โมฆราชมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

จรณะอันประพฤติแล้ว ... มิได้มีสงสารคือชาติชราและมรณะ ภพใหม่ ไม่มีต่อไป รวมความว่า ‘ซึ่งเป็นพราหมณ์ที่อยู่จบพรหมจรรย์, เพราะเหตุ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

บุคคลนั้นรู้กรรมว่าเป็นเหตุให้เกิดในอากิญจัญญาย ตนภพ มีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบดังนี้ ครั้น รู้จักกรรมนั้นอย่างนี้แล้วในลำดับนั้นก็พิจารณาเห็น(ธรรม) ในสมาบัตินั้น นั่นเป็นญาณอันเที่ยงแท้ของบุคคลนั้นผู้ เป็นพราหมณ์ที่อยู่จบพรหมจรรย์แล้วพร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ...โปสาลพราหมณ์... นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ โปสาลมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๔

๑๕. โมฆราชมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านโมฆราช

[๘๕] (ท่านโมฆราชทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ได้ทูลถามสองครั้ง แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุก็มิได้ทรง พยากรณ์แก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่าพระผู้มี พระภาคเจ้า ทรงเป็นพระเทพฤๅษี จะทรงพยากรณ์ จนกว่าจะถึงครั้งที่ ๓

คำว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ได้ทูลถามสองครั้งแล้ว ความว่า พราหมณ์นั้นได้ทูลถามปัญหากะพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าสองครั้ง พระผู้มี พระภาคเจ้าอันพราหมณ์นั้นทูลถามปัญหาแล้ว ก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า “ความ แก่รอบแห่งอินทรีย์ของพราหมณ์นี้จักมีในลำดับแห่งจักษุ”

คำว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงผนวช จากศากยตระกูล แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับว่า มีทรัพย์ แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า

พระองค์ทรงมีทรัพย์เหล่านี้ คือ ทรัพย์คือศรัทธา ทรัพย์คือศีล ทรัพย์ คือหิริ ทรัพย์คือโอตตัปปะ ทรัพย์คือสุตะ ทรัพย์คือจาคะ ทรัพย์คือปัญญา ทรัพย์คือสติปัฏฐาน ทรัพย์คือสัมมัปปธาน ทรัพย์คืออิทธิบาท ทรัพย์คือ อินทรีย์ ทรัพย์คือพละ ทรัพย์คือโพชฌงค์ ทรัพย์คือมรรค ทรัพย์คือผล ทรัพย์คือนิพพาน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับว่า มีทรัพย์ด้วยรัตนทรัพย์หลายอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าพระ ศากยเจ้าอีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้อาจ ผู้องอาจ ผู้สามารถ ผู้กล้า ผู้แกล้วกล้า ผู้ก้าวหน้า ผู้ไม่ขลาด ผู้ไม่หวาดเสียว ผู้ไม่สะดุ้ง ผู้ไม่หนี ทรงละความกลัวความขลาดเสียแล้ว ผู้ปราศจากความเป็นผู้มีขนลุกขนพอง แม้เพราะเหตุนี้ พระองค์จึงชื่อว่าพระศากยเจ้า

คำว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ได้ทูลถามสองครั้งแล้ว ความว่า ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ได้ทูลถาม คือ ทูลขอ ทูลเชื้อเชิญ ทูล ให้ทรงประสาทสองครั้งแล้ว รวมความว่า ‘ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ ได้ทูลถามสองครั้งแล้ว’

หัวข้อว่า ท่านโมฆราชทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ...

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก

คำว่า โมฆราช เป็นนาม ... เป็นคำร้องเรียกของพราหมณ์นั้น รวม ความว่า ‘ท่านโมฆราชทูลถามดังนี้ว่า’

หัวข้อว่า ผู้มีพระจักษุ มิได้ทรงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า มิได้ทรงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์ ความว่า มิได้ทรงพยากรณ์ คือ มิได้ตรัสบอก ... มิได้ทรงประกาศแก่ข้าพระองค์

คำว่า ผู้มีพระจักษุ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุด้วย จักษุ ๕ ประการ คือ (๑) ด้วยมังสจักษุ (๒) ด้วยทิพยจักษุ (๓) ด้วย ปัญญาจักษุ (๔) ด้วยพุทธจักษุ (๕) ด้วยสมันตจักษุ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุด้วยมังสจักษุอย่างไร คือ ใน พระมังสจักษุของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีสีปรากฏอยู่ ๕ สี คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง สีดำ และสีขาว ตรงที่ที่ขนพระเนตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าขึ้น อยู่จะมีสีเขียว เขียวสนิท น่าชม น่าดู เหมือนดอกผักตบ ต่อจากที่นั้นก็ มีสีเหลีอง เหลืองนวล สีเหมือนทองคำ น่าชม น่าดู เหมือนดอกกรรณิการ์ เบ้าพระเนตรทั้งสองของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีสีแดง แดงสนิท น่าชม น่าดู เหมือนสีปีกแมลงทับ กลางดวงพระเนตรมีสีดำ ดำสนิท ไม่หมองมัว ดำเข้ม น่าชม น่าดู เหมือนสีสมอดำ ต่อจากที่นั้น มีสีขาว ขาวสนิท เปล่งปลั่ง ขาวนวล น่าชม น่าดู เหมือนสีดาวประกายพรึก พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงมีพระมังสจักษุนั้นเป็นปกติ เนื่องในพระวรกาย บังเกิดเพราะสุจริตกรรม ในภพก่อน ทรงมองเห็นได้ตลอดโยชน์หนึ่งโดยรอบทั้งกลางวันทั้งกลางคืน แม้ในเวลาที่มีความมืดประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ดวงอาทิตย์ตกไปแล้ว ๑ วัน อุโบสถข้างแรม ๑ แนวป่าทึบ ๑ เมฆใหญ่ ตั้งขึ้น ๑ พระผู้มีพระภาคเจ้า ก็ทรงมองเห็นได้ตลอดโยชน์หนึ่งโดยรอบในความมืดอันประกอบด้วยองค์ ๔

