อุทยมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

๑๓.อุทยมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านอุทยะ

[๗๔] (ท่านอุทยะกราบทูลดังนี้ว่า)

ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงได้มา เฝ้าพระองค์ผู้มีฌาน ไม่มีธุลีกิเลส ประทับอยู่(ที่ ปาสาณกเจดีย์) ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ทรงถึง ฝังแห่งธรรมทั้งปวง ขอพระองค์โปรดตรัสบอกอัญญา วิโมกข์ อันเป็นเครื่องทำลายอวิชชาด้วยเถิดหัวข้อว่า ผู้มีฌาน ไม่มีธุลีกิเลส ประทับอยู่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้มีฌานความว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีฌานด้วยปฐมฌานบ้าง ด้วยทุติยฌานบ้าง ด้วยตติยฌานบ้าง ด้วยจตุตถฌานบ้าง ด้วยฌานที่มี วิตกมีวิจารเป็นอารมณ์บ้าง ด้วยฌานสักว่าไม่มีวิตกมีเพียงวิจารเป็น อารมณ์บ้าง ด้วยฌานที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารเป็นอารมณ์บ้าง ด้วยฌานที่มีปีติ เป็นอารมณ์บ้าง ด้วยฌานที่ไม่มีปีติเป็นอารมณ์บ้าง ด้วยฌานที่สหรคต ด้วยสุขบ้าง ด้วยฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขาบ้าง ด้วยฌานที่เป็นสุญญตะ บ้าง ด้วยฌานที่เป็นอนิมิตตะบ้าง ด้วยฌานที่เป็นอัปปณิหิตะบ้าง ด้วย ฌานที่เป็นโลกิยะบ้าง ด้วยฌานที่เป็นโลกุตตระบ้าง คือ ทรงยินดีในฌาน ทรงขวนขวายซึ่งความเป็นผู้เดียว ทรงหนักอยู่ในประโยชน์ส่วนพระองค์ รวมความว่า ‘ผู้มีฌาน’ คำว่า ไม่มีธุลีกิเลส ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความ ผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง จัดเป็น ธุลีกิเลส ธุลีกิเลสเหล่านั้น อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้ เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็น ธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่าผู้ไม่มีธุลี กิเลส ปราศจากธุลีกิเลส นำธุลีกิเลสออกแล้ว เป็นผู้ไกลจากธุลีกิเลส ละธุลีกิเลส หลุดพ้นจากธุลีกิเลสแล้ว

ราคะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่า เป็นธุลี คำว่า ธุลีนี้เป็นชื่อของราคะ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุทรงละธุลีนั้นได้แล้ว เพราะเหตุ นั้น พระชินเจ้าจึงเรียกได้ว่าผู้ปราศจากธุลีโทสะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่า เป็นธุลี คำว่า ธุลี นี้เป็นชื่อของโทสะ พระผู้มีพระ

****

ภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุทรงละธุลีนั้นได้แล้ว เพราะเหตุ นั้น พระชินเจ้าจึงเรียกได้ว่าผู้ปราศจากธุลี

โมหะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่า เป็นธุลี คำว่า ธุลี นี้เป็นชื่อของโมหะ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุทรงละธุลีนั้นได้แล้ว เพราะเหตุ นั้น พระชินเจ้าจึงเรียกได้ว่าผู้ปราศจากธุลีรวมความว่า ‘ไม่มีธุลีกิเลส’

คำว่า ประทับอยู่ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ ปาสาณกเจดีย์ รวมความว่า ‘ประทับอยู่,

เชิญดูพระมุนีผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์ ประทับนั่งอยู่ที่ภูเขา พระสาวกทั้งหลายผู้ได้ไตรวิชชา เป็นผู้ละมัจจุได้นั่ง ห้อมล้อมอยู่

