... อัตตาและโลกมีทั้งเที่ยงและไม่เที่ยง ... อัตตาและโลกจะว่าเที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่ ... อัตตาและโลกสัตว์สร้างขึ้นเอง ... อัตตาและโลกมีผู้อื่นสร้าง ... อัตตาและโลกสัตว์สร้างขึ้นเองและมีผู้อื่นสร้าง ... อัตตาและโลกสัตว์มิได้สร้างขึ้นเองและไม่มีผู้อื่นสร้าง เกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ... สุขและทุกข์เที่ยง ... สุขและทุกข์ไม่เที่ยง ... สุขและทุกข์มีทั้งเที่ยงและไม่เที่ยง ... สุขและทุกข์จะว่าเที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่

... สุขและทุกข์สัตว์สร้างขึ้นเอง ... สุขและทุกข์มีผู้อื่นสร้าง ... สุขและทุกข์สัตว์สร้างขึ้นเองและมีผู้อื่นสร้าง ... สุขและทุกข์สัตว์มิได้สร้างขึ้นเองและไม่มีผู้อื่นสร้าง เกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’{๑๒๔} [๑๙๒] ดูก่อนจุนทะ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อน อาวุโส มีอยู่หรือหนอแล คำที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ‘อัตตาและโลกเที่ยง’ และสมณพราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวคำใดไว้อย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราไม่ยอมรับคำนั้นของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าในโลกนี้สัตว์จำพวกหนึ่งที่เป็นผู้มีสัญญาเป็นอย่างอื่นก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ ด้วยบัญญัติแม้นี้แล เราจึงไม่พิจารณาเห็นผู้ที่ทัดเทียมเราเลย

ผู้ยิ่งกว่าจักมีแต่ที่ไหน เราผู้เดียวเป็นผู้ยิ่งใหญ่ในบัญญัติที่เป็นอธิบัญญัตินี้โดยแท้แล

{๑๒๕} [๑๙๓] ดูก่อนจุนทะ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘อัตตาและโลกไม่เที่ยง ... อัตตาและโลกมีทั้งเที่ยงและไม่เที่ยง ... อัตตาและโลกจะว่าเที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่ ... อัตตาและโลกสัตว์สร้างขึ้นเอง ... อัตตาและโลกมีผู้อื่นสร้าง ... อัตตาและโลกสัตว์สร้างขึ้นเองและมีผู้อื่นสร้าง ... อัตตาและโลกสัตว์มิได้สร้างขึ้นเองและไม่มีผู้อื่นสร้าง เกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ... สุขและทุกข์เที่ยง ... สุขและทุกข์ไม่เที่ยง ... สุขและทุกข์มีทั้งเที่ยงและไม่เที่ยง ... สุขและทุกข์จะว่าเที่ยงก็มิใช่ ไม่เที่ยงก็มิใช่ ... สุขและทุกข์สัตว์สร้างขึ้นเอง

... สุขและทุกข์มีผู้อื่นสร้าง ... สุขและทุกข์สัตว์สร้างขึ้นเองและมีผู้อื่นสร้าง ... สุขและทุกข์สัตว์มิได้สร้างขึ้นเองและไม่มีผู้อื่นสร้าง เกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราเข้าไปหาสมฌพราหมณ์เหล่านั้น แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส มีอยู่หรือหนอแล คำที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ‘สุขและทุกข์สัตว์มิได้สร้างขึ้นเองและไม่มีผู้อื่นสร้าง เกิดขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ’ และสมณพราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวคำใดไว้อย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราไม่ยอมรับคำนั้นของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าในโลกนี้สัตว์พวกหนึ่งที่เป็นผู้มีสัญญาเป็นอย่างอื่นก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ ด้วยบัญญัติแม้นี้แล เราจึงไม่พิจารณาเห็นผู้ที่ทัดเทียมเราเลย ผู้ยิ่งกว่าจักมีแต่ที่ไหน เราผู้เดียวเป็นผู้ยิ่งใหญ่ในบัญญัติที่เป็นอธิบัญญัตินี้โดยแท้แล

ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสสัยอันประกอบด้วยส่วนเบื้องต้นเหล่านี้แลที่เรา ได้พยากรณ์แล้วแก่พวกเธออย่างที่พึงพยากรณ์และอย่างที่ไม่พึงพยากรณ์เพราะเหตุไร เราจึงจักพยากรณ์ทิฏฐินิสสัยเหล่านั้นอย่างนั้นแก่พวกเธอเล่า

ทิฏฐินิสสัยประกอบด้วยส่วนเบื้องปลาย

{๑๒๖} [๑๙๔] ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสสัยทั้งหลายอันประกอบด้วยส่วนเบื้อง ปลายเราได้พยากรณ์แล้วแก่พวกเธออย่างที่พึงพยากรณ์และอย่างที่ไม่พึงพยากรณ์ เพราะเหตุไร เราจึงจักพยากรณ์ทิฏฐินิสสัยเหล่านั้นอย่างนั้นแก่พวกเธอเล่า

ดูก่อนจุนทะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีรูป หาโรคมิได้ สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ ดูก่อนจุนทะ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตาไม่มีรูป ... อัตตาทั้งมีรูปและไม่มีรูป ... อัตตาจะว่ามีรูปก็มิใช่ ไม่มีรูปก็มิใช่ ... อัตตามีสัญญา ... อัตตาไม่มีสัญญา ... อัตตาทั้งมีสัญญาและไม่มีสัญญา ... อัตตาจะมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ... อัตตาย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’