เห็นปานนี้ หลุมก็ดี บานประตูก็ดี กำแพงก็ดี ภูเขาก็ดี กอไม้ก็ดี เถาวัลย์ ก็ดี ที่จะมาปิดบังการเห็นรูปทั้งหลายเป็นไม่มี หากว่าจะนำงาเมล็ดหนึ่งทำ เครื่องหมายแล้วใส่ลงในเกวียนบรรทุกงา พระผู้มีพระภาคเจ้าก็พึงทรงหยิบ เมล็ดงานั้นขึ้นมาได้ พระมังสจักษุตามปกติของพระผู้มีพระภาคเจ้าบริสุทธิ์ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุด้วยมังสจักษุอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยทิพยจักษุอย่างไร คือ พระ ผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงพิจารณาเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ ... ด้วย ทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ และทรงทราบหมู่สัตว์ผู้เป็นไป ตามกรรมด้วยประการฉะนี้ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงประสงค์ ก็พึง ทรงเห็นแม้ ๑โลกธาตุ แม้ ๒โลกธาตุ แม้ ๓โลกธาตุ แม้ ๔โลกธาตุ แม้ ๕โลกธาตุ แม้ ๑๐โลกธาตุ แม้ ๒๐โลกธาตุ แม้ ๓๐โลกธาตุ แม้ ๔๐โลกธาตุ แม้ ๕๐ โลกธาตุ แม้ ๑๐๐ โลกธาตุ แม้โลกธาตุขนาดเล็กซึ่งมี ๑,๐๐๐ จักรวาล แม้โลกธาตุขนาดกลางซึ่งมี ๒,๐๐๐ จักรวาล แม้โลกธาตุขนาดใหญ่ซึ่งมี ๓,๐๐๐ จักรวาล แม้โลกธาตุซึ่งมีหลายพันจักรวาลได้

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระ ประสงค์เท่าใด ก็ทรงเห็นได้เท่านั้น ทิพยจักษุของพระผู้มีพระภาคเจ้า บริสุทธิ์อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยทิพยจักษุอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยปัญญาจักษุอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระปัญญามาก มีพระปัญญากว้างขวาง มีพระ ปัญญารื่นเริง มีพระปัญญาแล่นไป มีพระปัญญาเฉียบแหลม มีพระ ปัญญาชำแรกกิเลส ทรงฉลาดในประเภทปัญญา ทรงมีพระญาณแตกฉาน ทรงบรรลุปฏิสัมภิทา ทรงบรรลุเวสารัชชญาณ ๔ ทรงไว้ซึ่งทสพลญาณ ทรงเป็นบุรุษองอาจ ทรงเป็นบุรุษสีหะ ทรงเป็นบุรุษนาค ทรงเป็นบุรุษอา ชาไนย ทรงเป็นบุรุษนำธุระไปเป็นปกติ มีพระญาณหาที่สุดมิได้ มีพระ เดชหาที่สุดมิได้ มีพระยศหาที่สุดมิได้ ทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับ ว่ามีทรัพย์ ทรงเป็นผู้นำ ทรงนำไปโดยวิเศษ ทรงนำเนือง ๆ ให้รู้จัก

ประโยชน์ ให้เพ่งพิจารณา ให้เห็นประโยชน์ ให้แล่นไปด้วยปสาทะ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรง ให้มรรคที่ยังไม่เกิดพร้อมให้เกิดพร้อม ผู้ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบมรรค ทรงฉลาดในมรรค ก็แหละในบัดนี้สาวกทั้ง หลายของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นผู้ดำเนินตามมรรคอยู่ เป็นผู้ ประกอบด้วยศีลาทิคุณในภายหลัง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงรู้ ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น มีพระจักษุ มีพระญาณ มีธรรม มีพรหมธรรม ผู้ตรัสบอกทั่ว ผู้ตรัสบอก เป็นผู้นำออกซึ่งอรรถ ทรง ประทานอมตธรรม ทรงเป็นธรรมสามี เป็นพระตถาคต

สิ่งที่ไม่ทรงรู้ ไม่ ทรงเห็น ไม่ทรงทราบ ไม่ทรงทำให้แจ่มแจ้ง ไม่ทรงถูกต้องด้วยปัญญา ย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นธรรมทั้งปวงรวมทั้งอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมมาสู่คลองแห่ง พระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าโดยอาการทั้งปวง ชื่อว่าประโยชน์ที่ ควรแนะนำทุก ๆ อย่างที่ควรรู้ มีอยู่ คือ ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสองอย่าง ประโยชน์ในชาตินี้ ประโยชน์ในชาติหน้า ประโยชน์ ตื้น ประโยชน์ลึก ประโยชน์ลี้ลับ ประโยชน์ที่ปิดบัง ประโยชน์ที่ควรแนะนำ ประโยชน์ที่บัณฑิตแนะนำไปแล้ว ประโยชน์ที่ไม่มีโทษ ประโยชน์ที่ไม่มี กิเลส ประโยชน์อันผ่องแผ้ว ประโยชน์อย่างยิ่ง ประโยชน์ทั้งหมดนั้นย่อม เป็นไปในภายในพระพุทธญาณ

กายกรรมทั้งหมด วจีกรรมทั้งหมด มโนกรรมทั้งหมดย่อมเป็นไป ตามพระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงมี พระญาณไม่ขัดข้องในอดีต มีพระญาณไม่ขัดข้องในอนาคต มีพระญาณ ไม่ขัดข้องในปัจจุบัน บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำมีเท่าใด พระญาณก็มีเท่านั้น พระญาณมีเท่าใด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีเท่านั้น พระญาณมีธรรม ที่ควรแนะนำเป็นที่สุด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีพระญาณเป็นที่สุด

พระญาณไม่เป็นไปเกินบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำ ทางแห่งบทแห่งธรรมที่ ควรแนะนำก็ไม่เกินพระญาณไป ธรรมเหล่านั้นตั้งอยู่ในส่วนสุดของกัน และกัน