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าประทับอยู่อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าประทับอยู่ เพราะพระองค์ทรง ระงับความขวนขวายทั้งปวงแล้ว มีธรรมเป็นเครื่องอยู่ที่อยู่จบแล้ว มี จรณะทรงประพฤติแล้ว ... ไม่มีสงสารคือชาติ ชรา และมรณะ ไม่มีภพใหม่ ต่อไป พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าประทับอยู่อย่างนี้บ้าง รวมความว่า ‘พระองค์ผู้มีฌาน ไม่มีธุลีกิเลส ประทับอยู่,หัวข้อว่า ท่านอุทยะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ คำว่า ท่าน นี้เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพและเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า อุทยะ เป็นนาม ... เป็นคำร้องเรียกของพราหมณ์นั้น รวม ความว่า ‘ท่านอุทยะกราบทูลดังนี้ว่า,

คำว่า ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ความว่า กิจและสิ่งที่มิใช่กิจ คือ กิจที่ควรทำและกิจที่ไม่ควรทำ อันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรง ละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีใน ภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจึงชื่อว่า ‘ทรงทำกิจเสร็จแล้ว,

อนึ่ง ภิกษุผู้ไม่มีตัณหา ตัดกระแสกิเลสได้แล้ว ละ กิจน้อยใหญ่ได้แล้ว ย่อมไม่มีความเราร้อน หัวข้อว่า ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ มีอธิบายดังนี้ คำว่า อาสวะ ได้แก่ อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฎฐาสวะ อวิชชาสวะ อาสวะเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วทรงละ

ได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีใน ภายหลัง ทำให้ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าผู้ตรัสรู้แล้วจงชื่อว่า ‘เป็นผู้ไม่มีอาสวะ’ รวมความว่า ‘ทรงทำกิจ เสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ’

คำว่า ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงถึงฝั่งแห่งอภิญญา ถึงฝั่งแห่งปริญญา ถึงฝั่งแห่งปหานะ ถึงฝั่งแห่ง ภาวนา ถึงฝั่งแห่งการทำให้แจ้ง ถึงฝั่งแห่งการเข้าสมาบัติทั้งปวง คือ ทรง ถึงฝั่งแห่งความรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวง ถึงฝั่งแห่งความกำหนดรู้ซึ่งทุกข์ ทั้งปวง ถึงฝั่งแห่งการละกิเลสทั้งปวง ถึงฝั่งแห่งการเจริญมรรค ๔ ถึงฝั่ง แห่งการทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ ถึงฝั่งแห่งการเข้าสมาบัติทั้งปวงพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงถึงความชำนาญและความสำเร็จในอริยศีล อริยสมาธิ อริยปัญญา อริยวิมุตติ

พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเสด็จไปสู่ฝั่ง ทรงถึงฝั่งแล้ว เสด็จไปสู่ส่วนสุด ทรงถึงส่วนสุดแล้ว เสด็จไปสู่ที่สุด ทรงถึงที่สุดแล้ว เสด็จไปสู่ส่วนสุดรอบ ทรงถึงส่วนสุดรอบแล้ว เสด็จไปสู่ที่จบ ทรงถึงที่จบแล้ว เสด็จไปสู่ที่ ต้านทาน ทรงถึงที่ต้านทานแล้ว เสด็จไปสู่ที่เร้น ทรงถึงที่เร้นแล้ว เสด็จ ไปสู่ที่พึ่ง ทรงถึงที่พึ่งแล้ว เสด็จไปสู่ที่ไม่มีภัย ทรงถึงที่ไม่มีภัยแล้ว เสด็จ ไปสู่ที่ไม่เคลื่อน ทรงถึงที่ไม่เคลื่อนแล้ว เสด็จไปสู่อมตะ ทรงถึงอมตะแล้ว เสด็จไปสู่นิพพาน ทรงถึงนิพพานแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นมีธรรมเป็นเครื่องอยู่ทรงอยู่จบแล้ว มีจรณะ ทรงประพฤติแล้ว ... มิได้มีสงสารคือชาติชราและมรณะ ไม่มีภพใหม่ รวมความว่า ‘ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง’

