พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · ชัจจันธวรรค
๒. ปฏิสัลลานสูตร เล่ม ๒๕
Text layerBuddha’s wordsItems ๑๓๒–๑๓๔ (Royal Thai)2/10 in ชัจจันธวรรค4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน ชัจจันธวรรค ปฏิสัลลานสูตร (Royal Thai Volume 25 · Mahachula Volume 25 · Mahamakut Volume 44 · Chaloem Phrakiat Volume 25)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 25, pp. 266–270
๖. ชัจจันธวรรค ๒. สัตตชฏิลสูตร
พุทธมุนีเมื่อพิจารณาเห็นนิพพานและภพ จึงได้
ปลงกรรมอันปรุงแต่งภพเสีย ยินดีแล้วในภายใน มีจิต
ตั้งมั่นแล้ว ได้ทำลายเครือข่ายกิเลสอันเกิดในตนเสีย
เหมือนทหารทำลายเกราะฉะนั้น
๒. สัตตชฎิลสูตร
ว่าด้วยชฎิลปลอม ๗ คน
{๑๓๒} [๕๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ บุพพาราม ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแลเป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้นประทับนั่งอยู่นอกซุ้มประตู ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น แล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งก็ขณะนั้น ชฏิล ๗ คน นิครนถ์ ๗ คน อเจลก ๗ คน นิครนถ์นุ่งผ้าเตี่ยว ๗ คน ปริพาชก ๗ คน ผู้มีขนรักแร้ เล็บ และขน
- ๑ชฎิล หมายถึงนักบวชนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่งซึ่งเกล้าผมมุ่นเป็นมวย ถือลัทธิบูชาไฟ จัดเข้าในพวกดาบสหรือฤๅษี หรือผู้ถือเพศเป็นดาบส (นัย ขุ.อุ.อ. ๗๘, ขุ.อุ.อ. ๓๕๔)
- ๒นิครนถ์ หมายถึงนักบวชนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่งซึ่งนุ่งห่มผ้าขาว มักเรียกตนว่านิครนถ์ คือ ผู้หมดปมกิเลส เป็นสาวกของนิครนถ์นาฏบุตรเจ้าลัทธิอัตตกิลมถานุโยค คือถือว่าการทรมานตนเองเป็นการเผากิเลส (นัย ที.สี.อ. ๑๓๒, ม.มู.อ. ๒/๑๔๑, ขุ.อุ.อ. ๓๕๔)
- ๓อเจลก หมายถึงนักบวชนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่งซึ่งไม่นิยมนุ่งห่มผ้า (องฺ.ติก.อ. ๒๗๖)
- ๔ปริพาชก หมายถึงนักบวชนอกพระพุทธศาสนาพวกหนึ่งซึ่งเป็นสาวกของสญชัยเวลัฏฐบุตรเจ้าลัทธิอมราวิกเขปวาท คือลัทธิที่พูดหลบเลี่ยงดิ้นได้ไม่ตายตัว (นัย ที.สี.อ. ๑๓๒, ม.มู.อ. ๒/๑๔๑)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
ตามตัวงอกยาว หาบคอนเครื่องบริขารต่าง ๆ เดินผ่านไปในที่ไม่ไกลพระผู้ มีพระภาคเจ้า ทันใดนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้เสด็จลุกจากอาสนะทรง ทำพระภูษาเฉวียง พระอังสา ทรงคุกพระชานุเบื้องขวาลงที่พื้นดิน ทรง ประนมพระหัตถ์ไปทางนักบวชเหล่านั้นแล้วทรงประกาศพระนาม ๓ ครั้งว่า “ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าคือพระราชาปเสนทิโกศล ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าคือ พระราชาปเสนทิโกศล ท่านเจ้าข้า ข้าพเจ้าคือพระราชาปเสนทิโกศล”
ลำดับนั้น เมื่อนักบวช เหล่านั้นเดินผ่านไปได้ไม่นาน พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จกลับเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับอีก ครั้นแล้ว ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า
{๑๓๔} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกนักบวชเหล่านั้นคงเป็นจำนวนหนึ่งใน บรรดาพระอรหันต์หรือท่านผู้ได้บรรลุพระอรหัตมรรคในโลกเป็นแน่”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ผู้ทรงเป็น คฤหัสถ์ยังเสวยกามคุณอยู่ครองเรือน บรรทมเบียดพระโอรสและพระชายา ทากระแจะจันทน์อันมาแต่แคว้นกาสี ทรงมาลา ของหอม และเครื่องลูบไล้ ยินดีเงินและทอง ยากที่จะทรงทราบได้ว่าท่านเหล่านี้เป็นพระอรหันต์หรือท่านเหล่านี้เป็นผู้บรรลุอรหัตมรรค