เปรียบเหมือนชั้นผอบสองชั้นปิดสนิทพอดี ชั้นผอบข้างล่างก็ไม่เกิน ชั้นผอบข้างบน ชั้นผอบข้างบนก็ไม่เกินชั้นผอบข้างล่าง ชั้นผอบทั้งสองชั้น นั้นตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกัน ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน บทแห่งธรรม ที่ควรแนะนำก็ดี พระญาณก็ดี ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าก็ตั้งอยู่ใน ส่วนสุดของกันและกัน บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำมีเท่าใด พระญาณก็มี เท่านั้น พระญาณมีเท่าใด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีเท่านั้น พระ ญาณมีธรรมที่ควรแนะนำเป็นที่สุด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีพระ ญาณเป็นที่สุด พระญาณไม่เป็นไปเกินบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำ ทาง แห่งบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็ไม่เกินพระญาณ ธรรมเหล่านั้นตั้งอยู่ใน

ส่วนสุดของกันและกันพระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าย่อมเป็นไปในธรรมทั้งปวง ธรรมทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเนื่องด้วยความนึก เนื่องด้วย ความหวัง เนื่องด้วยมนสิการ เนื่องด้วยจิตตุปบาท พระญาณของพระผู้มี พระภาคพุทธเจ้าย่อมเป็นไปในสัตว์ทั้งปวง พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรง ทราบอัธยาศัย อนุสัย จริต อธิมุตติแห่งสัตว์ทั้งปวง ย่อมทรงทราบเหล่า สัตว์ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุน้อย ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุมาก ผู้มี อินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี มีอาการทราม ผู้แนะนำได้ โดยง่าย ผู้แนะนำได้โดยยาก เป็นภัพพสัตว์ เป็นอภัพพสัตว์ โลกพร้อม ทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ย่อมเป็นไปในภายในพระพุทธญาณปลาและเต่าทุกชนิดโดยที่สุดกระทั้งปลาติมิงคละและปลาติมิติมิงคละ ย่อมหมุนเวียนอยู่ในภายในมหาสมุทร ฉันใด โลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก

พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ย่อมหมุนเวียน อยู่ในภายในพระพุทธญาณ ฉันนั้นเหมือนกัน นกทุกชนิดโดยที่สุดกระทั่ง ครุฑเวนไตยยโคตร ย่อมหมุนเวียนอยู่ในประเทศอากาศ ฉันใด พระพุทธ สาวกทั้งหลายผู้เสมอด้วยพระสารีบุตรเถระโดยปัญญาย่อมหมุนเวียนอยู่ใน ประเทศแห่งพระพุทธญาณ ฉันนั้นเหมือนกัน พระพุทธญาณย่อมแผ่ ปกคลุมปัญญาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายตั้งอยู่

พวกบัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นสมณะ ผู้มีปัญญาละเอียด ตกแต่งวาทะโต้ตอบ เหมือนนายขมังธนูผู้สามารถยิงขน ทราย พวกเขาเที่ยวไปดุจทำลายทิฏฐิของผู้อื่นด้วยปัญญาของตน บัณฑิต เหล่านั้นปรุงแต่งปัญหาแล้วเข้ามาเฝ้าพระตถาคตแล้วทูลถามปัญหาเหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสย้อนถามและตรัสแก้แล้ว มีเหตุผลที่ทรงชี้แจง ได้ชัดเจนและทรงโต้ตอบไป บัณฑิตเหล่านั้นย่อมเลื่อมใสต่อพระผู้มีพระ ภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงไพโรจน์ยิ่งด้วยพระปัญญาในที่นั้น โดยแท้แล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วย ปัญญาจักษุอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยพุทธจักษุอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทรงเห็นสัตว์ ทั้งหลายผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุน้อย ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุมาก ผู้มี อินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี มีอาการชั่ว ผู้แนะนำได้โดยง่าย ผู้แนะนำได้โดยยาก บางพวกเป็นผู้เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ บางพวกเป็นผู้ไม่เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ ดอกอุบลในกอ

อุบล ดอกปทุมในกอปทุม ดอกบุณฑริกในกอบุณฑริก บางเหล่าเกิดในนํ้า เจริญในนั้า ขึ้นตามนํ้า จมอยู่ในนํ้า อันนํ้าหล่อเลี้ยงไว้ บางเหล่าเกิดในนํ้า เจริญฺในนํ้า ตั้งอยู่เสมอนํ้า บางเหล่าเกิดในนํ้า เจริญในน้ำ โผล่ขึ้นพ้นนํ้า นํ้ามิได้ติด แม้ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธ จักษุ ได้ทรงเห็นสัตว์ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุน้อย ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญา จักษุมาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี มีอาการชั่ว ผู้ แนะนำได้โดยง่าย ผู้แนะนำได้โดยยาก บางพวกเป็นผู้เห็นปรโลกและโทษ โดยความเป็นภัยอยู่ บางพวกเป็นผู้ไม่เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย อยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน

พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบว่า “บุคคลนี้เป็นคนราคจริต บุคคล นี้เป็นคนโทสจริต บุคคลนี้เป็นคนโมหจริต บุคคลนี้เป็นคนวิตักกจริต บุคคล นี้เป็นคนสัทธาจริต บุคคลนี้เป็นคนพุทธิจริต” พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อม ตรัสสอนอสุภกถาแก่บุคคลผู้เป็นราคจริต ย่อมตรัสสอนเมตตาภาวนาแก่ บุคคลผู้เป็นโทสจริต ย่อมทรงแนะนำบุคคลผู้เป็นโมหจริตให้ดำรงอยู่ในการ เรียน ในการไต่ถาม ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาล ในการอยู่ร่วมกับครู ย่อมตรัสสอนอานาปานสติแก่บุคคลผู้เป็นวิตักกจริต ย่อมตรัสสอนพระสูตรอันเป็นนิมิตคือความตรัสรู้ดีแห่งพระพุทธเจ้า ความ เป็นธรรมดีแห่งพระธรรม ความปฏิบัติดีแห่งพระสงฆ์ และศีลทั้งหลายของ ตน อันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสแก่บุคคลผู้เป็นสัทธาจริต ย่อมตรัสสอน ธรรมอันเป็นนิมิตแห่งวิปัสสนาซึ่งมีอาการไม่เที่ยง มีอาการเป็นทุกข์ มี อาการเป็นอนัตตาแก่บุคคลผู้เป็นพุทธิจริต สมจริงดังประพันธ์คาถาว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระปัญญาดี มีพระ จักษุโดยรอบ ปราศจากความโศก เสด็จขึ้นสู่ปราสาท คือพระปัญญาแล้วย่อม ทรงมองเห็นหมู่ชนที่ยังจมอยู่ ในห้วง แห่งความเศร้าโศก ตกอยู่ในอำนาจของความเกิด