คำว่า ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงได้มาเฝ้า ความว่า ข้าพระองค์เป็นผู้มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงมาเฝ้าแล้ว คือ มีความ

ประสงค์ที่จะทูลถามปัญหาจึงมาเฝ้าแล้ว มีความประสงค์ที่จะฟังปัญหาจึง มาเฝ้าแล้ว รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงได้ มาเฝ้า, อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ความมา ความก้าวไปเฝ้า ความเข้าไปหา ความเข้าไป นั่งใกล้ พึงมีแก่ชนทั้งหลายผู้มีความต้องการด้วยปัญหา ผู้ถามปัญหา ผู้ ประสงค์ที่จะฟังปัญหา รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถาม ปัญหาจึงได้มาเฝ้า, อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง อาคม (ความรู้) แห่งปัญหาของพระองค์มีอยู่ พระองค์ ทรงเป็นผู้สามารถที่จะตรัสบอก กล่าวแก้ปัญหาที่ข้าพระองค์ทูลถามได้ ข้อ นี้จึงเป็นภาระของพระองค์ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์จะ ถามปัญหาจึงได้มาเฝ้า, อย่างนี้บ้างรวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหาจึงได้มาเฝ้า,

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกอัญญาวิโมกข์ ความว่า อรหัตตวิโมกข์ เรียกว่า อัญญาวิโมกข์ ขอพระองค์จงตรัสบอก คือ จงบอก ... จงทรงประกาศ ซึ่งอรหัตตวิโมกข์ รวมความว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกอัญญาวิโมกข์,คำว่า อันเป็นเครื่องทำลายอวิชชา ความว่า อันเป็นเครื่องกำจัด ทำลาย คือ ละ สงบ สลัดทิ้ง ระงับซึ่งอวิชชา ได้แก่ อมตนิพพาน รวม ความว่า ‘อันเป็นเครื่องทำลายอวิชชา, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึง กล่าวว่าข้าพระองค์มีความประสงค์จะถามปัญหาจึงได้มาเฝ้า พระองค์ ผู้มีฌาน ไม่มีธุลีกิเลส ประทับอยู่ (ที่ปาสาณกเจดีย์) ทรงทำกิจเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ขอพระองค์โปรดตรัสบอก อัญญาวิโมกข์อันเป็นเครื่องทำลายอวิชชาด้วยเถิด

[๗๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุทยะ)

เราขอบอกอัญญาวิโมกข์อันเป็นเครื่องละกามฉันทะ และโทมนัสทั้งสองอย่าง เป็นเครื่องบรรเทาถีนะ (ความง่วง) เป็นเครื่องกั้นกุกกุจจะ (ความรำคาญ) หัวข้อว่า อันเป็นเครื่องละกามฉันทะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ฉันทะ ได้แก่ ความพอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือ ความใคร่ ความเพลิดเพลินคือความใคร่ ในกามทั้งหลาย ความทะยาน อยากในกาม ความเสน่หาในกาม ความเร่าร้อนในกาม ความหมกมุ่นใน กาม ความติดใจในกาม ห้วงนํ้าคือกาม ความประกอบในกาม ความยึด มั่นในกาม เครื่องกางกั้นคือกามฉันทะคำว่า อันเป็นเครื่องละกามฉันทะ ความว่า อันเป็นเครื่องละ คือ เครื่องสงบ เครื่องสลัดทิ้ง เครื่องระงับกามฉันทะทั้งหลาย เป็นอมตนิพพาน รวมความว่า ‘อันเป็นเครื่องละกามฉันทะ’

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอุทยะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อุทยะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ

... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้ มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ‘ดูก่อนอุทยะ’

หัวข้อว่า และโทมนัสทั้งสองอย่าง มีอธิบายดังนี้

คำว่า โทมนัส ได้แก่ ความไม่แช่มชื่นทางใจ ทุกข์ทางใจ ความ เสวยอารมณ์เป็นทุกข์ ไม่แช่มชื่น เกิดจากสัมผัสทางใจ ทุกขเวทนาอันไม่ แช่มชื่น เกิดจากสัมผัสทางใจ