ดูก่อนมหาบพิตร ศีล พึงรู้ได้ด้วยการอยู่ร่วมกัน และศีลนั้นแลจะ พึงรู้ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจจึงจะรู้ได้ ผู้ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้
- ๑ศีล พึงรู้ได้ด้วยการอยู่ร่วมกัน หมายถึงการที่จะรู้ว่า ‘บุคคลนี้มีศีลหรือไม่มีศีล’ ต้องอาศัยการ อยู่ร่วมในที่เดียวกัน โดยใช้เวลานาน มีความใส่ใจที่จะตรวจสอบพิจารณาดูศีลของเขา และ ผู้ใส่ใจนั้นต้องเป็นผู้มีปัญญาคือเป็นบัณฑิตจึงจะรู้ได้ หากเป็นคนโง่หรือคนพาลแม้จะมีความใส่ใจใคร่รู้ ก็ไม่สามารถรู้ได้ (ขุ.อุ.อ. ๓๕๕-๓๕๖)
๖. ชัจจันธวรรค ๒. สัตตชฏิลสูตร
ดูก่อนมหาบพิตร ความสะอาด พึงรู้ได้ด้วยถ้อยคำ และความสะอาดนั้นแลจะพึงรู้ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจจึงจะรู้ได้ ผู้ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้ดูก่อนมหาบพิตร กำลังใจ พึงรู้ได้ในคราวมีอันตรายและกำลังใจ นั้นแลจะพึงรู้ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจจึงจะรู้ได้ ผู้ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้ดูก่อนมหาบพิตร ปัญญา พึงรู้ได้ด้วยการสนทนาและปัญญานั้น แลจะพึงรู้ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจจึงจะรู้ได้ ผู้ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้”พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระพุทธดำรัสไว้ดีแล้วว่า ‘ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ผู้ทรงเป็นคฤหัสถ์ยังเสวยกามคุณ
- ๑ความสะอาด พึงรู้ได้ด้วยถ้อยคำ หมายถึงการที่จะรู้ว่า ‘บุคคลนี้มีความสะอาดทางวาจาหรือไม่’ ต้องอาศัยดูการพูดของเขา เพราะบางคนมีคำพูดต่อหน้ากับคำพูดลับหลังไม่ลงกัน ต่อหน้าพูดอย่าง ลับหลังพูดอีกอย่าง หรือคำพูดครั้งก่อนกับคำพูดครั้งหลังไม่เหมือนกัน บุคคลผู้มีลักษณะ การใช้ถ้อยคำเช่นนี้ เมื่อพูดขึ้นมา ผู้ใส่ใจและมีปัญญาซึ่งใช้เวลาพิจารณาก็จะรู้ถึงความเป็นคนไม่สะอาด แต่ในทางตรงกันข้าม บุคคลผู้มีถ้อยคำทั้งต่อหน้าและลับหลัง ทั้งครั้งก่อนและครั้ง หลังตรงกัน เป็นแนวเดียวกัน เมื่อพูดขึ้นมา ผู้ใส่ใจและมีปัญญาซึ่งใช้เวลาพิจารณาก็จะรู้ถึง ความเป็นคนสะอาด (ขุ.อุ.อ. ๓๕๖)
- ๒กำลังใจ พึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย คำว่า กำลังใจ ในที่นี้หมายถึงกำลังคือญาณ (ความรู้หรือ ประสบการณ์ที่สะสมไว้ในจิต) เพราะผู้ไม่มีกำลังใจคือญาณ เมื่อเกิดอุปัทวันตรายขึ้น(ในเรือน) ก็มองไม่เห็นหรือไม่รู้ว่าจะถือเอาอะไรไป จะต้องทำอะไรก่อน ย่อมลุกลี้ลุกลนเหมือนคนเข้าไป สู่เรือนที่ไม่มีประตูฉะนั้น (ขุ.อุ.อ.๓๕๖)
- ๓ปัญญา พึงรู้ได้ด้วยการสนทนา หมายถึง คนมีปัญญานั้นเมื่อพูด ย่อมมีปฏิภาณไหวพริบ หลากหลายอย่างไม่จำกัดหรือจนแต้ม ปรากฏเป็นเหมือนปลาที่เป็นทั้งปลาเล็กก็ได้ เป็นทั้งปลา ใหญ่ก็ได้เพราะความกระเพื่อมของนํ้า ซึ่งตรงกันข้ามกับคนด้อยปัญญาที่เมื่อพูด คำพูดของเขา ย่อมกระโดดวกวนไปมาเหมือนลูกโป่งลอยอยู่บนนํ้าฉะนั้น (ขุ.อุ.อ. ๓๕๖)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