แก่ เจ็บ ตายอยู่ เปรียบเหมือนคนตาดียืนอยู่บนยอด ศิลาบรรพต สามารถมองเห็นหมู่ชนผู้อยู่รอบ ๆได้ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยพุทธจักษุอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยสมันตจักษุอย่างไร คือ พระสัพพัญญุตญาณตรัสเรียกว่า สมันตจักษุ (จักษุโดยรอบ) พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงเข้าไป เข้าไปพร้อมแล้ว เข้าถึง เข้าถึงพร้อมแล้ว เข้าไปถึง เข้าไปถึงพร้อมแล้ว ประกอบแล้วด้วยพระสัพพัญญุตญาณ สมจริงดัง ประพันธ์คาถาว่า

ไม่มีอะไรเลยสักน้อยหนึ่งในโลกนี้ที่พระตถาคต พระองค์นั้นไม่ทรงเห็นแล้ว และที่พระองค์ไม่ทรงทราบ แล้ว และไม่ทรงรู้แล้ว พระตถาคตทรงรู้ยิ่งธรรมทั้งปวง ที่ควรแนะนำบรรดามี ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงชื่อว่า ผู้มีพระสมันตจักษุ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยสมันตจักษุอย่างนี้

รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุก็มิได้ทรงพยากรณ์แก่ ข้าพระองค์’

คำว่า ข้าพระองค์ได้ยินมาว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระเทพฤๅษี จะทรงพยากรณ์จนกว่าจะถึงครั้งที่ ๓ ความว่า ข้าพระองค์ได้ศึกษา ทรงจำ เข้าไปกำหนดไว้แล้วอย่างนี้ว่า ‘พระพุทธเจ้า ใครทูลถามปัญหาอันชอบแก่ เหตุเป็นครั้งที่ ๓ จึงจะทรงพยากรณ์ มิได้ตรัสห้าม,

คำว่า เป็นพระเทพฤๅษี ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นทั้ง เทพ เป็นทั้งฤๅษี รวมความว่า ‘เป็นพระเทพฤๅษี, พระราชาทรงผนวช แล้วเรียกว่าพระราชฤๅษี พราหมณ์บวชแล้วก็เรียกว่าพราหมณ์ฤๅษี ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเป็นทั้งเทพเป็นทั้งฤๅษีฉันนั้นเหมือนกัน รวมความ ว่า ‘เป็นพระเทพฤๅษี,

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงผนวชแล้ว แม้เพราะเหตุนี้ จึง ชื่อว่า พระฤๅษี

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสวงหา เสาะหา ค้นหาซึ่งสีลขันธ์ใหญ่ แม้ เพราะเหตุนี้จึงชื่อว่า พระฤๅษี

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสวงหา เสาะหา ค้นหา ซึ่งสมาธิขันธ์ ใหญ่ ... ปัญญาขันธ์ใหญ่ ... วิมุตติขันธ์ใหญ่ ... วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ใหญ่ ... แม้เพราะเหตุนี้ จึงชื่อว่า พระฤๅษี

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสวงหา เสาะหา ค้นหาซึ่งการทำลายกอง แห่งความมืดใหญ่... การทำลายวิปลาสใหญ่... การถอนลูกศรคือตัณหาใหญ่ ... การคลายกองทิฏฐิใหญ่ ... การล้มมานะเพียงดังธงใหญ่ ... การสงบ อภิสังขารใหญ่ ... การสสัดออกโอฆกิเลสใหญ่ ... การปลงภาระใหญ่ ... การ ตัดสังสารวัฏใหญ่ ... การดับความเดือดร้อนใหญ่ ... การระงับความเร่าร้อน ใหญ่ ... การให้ยกธรรมดังธงใหญ่ขึ้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงชื่อว่า พระฤๅษีพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสวงหา เสาะหา ค้นหาซึ่งสติปัฏฐานใหญ่ ... สัมมัปปธานใหญ่ ... อิทธิบาทใหญ่ ... อินทรีย์ใหญ่ ... พละใหญ่ ...

โพชฌงค์ใหญ่ ... อริยมรรคมีองค์ ๘ ใหญ่ ... นิพพานใหญ่ แม้เพราะเหตุนี้ จึงชื่อว่า พระฤๅษี

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าอันสัตว์ทั้งหลายที่มีอานุภาพมาก แสวงหา เสาะหา ค้นหาว่า ‘พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ไหน พระผู้มี พระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ไหน พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นเทวดา ล่วง เทวดาประทับอยู่ ณ ที่ไหน พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้องอาจกว่านรชน ประทับ อยู่ ณ ที่ไหน’ แม้เพราะเหตุนี้ จึงชื่อว่า พระฤๅษีรวมความว่า ‘ข้าพระองค์ได้ยินมาว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็น พระเทพฤๅษี จะทรงพยากรณ์จนกว่าจะถึงครั้งที่ ๓ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์ นั้นจึงกล่าวว่า

ข้าแต่พระศากยเจ้า ข้าพระองค์ได้ทูลถามสองครั้ง แล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุก็มิได้ทรงพยากรณ์แก่ ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเป็นพระเทพฤๅษีจะทรงพยากรณ์จนกว่าจะถึงครั้งที่ ๓

[๘๖] (ท่านโมฆราชทูลถามว่า)

โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลก กับทั้งเทวโลก ย่อมไม่ ทราบความเห็นของพระองค์ผู้โคดมผู้มียศ