คำว่า และโทมนัสทั้งสองอย่าง ความว่า อันเป็นเครื่องละ คือ เครื่อง สงบ เครื่องสละคืน เครื่องระงับกามฉันทะและโทมนัสทั้งสองอย่าง เป็น อมตนิพพาน รวมความว่า ‘และโทมนัสทั้งสองอย่าง,

หัวข้อว่า เป็นเครื่องบรรเทาถีนะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ถีนะ ได้แก่ ความที่จิตไม่พร้อม ความที่จิตไม่ควรแก่การงาน กิริยาที่หดหู่ กิริยาที่ย่นย่อ ความท้อแท้ กิริยาที่ท้อแท้ ความที่จิตท้อแท้ ความหดหู่ กิริยาที่หดหู่ ความที่จิตหดหู่

คำว่า เป็นเครื่องบรรเทาถีนะ ความว่า เป็นเครื่องบรรเทา คือ เครื่อง ละ เครื่องสงบ เครื่องสลัดทั้ง เครื่องระงับความง่วง เป็นอมตนิพพาน รวมความว่า ‘เป็นเครื่องบรรเทาถีนะ,

ว่าด้วยกุกกุจจะ

หัวข้อว่า เป็นเครื่องกั้นกุกกุจจะ มีอธิบายดังนี้

ความรำคาญมือก็ดี ความรำคาญเท้าก็ดี ความรำคาญมือและเท้า ก็ดี ชื่อว่ากุกกุจจะ ความสำคัญในสิ่งที่ไม่ควรว่าควร ความสำคัญในสิ่งที่ ควรว่าไม่ควร ความสำคัญในสิ่งที่ไม่มีโทษว่ามีโทษ ความสำคัญในสิ่งที่มี โทษว่าไม่มีโทษ ความรำคาญ กิริยาที่รำคาญ ความเป็นผู้รำคาญ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจเห็นปานนี้ นี้เรียกว่า กุกกุจจะอีกนัยหนึ่ง กุกกุจจะ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจ ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุ ๒ อย่าง คือ เพราะทำ ๑ เพราะไม่ทำ ๑

กุกกุจจะ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจ ย่อมเกิดขึ้นเพราะ ทำและเพราะไม่ทำอย่างไร

กุกกุจจะคือความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจ ย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เรา ทำกายทุจริต เราไม่ได้ทำกายสุจริต เราทำวจีทุจริต เราไม่ได้ทำวจีสุจริต เราทำมโนทุจริต เราไม่ได้ทำมโนสุจริต ... เราทำปาณาติบาต ... เราไม่ได้ ทำความงดเว้นจากปาณาติบาต ... เราทำอทินนาทาน ... เราไม่ได้ทำความ งดเว้นจากอทินนาทาน ... เราทำกาเมสุมิจฉาจาร ... เราไม่ได้ทำความ งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ... เราทำมุสาวาท ... เราไม่ได้ทำความงดเว้น จากมุสาวาท ... เราทำปิสุณวาจา ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากปิสุณวาจา ... เราทำผรุสวาจา เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากผรุสวาจา ... เราทำ สัมผัปปลาปะ เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ

... เราทำอภิชฌา เราไม่ทำอนภิชฌา ... เราทำพยาบาท เราไม่ได้ทำอัพยาบาท ... เราทำ มิจฉาทิฏฐิ เราไม่ได้ทำสัมมาทิฏฐิ, กุกกุจจะ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจ ย่อมเกิดขึ้นเพราะทำและเพราะไม่ทำอย่างนี้อีกนัยหนึ่ง กุกกุจจะ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจ ย่อม เกิดขึ้นว่า ‘เราไม่ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ... เราไม่ได้คุ้มครองทวาร ใน อินทรีย์ทั้งหลาย...เราไม่รู้จักประมาณในโภชนะ...เราไม่ได้ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ... เราไม่ได้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ... เราไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ... เราไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ ... เราไม่ได้ เจริญอิทธิบาท ๔ ... เราไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ ... เราไม่ได้เจริญพละ ๕ ... เราไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ ... เราไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ... เราไม่ได้ กำหนดรู้ทุกข์ ... เราไม่ได้ละสมุทัย ... เราไม่ได้เจริญมรรค ... เราไม่ได้ ทำให้แจ้งนิโรธ’