อยู่ครองเรือน บรรทมเบียดพระโอรสและพระชายา ทากระแจะจันทน์อัน มาแต่แคว้นกาสี ทรงมาลาของหอมและเครื่องลูบไล้ ยินดีเงินและทอง ยากที่จะทรงทราบได้ว่า ท่านเหล่านี้เป็นพระอรหันต์หรือท่านเหล่านี้เป็นผู้บรรลุอรหัตมรรค ดูก่อนมหาบพิตร ศีล พึงรู้ได้ด้วยการอยู่ร่วมกัน และ ศีลนั้นแลจะพึงรู้ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กนอย ผู้ใส่ใจจึงจะรู้ได้ ผู้ ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้ ดูก่อนมหาบพิตร ความสะอาด พึงรู้ได้ด้วยถ้อยคำ และความสะอาดนั้นแลจะพึงรู้ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจจึงจะรู้ได้ ผู้ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญา จึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้ ดูก่อนมหาบพิตร กำลังใจ พึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย และกำลังใจนั้นแลจะพึงรู้ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อย ผู้ใส่ใจจึงจะรู้ได้ ผู้ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้ ดูก่อนมหาบพิตร ปัญญา พึงรู้ได้ด้วยการสนทนา และปัญญานั้นแล จะ พึงรู้ได้โดยใช้เวลานาน มิใช่เพียงเล็กน้อฺย ผู้ใส่ใจจึงจะรู้ได้ ผู้ไม่ใส่ใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้ด้อยปัญญาก็ไม่รู้’ ดังนี้
ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเหล่านั้นเป็นคนของข้าพระองค์ เป็นจารบุรุษ เป็นคนสอดแนม เที่ยวตรวจไปตามชนบทแล้วพากันกลับมา สถานที่ที่พวกเขาตรวจตราไว้ก่อนแล้วข้าพระองค์จะไปตรวจภายหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวลานี้พวกเขาอาบนํ้าชำระล้างร่างกายหมดจดดีแล้ว ประแป้งใส่นํ้าหอม ตัดผมโกนหนวด สวมใส่ชุดขาว อิ่มเอมเปรมปรีดิ์ถูก ปรนเปรอด้วยกามคุณ ๕ อยู่”
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนี้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นอย่างนี้ว่า
- ๑พระอุทานนี้ทรงเปล่งแสดงถึงการปฏิเสธการดำรงชีวิตโดยอาศัยผู้อื่นและการล่อลวงผู้อื่นของ บรรพชิต (ขุ.อุ.อ. ๓๕๗)
๖. ชัจจันธวรรค ๓. ปัจจเวกขณสูตร
บรรพชิตไม่พึงพยายามในการทำความชั่ว ไม่พึง
เป็นคนรับใช้ผู้อื่น ไม่พึงอาศัยผู้อื่นเป็นอยู่ ไม่พึงใช้
๓. ปัจจเวกขณสูตร
ว่าด้วยการทรงพิจารณากุสลากุสลธรรม
{๑๓๕} ![๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งพิจารณาถึงอกุศลธรรมอันชั่วช้าจำนวนมากที่พระองค์ละได้แล้วและกุศลธรรมจำนวนมากที่ถึงความเจริญบริบูรณ์ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบอกุศลธรรมอันชั่วช้าจำนวน มากที่พระองค์ทรงละได้แล้วและกุศลธรรมจำนวนมากที่ถึงความเจริญบริบูรณ์ จึงทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
- ๑พุทธอุทานนี้มีอรรถาธิบาย ดังนี้ ไม่พึงพยายามในการทำความชั่ว หมายถึงไม่พึงกระทำความ อุตสาหะในบาปกรรมทุกอย่างเช่นที่พวกราชบุรุษของพระเจ้าปเสนทิโกศลทำ ไม่พึงเป็นคนรับใช้ผู้อื่น หมายถึงไม่พึงใช้ความเป็นบรรพชิตไปทำหน้าที่เป็นข้าราชบริพารเพราะจะต้องทำบาปกรรม เช่นการสอดแนมเป็นต้น ไม่พึงอาศัยผู้อื่นเป็นอยู่ หมายถึงไม่พึงดำรงชีวิตอยู่อย่างอาศัยผู้มีอำนาจเป็นใหญ่ในแผ่นดินเป็นต้นโดยคิดว่า ‘สุขหรือทุกข์ของเราขึ้นอยู่กับผู้มีอำนาจนั้น’ แต่ควร มีตนเป็นที่พึ่งเป็นสรณะเท่านั้น ไม่พึงใช้ธรรมไปทำการค้า หมายถึงไม่พึงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์ที่จะได้ทรัพย์เป็นต้น ไม่พึงใช้ความเป็นบรรพชิตไปทำหน้าที่เป็นจารบุรุษเป็นต้น หรือไม่พึงประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์โดยมุ่งปรารถนาเป็นเทพหมู่ใดหมู่หนึ่ง (ขุ.อุ.อ. ๓๕๗-๓๕๘)
End of ๒. ปฏิสัลลานสูตร