หัวข้อว่า โลกนี้ โลกอื่น มีอธิบดังนี้ คำว่า โลกนี้ ได้แก่ มนุษยโลก

คำว่า โลกอื่น ได้แก่ โลกทั้งหมด เว้นมนุษยโลกนี้ เป็นโลกอื่น รวมความว่า ‘โลกนี้ โลกอื่น’

คำว่า พรหมโลก กับทั้งเทวโลก ความว่า พรหมโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ รวมความว่า ‘พรหมโลก กับทั้งเทวโลก,

คำว่า ย่อมไม่ทราบความเห็นของพระองค์ ความว่า โลกย่อมไม่ ทราบความเห็น คือ ความพอใจ ความชอบใจ ลัทธิ อัธยาสัย ความ ประสงค์ของพระองค์ คือ ย่อมไม่รู้ ไม่เห็น ไม่แลเห็น ไม่ประสบ ไม่พบ ไม่ได้เฉพาะว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้านี้มีความเห็นอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความชอบใจอย่างนี้ มีลัทธิอย่างนี้ มีอัธยาศัยอย่างนี้ มีความประสงค์ อย่างนี้, รวมความว่า ‘ย่อมไม่ทราบความเห็นของพระองค์,คำว่า ผู้โคดมผู้มียศ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถึงยศแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ‘ผู้มียศ,

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าอันเทวดาและมนุษย์สักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรง ทรงได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ‘ผู้มียศ, อย่างนี้บ้าง รวมความว่า ‘ผู้โคดมผู้มียศ, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลก กับทั้งเทวโลกย่อมไม่ ทราบความเห็นของพระองค์ผู้โคดมผู้มียศ

[๘๗] (ท่านโมฆราชทูลถามว่า)

ข้าพระองค์เป็นผู้มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงมา เฝ้าพระองค์ผู้เห็นธรรมอันงามอย่างนี้ บุคคลผู้พิจารณา เห็นโลกอย่างไร มัจจุราชจึงจะไม่เห็น

คำว่า ผู้เห็นธรรมอันงามอย่างนี้ ความว่า ผู้เห็นธรรมอันงาม คือ อันเลิศ อันประเสริฐ อันวิเศษ อันเป็นประธาน อันอุดม เห็นธรรม อย่างยิ่งอย่างนี้ รวมความว่า ‘ผู้เห็นธรรมอันงามอย่างนี้,คำว่า ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงมาเฝ้า ความว่า ข้าพระองค์เป็นผู้มีความต้องการด้วยปัญหาจึงมาเฝ้า ... เพื่อให้ทรงชี้แจง เพื่อ ตรัส รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงมาเฝ้า’คำว่า พิจารณาเห็นโลกอย่างไร ความว่า ผู้มองเห็น เห็นประจักษ์ พิจารณา เทียบเคียง ไตร่ตรอง ทำให้แจ่มแจ้งอย่างไร รวมความว่า ‘พิจารณาเห็นโลกอย่างไร,คำว่า มัจจุราชจึงจะไม่เห็น ความว่า มัจจุราชย่อมไม่เห็น คือ ไม่ แลเห็น ไม่ประสบ ไม่พบ ไม่ได้เฉพาะ รวมความว่า ‘มัจจุราชจึงจะไม่เห็น, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่าข้าพระองค์เป็นผู้มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงมา เฝ้าพระองค์ผู้เห็นธรรมอันงามอย่างนี้ บุคคลผู้พิจารณา เห็นโลกอย่างไร มัจจุราชจึงจะไม่เห็น

[๘๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ดูก่อนโมฆราช ท่านจงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พิจารณา เห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ถอนอัตตานุทิฏฐิได้แล้ว ก็จะพึงข้ามพ้นมัจจุราชได้ด้วยอุบายอย่างนี้ บุคคล ผู้พิจารณาเห็นโลกอย่างนี้ มัจจุราชจึงจะไม่เห็นหัวข้อว่า จงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ มีอธิบายดังนี้

คำว่า โลก ได้แก่ นิรยโลก ดิรัจฉานโลก ปิตติวิสยโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลก กับ ทั้งเทวโลก

ภิกษุรูปหนึ่งทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โลก โลก, ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล จึงเรียกว่าโลก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ที่เรียกว่าโลกเพราะจะต้อง แตกสลาย อะไรเล่าแตกสลาย ดูก่อนภิกษุ จักษุแลแตกสลาย รูปทั้งหลาย แตกสลาย จักขุวิญญาณแตกสลาย จักขุสัมผัสแตกสลาย แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยแตก สลาย ... โสตะแตกสลาย เสียงแตกสลาย ... ฆานะแตกสลาย กลิ่นแตก สลาย ... ชิวหาแตกสลาย รสแตกสลาย ... กายแตกสลาย โผฏฐัพพะ แตกสลาย ... มโนแตกสลาย ธรรมารมณ์แตกสลาย มโนวิญญาณ แตกสลาย มโนสัมผัสแตกสลาย แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือ อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็แตกสลาย ดูก่อนภิกษุ ที่เรียกว่าโลกเพราะจะต้องแตกสลายฉะนี้”คำว่า จงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ความว่า บุคคล พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) ด้วย สามารถการกำหนดว่าไม่เป็นไปในอำนาจ (๒) ด้วยสามารถการพิจารณา เห็นสังขารโดยเป็นของว่างเปล่า

บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญด้วยสามารถการ กำหนดว่าไม่เป็นไปในอำนาจอย่างไร

คือ ใคร ๆ ย่อมไม่ได้อำนาจในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ารูปนี้ จักได้เป็นอัตตาแล้วไซร้ รูปนี้ก็คงไม่เป็นไปเพื่ออาพาธ ทั้งยังจะได้ตาม ความปรารถนาในรูปว่า ‘ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่า ได้เป็นอย่างนั้นเลย, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นอนัตตา ฉะนั้น รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และไม่ได้ตามความปรารถนาในรูปว่า ‘ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด อย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นอนัตตา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้า เวทนานี้จักได้เป็นอัตตาแล้วไซร้ เวทนานี้ก็คงไม่เป็นไปเพื่ออาพาธ ทั้งยัง จะได้ตามความปรารถนาในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด

เวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุที่ เวทนาเป็นอนัตตา ฉะนั้น เวทนาจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และไม่ได้ตาม ความปรารถนาในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด อย่าได้ เป็นอย่างนั้นเลย,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาเป็นอนัตตา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้า สัญญานี้จักได้เป็นอัตตาแล้วไซร้ สัญญานี้ก็คงไม่เป็นไปเพื่ออาพาธ ทั้งยัง จะได้ตามความปรารถนาในสัญญาว่า ‘ขอสัญญาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด สัญญาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุ ที่สัญญาเป็นอนัตตา ฉะนั้น สัญญาจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และไม่ได้ตาม ความปรารถนาในสัญญาว่า ‘ขอสัญญาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด อย่าได้ เป็นอย่างนั้นเลย,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าสังขารทั้งหลายเหล่านี้จักได้เป็นอัตตาแล้วไซร้ สังขารทั้งหลายเหล่านี้ก็ คงไม่เป็นไปเพื่ออาพาธ ทั้งยังจะได้ตามความปรารถนาในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารทั้งหลายของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด สังขารทั้งหลายของเราอย่าได้ เป็นอย่างนั้นเลย, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายเป็น

อนัตตา ฉะนั้น สังขารทั้งหลายจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และไม่ได้ตามความ ปรารถนาในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารทั้งหลายของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด อย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นอนัตตา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้า วิญญาณนี้จักได้เป็นอัตตาแล้วไซร้ วิญญาณนี้ก็คงไม่เป็นไปเพื่ออาพาธ ทั้ง ยังจะได้ตามความปรารถนาในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็น อย่างนี้เถิด วิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นอนัตตา ฉะนั้น วิญญาณจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และไม่ได้ตามความปรารถนาในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็น อย่างนี้เถิด อย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย, และสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ทั้งไม่ใช่ของผู้อื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กรรมเก่านี้พึงเห็นว่า อันปัจจัยปรุงแต่ง เกิดขึ้นด้วย ความตั้งใจ เป็นที่ตั้งของเวทนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ แล้วในเรื่องกายนั้น ย่อมมนสิการโดยแยบคายซึ่งปฏิจจสมุปบาทด้วยดีว่า “เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ก็ไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ ด้วยประการดังนี้ คือ

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขาร จึงดับเพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ

เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ

เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ

เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ

เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ

เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ

เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ

เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ

เพราะภพดับ ชาติจึงดับ

เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ

โทมนัส อุปายาสจึงดับ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยประการฉะนี้’ บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญด้วยสามารถการ กำหนดว่าไม่เป็นไปในอำนาจอย่างนี้

บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญด้วยสามารถการ พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นของว่างเปล่าอย่างไร

คือ ใคร ๆ ย่อมไม่ได้แก่นสารในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ รูปไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร โดยสาระ ว่าความเที่ยง เป็นแก่นสาร โดยสาระว่าความสุขเป็นแก่นสาร โดยสาระ ว่าตนเป็นแก่นสาร โดยความเที่ยง โดยความยั่งยืน โดยความมั่นคง หรือ โดยมีความไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา เวทนาไม่มีแก่นสารไร้แก่นสาร ปราศ จากแก่นสาร ... สัญญาไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... สังขารไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... วิญญาณไม่มี แก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร โดยสาระว่าความเที่ยงเป็น แก่นสาร โดยสาระว่าความสุขเป็นแก่นสาร โดยสาระว่าตนเป็นแก่นสาร โดยความเที่ยง

โดยความยั่งยืน โดยความมั่นคง หรือโดยมีความไม่แปร ปรวนไปเป็นธรรมดาเปรียบเหมือนต้นอ้อไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... อนึ่ง ต้นละหุ่งไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... อนึ่ง ต้น มะเดื่อไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... อนึ่ง ต้นรักไม่มี แก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... อนึ่ง ต้นทองหลางไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... อนึ่ง ฟองนํ้าไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... อนึ่ง ต่อมนํ้าไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจาก แก่นสาร ... อนึ่ง ต้นกล้วยไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... อนึ่ง กลลวงไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ฉันใด รูป ก็ไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร โดยสาระว่าความเที่ยง เป็นแก่นสาร โดยสาระว่าความสุขเป็นแก่นสาร โดยสาระว่าตนเป็น แก่นสาร โดยความเที่ยง โดยความยั่งยืน โดยความมั่นคง หรือโดยมี ความไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา เวทนาก็ไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร

ปราศจากแก่นสาร ... สัญญาก็ไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจาก แก่นสาร ... สังขารก็ไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร ... วิญญาณก็ไม่มีแก่นสาร ไร้แก่นสาร ปราศจากแก่นสาร โดยสาระว่า ความเที่ยงเป็นแก่นสาร โดยสาระว่าความสุขเป็นแก่นสาร โดยสาระว่า ตนเป็นแก่นสาร โดยความเที่ยง โดยความยั่งยืน โดยความมั่นคง หรือ โดยมีความไม่แปรปรวนไปเป็นธรรมดา ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลย่อม พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญด้วยสามารถการพิจารณาเห็นสังขาร โดยเป็นของว่างเปล่าอย่างนี้บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญด้วยเหตุ ๒ ประการนี้

อีกนัยหนึ่ง บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า โดยอาการ ๖ อย่าง คือ บุคคลย่อมพิจารณาเห็นรูป

(๑) โดยความที่ตนไม่เป็นใหญ่

(๒) โดยทำตามความชอบใจไม่ได้

(๓) โดยเป็นที่ตั้งแห่งความไม่สบาย

(๔) โดยไม่เป็นไปในอำนาจ

(๔) โดยเป็นไปตามเหตุ

(๖) โดยว่างเปล่า

บุคคลย่อมพิจารณาเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... (๑) โดยความที่ตนไม่เป็นใหญ่ ... (๖) โดยว่างเปล่า บุคคลย่อม พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญโดยอาการ ๖ อย่างนี้อีกนัยหนึ่ง บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ โดย อาการ ๑๐ อย่าง คือ บุคคลย่อมพิจารณาเห็นรูป