คำว่า เป็นเครื่องกั้นกุกกุจจะ ความว่า เป็นเครื่องปิด เป็นเครื่องกั้น คือ เครื่องละ เครื่องสงบ เครื่องสลัดทิ้ง เครื่องระงับกุกกุจจะทั้งหลาย เป็นอมตนิพพาน รวมความว่า ‘เป็นเครื่องกั้นกุกกุจจะ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

เราขอบอกอัญญาวิโมกข์ อันเป็นเครื่องละกาม ฉันทะและโทมนัสทั้งสองอย่าง เป็นเครื่องบรรเทาถีนะ (ความง่วง) เป็นเครื่องกั้นกุกกุจจะ (ความรำคาญ)

[๗๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

เราขอบอกอัญญาวิโมกข์อันมีอุเบกขาและสติหมดจด มีความตรึกประกอบด้วยธรรมเป็นเบื้องหน้า เป็นเครื่อง ทำลายอวิชชา

หัวข้อว่า อันมีอุเบกขาและสติหมดจด มีอธิบายดังนี้

คำว่า อุเบกขา ได้แก่ ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ความเพิกเฉย ความสงบแห่งจิต ความที่จิตผ่องใส ความที่จิตเป็นกลางในจตุตถณาน

คำว่า สติ ได้แก่ ความระลึก ความตามระลึก ... ความระลึกชอบ เพราะปรารภถึงอุเบกขาในจตุตถฌาน

คำว่า มีอุเบกขาและสติหมดจดดี ความว่า อุเบกขาและสติ หมดจด คือ หมดจดดี ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสเครื่องยียวน ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ถึงความไม่หวั่นไหวในจตุตถฌาน รวมความว่า ‘มีอุเบกขาและสติหมดจดดี’คำว่า มีความตรึกประกอบด้วยธรรมเป็นเบื้องหน้า ความว่า สัมมา สังกัปปะ ตรัสเรียกว่า ความตรึกประกอบด้วยธรรม (ธรรมตรรก) สัมมา สังกัปปะนั้นอยู่เบื้องต้น คือ อยู่ข้างหน้า เป็นประธานแห่งอัญญาวิโมกข์ รวมความว่า ‘มีความตรึกประกอบด้วยธรรมเป็นเบื้องหน้า, อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง สัมมาทิฏฐิตรัสเรียกว่า ความตรึกประกอบด้วยธรรม สัมมาทิฏฐินั้นอยู่เบื้องต้น คือ อยู่ข้างหน้า เป็นประธานแห่งอัญญาวิโมกข์ รวมความว่า ‘มีความตรึกประกอบด้วยธรรมเป็นเบื้องหน้า, อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นแห่งมรรค ๔ ตรัสเรียกว่า ความ ตรึกประกอบด้วยธรรม วิปัสสนานั้นอยู่เบื้องต้น คือ อยู่ข้างหน้า เป็น ประธานแห่งอัญญาวิโมกข์ รวมความว่า ‘มีความตรึกประกอบด้วยธรรม เป็นเบื้องหน้า’ อย่างนี้บ้างคำว่า เราขอบอกอัญญาวิโมกข์ ความว่า ความหลุดพ้นด้วยอรหัตตผล ตรัสเรียกว่า อัญญาวิโมกข์ เราขอบอก ... ขอประกาศซึ่งความหลุดพ้น ด้วยอรหัตตผล รวมความว่า ‘เราขอบอกอัญญาวิโมกข์,หัวข้อว่า เป็นเครื่องทำลายอวิชชา มีอธิบายดังนี้