ดูก่อนจุนทะ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดเป็น ผู้มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีรูป หาโรคมิได้ สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้ว กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส มีอยู่หรือหนอแล คำที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีรูป หาโรคมิได้’ และสมณพราหมณ์เหล่านั้นได้ กล่าวคำใดไว้อย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราไม่ยอมรับคำนั้น ของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าในโลกนี้สัตว์จำพวกหนึ่งที่เป็นผู้มีสัญญาเป็นอย่างอื่นก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ ด้วยบัญญัติแม้นี้แล เราจึงไม่พิจารณาเห็นผู้ที่ทัดเทียมเราเลย ผู้ยิ่งกว่าจักมีแต่ที่ไหน เราผู้เดียวเป็นผู้ยิ่งใหญ่ในบัญญัติที่เป็นอธิบัญญัตินี้โดยแท้แล

{๑๒๗} [๑๙๕] ดูก่อนจุนทะ ในสมณพราหมณ์เหล่านั้นสมณพราหมณ์เหล่าใด เป็นผู้มีวาทะอย่างนี้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตาไม่มีรูป ... อัตตาทั้งมีรูปและไม่มีรูป ... อัตตาจะว่ามีรูปก็มิใช่ ไม่มีรูปก็มิใช่ ... อัตตามีสัญญา ... อัตตาไม่มีสัญญา ... อัตตาทั้งมีสัญญาและไม่มีสัญญา ... อัตตาจะมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ... อัตตาย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้ว กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส มีอยู่หรือ หนอแล คำที่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า ‘หลังจากตายแล้ว อัตตาย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่เกิดอีก’

และสมณพราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวคำใดไว้อย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้แหละจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เราไม่ยอมรับคำนั้นของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าในโลกนี้สัตว์จำพวกหนึ่ง ที่เป็นผู้มีสัญญาเป็นอย่างอื่นก็มีอยู่ ดูก่อนจุนทะ ด้วยบัญญัติแม้นี้แล เราจึงไม่พิจารณาเห็นผู้ที่ทัดเทียมเราเลย ผู้ยิ่งกว่าจักมีแต่ที่ไหน เราผู้เดียวเป็นผู้ยิ่งใหญ่ในบัญญัติที่เป็นอธิบัญญัตินี้โดยแท้แลดูก่อนจุนทะ ทิฏฐินิสัย<*>อันประกอบด้วยส่วนเบื้องปลายเหล่านี้แล ที่เราได้พยากรณ์แล้วแก่พวกเธออย่างที่พึงพยากรณ์และอย่างที่ไม่พึงพยากรณ์ เพราะเหตุไร เราจึงจักพยากรณ์ทิฏฐินิสสัยเหล่านั้นอย่างนั้นแก่พวกเธอเล่า

สติปัฏฐาน ๔

{๑๒๘} [๑๙๖] ดูก่อนจุนทะ สติปัฏฐาน ๔ ประการอันเราแสดงไว้แล้ว บัญญัติไว้แล้วอย่างนี้เพื่อละเพื่อก้าวล่วงทั้งทิฏฐินิสสัยอันประกอบด้วยส่วนเบื้องต้น เหล่านี้ทั้งทิฏฐินิสสัยอันประกอบด้วยส่วนเบื้องปลายเหล่านี้

สติปัฏฐาน ๔ ประการ คืออะไรบ้าง

ดูก่อนจุนทะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ดูก่อนจุนทะ สติปัฏฐาน ๔ ประการ เหล่านี้อันเราแสดงไว้แล้วบัญญัติไว้แล้วอย่างนี้เพื่อละเพื่อก้าวล่วงทั้งทิฏฐินิสสัยอันประกอบด้วยส่วนเบื้องต้นนี้ทั้งทิฏฐินิสสัยอันประกอบด้วยส่วนเบื้องปลายนี้ด้วย ดังนี้แล”{๑๒๙} [๑๙๗] ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระอุปวาณะยืนถวายงานพัดพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ ณ เบื้องพระปฤษฎางค์ ครั้งนั้นแล ท่านพระอุปวาณะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ธรรมบรรยายนี้น่าเลื่อมใสนัก พระพุทธเจ้าข้า ธรรมบรรยายนี้น่าเลื่อมใสยิ่งนัก พระพุทธเจ้าข้า ธรรมบรรยายนี้มีนามว่ากระไร พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ดูก่อนอุปวาณะ เพราะฉะนั้นแล เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ไว้เถิดว่า ‘ปาสาทิกะ’ ดังนี้เทียว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอุปวาณะยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ ปาสาทิกสูตรที่ ๖

๗. ลักขณสูตร

ว่าด้วยพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

{๑๓๐} [๑๙๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส พระพุทธพจน์นี้ว่า

[๑๙๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มหาปุริสลักษณะของพระมหาบุรุษมี ๓๒ ประการเหล่านี้ ซึ่งเป็นเหตุให้พระมหาบุรุษผู้มีพร้อมมูลแล้วย่อมมีคติ เป็น ๒ อย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาโดยธรรม เป็นใหญ่ในแผ่นดิน ซึ่งมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว แก้วมณี นางแก้ว คฤหบดีแก้ว ปริณายกแก้ว เป็นที่ ๗ มีพระราชบุตรมากกว่า พันองค์ ซึ่งล้วนกล้าหาญ มีรูปร่างองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชำนะโดยธรรม มิต้องใช้อาชญา มิต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดิน นี้อันมีสาครเป็นขอบเขต มิได้มีเสาเขื่อน มิได้มีนิมิต ไม่มีเสี้ยนหนาม รุ่งเรือง กว้างขวาง มีความเกษมสำราญ มิได้มีเสนียด แต่