(๑) โดยความว่าง (๒) โดยความเปล่า

(๓) โดยความสูญ (๔) โดยไม่ใช่ตน

(๕) โดยไม่เป็นแก่นสาร (๖) โดยเป็นดังผู้ฆ่า

(๗)โดยความเสื่อม (๘) โดยเป็นมูลแห่งทุกข์

(๙) โดยมีอาสวะ (๑๐) โดยความเป็นขันธ์อันปัจจัยปรุงแต่ง

บุคคลย่อมพิจารณาเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ... (๑) โดยความว่าง ... (๑๐) โดยความเป็นขันธ์อันปัจจัยปรุงแต่ง บุคคล ย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญโดยอาการ ๑๐ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ โดย อาการ ๑๒ อย่าง คือ ย่อมพิจารณาเห็นว่า

(๑) ไม่ใช่สัตว์ (๒) ไม่ใช่ชีวิต

(๓) ไม่ใช่คน (๘) ไม่ใช่มาณพ

(๕) ไม่ใช่หญิง (๖) ไม่ใช่ชาย

(๗) ไม่ใช่ตน (๘) ไม่ใช่ของที่เนื่องกับตน

(๙) ไม่ใช่เรา (๑๐) ไม่ใช่ของเรา

(๑๑) ไม่ใช่ใคร (๑๒) ไม่ใช่ของใคร

บุคคลย่อมพิจารณาเห็นว่า เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ ...(๑) ไม่ใช่สัตว์ ... (๑๒) ไม่ใช่ของใคร บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดย ความเป็นของสูญโดยอาการ ๑๒ อย่างนี้บ้างสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย สิ่งนั้นพวกเธอ ทั้งหลายจงละเสีย สิ่งที่พวกเธอละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนานดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย คือ รูปไม่ใช่ของ เธอทั้งหลาย พวกเธอจงละรูปนั้นเสีย รูปที่พวกเธอละได้แล้วนั้นจักเป็นไป

เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เวทนาไมใช่ของเธอทั้งหลาย พวกเธอจงละเวทนานั้นเสีย เวทนาที่พวกเธอละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุข แก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอ ทั้งหลาย พวกเธอจงละสัญญานั้นเสีย สัญญาที่พวกเธอละได้แล้วนั้นจักเป็น ไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย สังขารไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย พวกเธอจงละสังขารนั้นเสีย สังขารที่พวกเธอละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุข แก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณไม่ใช่ของเธอ ทั้งหลาย พวกเธอจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณที่พวกเธอละได้แล้วนั้น จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลายตลอดกาลนานดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ บรรดามีในพระเชตวันนี้ คนพึงขนไปบ้าง พึงเผาบ้าง พึงทำตามปัจจัยบ้าง ก็เธอทั้งหลายพึงคิดอย่างนี้หรือว่า ‘คนย่อมขนไป ย่อมเผา หรือย่อมทำ ตามปัจจัยซึ่งเราทั้งหลาย”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้อนั้นหามืได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร,,

“เพราะว่าสิ่งนั้นไม่ใช่อัตตาหรือสิ่งที่นับเนื่องในอัตตาของพวกข้าพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า,,

“ฉันใดก็ฉันนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย รูปก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ... เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย วิญญาณ ที่พวกเธอละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอ ทั้งหลายตลอดกาลนาน,,

บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญอย่างนี้บ้าง

ท่านพระอานนท์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โลกว่างเปล่า โลกว่างเปล่า, ดังนี้ ด้วยเหตุ เพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า โลกว่างเปล่า,

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะว่างเปล่าจากตน หรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน ฉะนั้น จึงเรียกว่าโลกว่างเปล่า อะไรเล่าว่างเปล่า จากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน คือ จักษุแลว่างเปล่าจากตนหรือจากสิ่ง ที่เนื่องด้วยตน รูปทั้งหลายว่างเปล่าจากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน จักขุ วิญญาณว่างเปล่า... จักขุสัมผัสว่างเปล่า ... แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยก็ว่างเปล่าจากตน หรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน ... โสตะ... เสียง ... ฆานะ ... กลิ่น ... ชิวหา ... รส ... กาย ... โผฏฐัพพะ ... มโน ... ธรรมารมณ์ ... มโนวิญญาณ ... มโนสัมผัส

ว่างเปล่าจากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยก็ว่าง เปล่าจากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน ดูก่อนอานนท์ เพราะว่างเปล่าจาก ตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน ฉะนั้น จึงเรียกว่า โลกว่างเปล่า, บุคคล ย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญอย่างนี้บ้างดูก่อนนายโจร ความกลัวย่อมไม่มีแก่ผู้พิจารณาเห็น ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้นแห่งธรรมอันบริสุทธิ์ และความสืบต่อแห่งสังขารอันบริสุทธิ์

เมื่อใดบุคคลมาพิจารณาเห็นสังขารเสมอด้วยหญ้าและ ไม้ด้วยปัญญา เมื่อนั้น บุคคลนั้นก็ไม่พึงปรารถนาภพหรือ อัตภาพอะไร ๆ อื่น เว้นไว้แต่นิพพานอันไม่มีปฏิสนธิ

บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญอย่างนี้บ้าง

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นนั่นแหละ ย่อมแสวงหารูปเท่าที่มี คติอยู่ ย่อมแสวงหาเวทนาเท่าที่มีคติอยู่ ย่อมแสวงหาสัญญาเท่าที่มีคติอยู่ ย่อมแสวงหาสังขารทั้งหลายเท่าที่มีคติอยู่ ย่อมแสวงหาวิญญาณเท่าที่มีคติ อยู่ เมื่อเธอแสวงหารูป เวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณเท่าที่ มีคติอยู่ ความยึดถือโดยคติของภิกษุนั้นว่า ‘เรา’ หรือว่า ‘ของเรา’ หรือว่า ‘เป็นเรา’ ก็ไม่มีแก่เธอ”บุคคลย่อมพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญอย่างนี้บ้าง