คำว่า อวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้ในทุกข์ ... อวิชชาเป็นดังลิ่มสลัก อกุศลมูลคือโมหะ

คำว่า เป็นเครื่องทำลายอวิชชา ความว่า เป็นเครื่องกำจัด คือ เครื่อง ทำลาย เครื่องละ เครื่องสงบ เครื่องสลัดทิ้ง เครื่องระงับซึ่งอวิชชา เป็นอมตนิพพาน รวมความว่า ‘เป็นเครื่องทำลายอวิชชา, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าเราขอบอกอัญญาวิโมกข์อันหมดจดดีด้วยอุเบกขา และสติ มีความตรึกประกอบด้วยธรรมแล่นไปข้างหน้า เป็นเครื่องทำลายอวิชชา

[๗๗] (ท่านอุทยะทูลถามต่อไปว่า)

สัตว์โลกมีอะไรประกอบไว้ อะไรเล่าเป็นเหตุเที่ยว ไปของสัตวโลกนั้น พระองค์ตรัสว่านิพพานเพราะละ อะไรเสียได้

คำว่า สัตว์โลกมีอะไรประกอบไว้ ความว่า อะไรเป็นเครื่องประกอบ คือ เครื่องคล้อง เครื่องผูก เครื่องมัวหมองของสัตว์โลก สัตว์โลก อันอะไรประกอบไว้ คือ ประกอบทั่วไว้ เหนี่ยวรั้งไว้ ผูกไว้ คล้องไว้ เกี่ยวไว้ พัวพันไว้ รวมความว่า ‘สัตว์โลกมีอะไรประกอบไว้’คำว่า อะไรเล่าเป็นเหตุเที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น ความว่า อะไรเล่า เป็นเหตุสัญจรไป คือ เที่ยวไป ท่องเที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น สัตว์โลก ย่อมสัญจรไป คือ เที่ยวไป ท่องเที่ยวไปด้วยอะไร รวมความว่า ‘อะไร เล่าเป็นเหตุเที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น’คำว่า พระองค์ตรัสว่านิพพานเพราะละอะไรเสียได้ ความว่า พระองค์ตรัส คือ บอก เล่า กล่าว แสดง บัญญัติว่านิพพาน เพราะละ สงบ สละคืน ระงับอะไรได้ รวมความว่า ‘พระองค์ตรัสว่านิพพาน เพราะละอะไรเสียได้’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่าสัตว์โลกมีอะไรประกอบไว้ อะไรเล่าเป็นเหตุเที่ยวไป ของสัตว์โลกนั้น พระองค์ตรัสว่านิพพานเพราะละ อะไรเสียได้

[๗๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

สัตว์โลกมีความเพลิดเพลินประกอบไว้ วิตกเป็น เหตุเที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น เรากล่าวว่านิพพาน เพราะละตัณหาเสียได้

คำว่า สัตว์โลกมีความเพลิดเพลินประกอบไว้ ความว่า ตัณหาตรัส เรียกว่า ความเพลิดเพลิน ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูล คือโลภะ ความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบ เครื่องคล้อง เครื่องผูก

เครื่องมัวหมองของสัตว์โลก สัตว์โลกอันความเพลิดเพลินนี้ประกอบไว้ ประกอบทั่วไว้ เหนี่ยวรั้งไว้ ผูกไว้ คล้องไว้ เกี่ยวไว้ พัวพันไว้ รวมความว่า‘สัตว์โลกมีความเพลินประกอบไว้,

หัวข้อว่า วิตกเป็นเหตุเที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า วิตก ได้แก่ วิตก ๙ คือ คือ

(๑) ความตรึกในกาม

(๒) ความตรึกในความพยาบาท

(๓) ความตรึกในความเบียดเบียน

(๔) ความตรึกถึงญาติ

(๕) ความตรึกถึงชนบท

(๖) ความตรึกถึงเทพดา

(๗) ความตรึกอันเนื่องด้วยความเอ็นดูผู้อื่น

(๘) ความตรึกอันเนื่องด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญ

(๙) ความตรึกอันเนื่องด้วยความไม่ถูกดูหมิ่น

เหล่านี้เรียกว่าวิตก ๙ อย่าง

วิตก ๙ เหล่านี้เป็นเหตุสัญจรไป คือ เที่ยวไป ท่องเที่ยวไปของ สัตว์โลกนั้น สัตว์โลกนั้นย่อมสัญจรไป คือ เที่ยวไป ท่องเที่ยวไปด้วยวิตก ๙ เหล่านี้ รวมความว่า ‘วิตกเป็นเหตุเที่ยวไปของสัตว์โลกนั้น,หัวข้อว่า เรากล่าวว่านิพพานเพราะละตัณหาเสียได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

คำว่า เรากล่าวว่านิพพานเพราะละตัณหาเสียได้ ความว่า เรากล่าว คือ บอก เล่า พูด แสดง บัญญัติว่านิพพาน เพราะละ สงบ สละคืน

ระงับตัณหาเสียได้ รวมความว่า ‘เรากล่าวว่านิพพานเพราะละตัณหาเสีย ได้, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

สัตว์โลกมีความเพลินประกอบไว้ วิตกเป็นเหตุเที่ยว ไปของสัตว์โลกนั้น เรากล่าวว่านิพพานเพราะละตัณหา เสียได้

[๗๙] (ท่านอุทยะกราบทูลต่อไปว่า)

เมื่อสัตว์โลกมีสติอย่างไรเที่ยวไป วิญญาณจึงดับ พวกข้าพระองค์มาแล้วเพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า พวกข้าพระองค์จะขอฟังพระดำรัสนั้นของพระองค์

คำว่า เมื่อสัตว์โลกมีสติอย่างไรเที่ยวไป ความว่า เมื่อสัตว์โลกมี สติสัมปชัญญะอย่างไร เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘เมื่อสัตว์โลกมีสติอย่างไร เที่ยวไป,

คำว่า วิญญาณจึงดับ ความว่า วิญญาณดับ สงบ ถึงความตั้งอยู่ ไม่ได้ ระงับไป รวมความว่า ‘วิญญาณจึงดับ’

คำว่า พวกข้าพระองค์มาแล้วเพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ความ ว่า พวกข้าพระองค์มาแล้ว คือ มาถึง เข้ามาถึง ถึงพร้อม มาประชุมกับ พระองค์เพื่อทูลถาม คือ สอบถาม ทูลขอ ทูลเชื้อเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ตรัสรู้แล้ว ทูลให้ทรงประสาท รวมความว่า ‘พวกข้าพระองค์มาแล้ว เพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า,หัวข้อว่า พวกข้าพระองค์จะขอฟังพระดำรัสนั้นของพระองค์ มี อธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ความว่า พวกข้าพระองค์จะขอฟัง คือ ศึกษา ทรงจำ เข้าไปกำหนดพระดำรัส คือ ทางแห่งถ้อยคำ เทศนา อนุสนธิของพระองค์ รวมความว่า ‘พวกข้าพระองค์จะขอฟังพระดำรัสนั้นของพระองค์’ เพราะ เหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

เมื่อสัตว์โลกมีสติอย่างไรเที่ยวไป วิญญาณจึงดับ พวกข้าพระองค์มาแล้วเพื่อทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า พวกข้าพระองค์จะขอฟังพระดำรัสนั้นของพระองค์

[๘๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

เมื่อสัตว์โลกไม่เพลิดเพลินเวทนาในภายในและ ภายนอก เป็นผู้มีสติอย่างนี้เที่ยวไป วิญญาณจึงดับ