คำว่า จงพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ความว่า จงมองดู คือ พิจารณาดู แลดู เทียบเคียงดู ตรวจตราดู ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ ปรากฏซึ่งโลกโดยความเป็นของสูญ รวมความว่า ‘จงพิจารณาเห็นโลก โดยความเป็นของสูญ’

หัวข้อว่า ดูก่อนโมฆราช ท่านจงเป็นผู้มีสติในกาลทุกเมื่อ มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า โมฆราช เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า ทุกเมื่อ คือ ตลอดกาลทั้งปวง ... ในตอนวัยหลัง

คำว่า เป็นผู้มีสติ คือ เป็นผู้มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ มีสติ เจริญสติปัฏฐานเป็นเครื่องพิจารณาเห็นกายในกาย. ... บุคคลนั้นตรัสว่า เป็นผู้มีสติ รวมความว่า ‘ดูก่อนโมฆราช ท่านจงมีสติทุกเมื่อ,

คำว่า ถอนอัตตานุทิฏฐิได้แล้ว ความว่า สักกายทิฎฐิมีวัตถุ ๒๐ เรียก ว่า อัตตานุทิฏฐิ ปุถุชนผู้มิได้สดับในโลกนี้ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาด ในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้ เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับแนะนำในธรรมของ สัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาในรูปบ้าง ตามเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ โดยความเป็นอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ บ้าง ตามเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิเห็น ปานนี้ คือ ความไปคือทิฏฐิ รกชัฏคือทิฏฐิ

กันดารคือทิฏฐิ เสี่ยนหนาม คือทิฎฐิ ความดิ้นรนคือทิฐิ เครื่องประกอบคือทิฏฐิ ความถือ ความถือมั่น ความยึดมั่น ความยึดถือทางผิด คลองผิด ความเป็นผิด ลัทธิเดียรถีย์ ความถือโดยแสวงหาผิด ความถือวิปริต ความถือวิปลาส ความถือผิด ความถือแน่นอนว่าจริงในสิ่งที่ไม่จริงเห็นปานนี้ ตลอดถึงทิฏฐิ ๖๒ นี้เป็น อัตตานุทิฏฐิคำว่า ถอนอัตตานุทิฏฐิได้แล้ว ความว่า รื้อ ถอน คือ ฉุด ชัก ลากออก เพิกขึ้น ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งอัตตานุทิฏฐิ รวมความว่า ‘ถอนอัตตานุทิฏฐิได้แล้ว,

คำว่า พึงข้ามพ้นมัจจุราชได้ด้วยอุบายอย่างนี้ ความว่า พึงข้ามขึ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วง แม้ซึ่งมัจจุ แม้ซึ่งชรา แม้ซึ่งมรณะ ด้วยอุบายอย่างนี้ รวมความว่า ‘พึงข้ามพ้นมัจจุราชได้ด้วยอุบายอย่างนี้,

คำว่า พิจารณาเห็นโลกอย่างนี้ ความว่า พิจารณาเห็น คือ มองดู เทียบเคียงดู ตรวจตรา ไตร่ตรอง ทำให้แจ่มแจ้งซึ่งโลกด้วยอย่างนี้ รวมความว่า ‘พิจารณาเห็นโลกอย่างนี้,

คำว่า มัจจุราชจึงจะไม่เห็น ความว่า แม้มารก็ชื่อว่ามัจจุราช แม้ ความตายก็ชื่อว่ามัจจุราช

คำว่า ไม่เห็น ความว่า มัจจุราชไม่เห็น คือ ไม่แลเห็น ไม่ประสบ ไม่พบ ไม่ได้เฉพาะ

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบ เหมือนเนื้อในป่าเมื่อท่องเที่ยวไปตามป่าใหญ่ย่อมวางใจ คือ วางใจเดิน วางใจยืน วางใจนั่ง วางใจนอน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะไม่ได้ประสบ พรานป่า ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลายภิกษุสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มี วิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรา กล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสใน ภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจาร สงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรา กล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวย สุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญ ว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของ มารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มี สุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัส โทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมาร ให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มี ใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ภิกษุย่อมเข้า อากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็นมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดย ประการทั้งปวง ภิกษุเข้าวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรา กล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดย ประการทั้งปวง ภิกษุเข้าอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ ตาบอด คือทำลายดวงตาของมารจนไม่เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจ บาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดย ประการทั้งปวง ภิกษุเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่ เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น

มีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ได้โดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ก็อาสวะทั้งหลาย ของเธอย่อมเป็นอันสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าได้ทำมารให้ตาบอด คือ ทำลายดวงตาของมารจนไม่ เห็นร่องรอย ถึงการที่มารผู้มีใจบาปมองไม่เห็น เป็นผู้ข้ามพ้นตัณหาอัน เป็นเหตุให้ข้องอยู่ในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้แล้ว

ภิกษุนั้นย่อมวางใจเดิน วางใจยืน วางใจนั่ง วางใจนอนได้ ข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะไม่ได้ประสบมารผู้มีใจบาป”

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ดูก่อนโมฆราช ท่านจงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พิจารณา เห็นโลกโดยความเป็นของสูญ ถอนอัตตานุทิฏฐิได้แล้ว ก็จะพึงข้ามพ้นมัจจุราชได้ด้วยอุบายอย่างนี้ บุคคลผู้ พิจารณาเห็นโลกอย่างนี้ มัจจุราชจึงจะไม่เห็น พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา...โมฆราชพราหมณ์...นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ โมฆราชมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๕

๑๖. ปิงคิยมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านปิงคิยะ

[๘๙] (ท่านปิงคิยะกราบทูลดังนี้ว่า)

ข้าพระองค์เป็นคนแก่ ไม่มีกำลัง ปราศจากผิวพรรณ นัยน์ตาไม่แจ่มใส หูฟังไม่สะะดวก ข้าพระองค์อย่าได้ เป็นคนหลงเสียในระหว่างเลย ขอพระองค์โปรดตรัส บอกธรรมซึ่งเป็นเหตุให้ละชาติและชราได้ในภพนี้ ที่ ข้าพระองค์พึงรู้แจ้งได้ด้วยเถิด