คำว่า เมื่อสัตว์โลกไม่เพลิดเพลินเวทนาในภายในและภายนอก ความ ว่า เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นเวทนาทั้งหลายในภายในอยู่ ไม่เพลิดเพลิน คือ ไม่พร่ำถึง ไม่ตั้งอยู่ด้วยความติดใจเวทนา ได้แก่ ละ บรรเทา ทำให้ สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งความเพลิดเพลิน ความพร่ำถึง ความติดใจ ความ ถือไว้ ความจับต้อง ความถึอมั่น เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นเวทนาใน เวทนาทั้งหลายในภายนอกอยู่ ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นเวทนาใน เวทนาทั้งหลายในภายในและภายนอกอยู่ ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นธรรม คือความเกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลายในภายในอยู่ ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็น ธรรมคือความเสือมไปในเวทนาทั้งหลายในภายในอยู่ ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณา เห็นธรรมคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายในภายในอยู่ ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลายในภายนอกอยู่ ...เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายใน ภายนอกอยู่ ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นและความ

เสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายในภายนอกอยู่ ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็น ธรรมคือความเกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลายในภายในและภายนอกอยู่ ... เมื่อ สัตว์โลกพิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายทั้งภายใน และภายนอกอยู่ ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นและความ เสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายในภายในและภายนอกอยู่ ย่อมไม่เพลิดเพลิน คือ ไม่พร่ำถึง ไม่ตั้งอยู่ด้วยความติดใจเวทนา ได้แก่ ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งความเพลิดเพลิน ความพรํ่าถึง ความติดใจ ความถึอไว้ ความจับต้อง ความถึอมั่น เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ทั้งหลายด้วยอาการ ๑๒ นี้ ย่อมไม่เพลิดเพลิน

คือ ไม่พร่ำถึง ไม่ตั้งอยู่ ด้วยความติดใจเวทนา ... ให้ถึงความไม่มีซึ่งความเพลิดเพลิน ความพรํ่าถึง ความติดใจอีกนัยหนึ่ง เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นเวทนาโดยความไม่เที่ยง ย่อม ไม่เพลิดเพลิน ... เมื่อสัตว์โลกพิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นทุกข์ ... โดย ความเป็นโรค ...เป็นดังหัวฝี... เป็นดังลูกศร ... เป็นความลำบาก ... เป็น อาพาธ ... โดยไม่มีอุบายเครื่องลสัดออก ย่อมไม่เพลิดเพลิน ... เมื่อ สัตว์โลกพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายโดยอาการ ๔๒ นี้อยู่ ย่อมไม่ เพลิดเพลิน คือ ไม่พร่ำถึง ไม่ตั้งอยู่ด้วยความติดใจเวทนา ได้แก่ ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งความเพลิดเพลิน ความพร่ำถึง ความติดใจ ความถือไว้ ความจับต้อง ความถือมั่น รวมความว่า ‘เมื่อสัตว์โลกไม่เพลิดเพลินเวทนาในภายในและภายนอก,คำว่า เป็นผู้มีสติอย่างนี้เที่ยวไป ความว่า เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ อย่างนี้ เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้ อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘เป็นผู้มีสติอย่างนี้เที่ยวไป,

คำว่า วิญญาณจึงดับ ความว่า วิญญาณอันสหรคตด้วยปุญญาภิสังขาร วิญญาณอันสหรคตด้วยอปุญญาภิสังขาร วิญญาณอันสหรคตด้วย

อเนญชาภิสังขารย่อมดับ คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป รวมความว่า ‘วิญญาณจึงดับ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

เมื่อสัตว์โลกไม่เพลิดเพลินเวทนาในภายในและ ภายนอก เป็นผู้มีสติอย่างนี้เที่ยวไป วิญญาณจึงดับ

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... อุทยพราหมณ์ ... นั่งประคอง อัญชลีนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก’ ดังนี้แล

จบ อุทยมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑๓

๑๔.โปสาลมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านโปสาละ

[๘๑] (ท่านโปสาละทูลถามดังนี้ว่า)

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใดไม่ทรงมีความหวั่น ไหว ทรงตัดความสงสัยได้แล้ว ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้ง ปวง ทรงแสดงอดีดอยู่ ข้าพระองค์มีความประสงค์ ถามปัญหา จึงมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นหัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด ... ทรงแสดงอดีตอยู่ มี อธิบายดังนี้