ปุณณกมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

๓. ปุณณกมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านปุณณกะ

[๑๒] (ท่านปุณณกะทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าพระองค์มีความประสงค์ด้วยปัญหา จึงมาเฝ้า พระองค์ผู้ไม่มีเหตุให้หวั่นไหว ผู้ทรงเห็นรากเหง้าของ กุศลและอกุศล ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ และพราหมณ์ เป็นอันมากในโลกนี้อาศัยอะไรจึงพากันแสวงหายัญคือ ไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัส บอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

คำว่า ผู้ไม่มีเหตุให้หวั่นไหว ผู้ทรงเห็นรากเหง้าของกุศลและอกุศล ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า เหตุให้หวั่นไหว ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

เหตุให้หวั่นไหวนั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงละได้แล้ว ตัดราก ขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าผู้ไม่มีเหตุ ให้หวั่นไหว พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าอเนชะ เพราะพระองค์ทรงละเหตุ หวั่นไหวได้แล้ว คือ ไม่ทรงหวั่นไหวแม้เพราะได้ลาภ แม้เพราะเสื่อมลาภ แม้เพราะได้ยศ แม้เพราะเสื่อมยศ แม้เพราะสรรเสริญ แม้เพราะนินทา แม้เพราะสุข แม้เพราะทุกข์ คือ ไม่ทรงหวั่น ไม่ไหว ไม่คลอนแคลน รวมความว่า ‘ผู้ไม่มีความหวั่นไหว’

คำว่า ผู้ทรงเห็นรากเหง้าของกุศลและอกุศล ความว่า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงเห็นรากเหง้า คือ ทรงเห็นเหตุ ทรงเห็นสาเหตุ ทรงเห็นที่เกิด ทรงเห็นสมุฏฐาน ทรงเห็นอาหาร ทรงเห็นอารมณ์ ทรงเห็นปัจจัย ทรง เห็นเหตุเกิด

อกุศลมูล ๓ คือ อกุศลมูลคือโลภะ ๑ อกุศลมูลคือโทสะ ๑ อกุศล มูลคือโมหะ ๑

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาเหตุ เพื่อเกิดกรรมมี ๓ ประการ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ สาเหตุเพื่อเกิด กรรมคือโลภะ ๑ สาเหตุเพื่อเกิดกรรมคือโทสะ ๑ สาเหตุเพื่อเกิดกรรมคือ โมหะ ๑ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดา มนุษย์ หรือแม้สุคติอย่างใด อย่างหนึ่งย่อมไม่ปรากฏเพราะกรรมที่เกิดแต่โลภะ โทสะ โมหะ โดยที่แท้ นรก กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ปิตติวิสัย หรือแม้ทุคติอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมปรากฏเพราะกรรมที่เกิดแต่โลภะ โทสะ โมหะ อกุศลมูล ๓ ประการนี้ เป็นสาเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งอัตภาพในนรก ในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ใน ปิตติวิสัย” พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้ทรงเห็นดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเห็นรากเหง้า ... ทรงเห็นเหตุเกิด อย่างนี้บ้างกุศลมูล ๓ ประการ คือ กุศลมูลคืออโลภะ ๑ กุศลมูลคืออโทสะ ๑ กุศลมูลคืออโมหะ ๑

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สาเหตุ เพื่อเกิดกรรมมี ๓ ประการนี้ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นรก กำเนิดสัตว์ ดิรัจฉาน ปิตติวิสัย หรือแม้ทุคติอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมไม่ปรากฏ เพราะกรรมที่เกิดแต่อโลภะ อโทสะ อโมหะ โดยที่แท้เทวดา มนุษย์ หรือ แม้สุคติอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมปรากฏเพราะกรรมที่เกิดแต่อโลภะ อโทสะ

อโมหะ กุศลมูล ๓ ประการนี้เป็นสาเหตุแห่งความเกิดขึ้นแห่งอัตภาพใน เทวดาและในมนุษย์” พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้ทรงเห็นดังนี้ พระผู้มี พระภาคเจ้าย่อมทรงเห็นรากเหง้า ... ทรงเห็นเหตุเกิด อย่างนี้บ้าง

และสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม อย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอกุศล เป็นส่วนอกุศล เป็นฝ่ายอกุศล ธรรม ทั้งหมดนั้น มีอวิชชาเป็นรากเหง้า มีอวิชชาเป็นที่รวม มีอวิชชาอัน อรหัตตมรรคกำจัดได้ ย่อมถึงความเพิกถอนทั้งหมด” พระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมทรงรู้ทรงเห็นดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงเห็นรากเหง้า ... ทรง เห็นเหตุเกิด อย่างนี้บ้าง

และสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม อย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นกุศล เป็นส่วนกุศล เป็นฝ่ายกุศล ธรรมทั้งหมด นั้นมีความไม่ประมาทเป็นรากเหง้า มีความไม่ประมาทเป็นที่รวม ความไม่ ประมาทบัณฑิตกล่าวว่าเป็นยอดแห่งธรรมเหล่านั้น” พระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมทรงรู้ทรงเห็นดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงเห็นรากเหง้า ... ทรง เห็นเหตุเกิด อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรู้ทรงเห็นว่า “อวิชชาเป็น รากเหง้าแห่งสังขาร สังขารเป็นรากเหง้าแห่งวิญญาณ วิญญาณเป็นราก เหง้าแห่งนามรูป นามรูปเป็นรากเหง้าแห่งสฬายตนะ สฬายตนะเป็นราก เหง้าแห่งผัสสะ ผัสสะเป็นรากเหง้าแห่งเวทนา เวทนาเป็นรากเหง้าแห่ง ตัณหา ตัณหาเป็นรากเหง้าแห่งอุปาทาน อุปาทานเป็นรากเหง้าแห่งภพ ภพเป็นรากเหง้าแห่งชาติ ชาติเป็นรากเหง้าแห่งชราและมรณะ” พระผู้มี พระภาคเจ้าย่อมทรงรู้ทรงเห็นดังนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงเห็นรากเหง้า ... ทรงเห็นเหตุเกิด อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้ทรงเห็นว่า “จักษุเป็นรากเหง้า แห่งโรคทางตา โสตะเป็นรากเหง้าแห่งโรคทางหู ฆานะเป็นรากเหง้า แห่งโรคทางจมูก ชิวหาเป็นรากเหง้าแห่งโรคทางลิ้น กายเป็นรากเหง้า แห่งโรคทางกาย ใจเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ทางใจ” พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงเห็นรากเหง้า คือ ทรงเห็นเหตุ ทรงเห็นสาเหตุ ทรงเห็นที่เกิด ทรง เห็นสมุฏฐาน ทรงเห็นอาหาร ทรงเห็นอารมณ์ ทรงเห็นปัจจัย ทรงเห็น เหตุเกิด อย่างนี้บ้างรวมความว่า ‘ผู้ไม่ทรงหวั่นไหว ผู้ทรงเห็นรากเหง้าของกุศลและ อกุศล,

คำว่า ท่านปุณณกะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก

คำว่า ปุณณกะ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น

คำว่า ข้าพระองค์มีความประสงค์ด้วยปัญหาจึงมาเฝ้า ความว่า ข้าพระองค์มีความต้องการด้วยปัญหาจึงมาเฝ้า คือ ข้าพระองค์ประสงค์ จะทูลถามปัญหาจึงมาเฝ้า ประสงค์จะฟังปัญหาจึงมาเฝ้า เพราะฉะนั้น จึง ชื่อว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์ด้วยปัญหาจึงมาเฝ้า, แม้ด้วยประการ อย่างนี้

อีกนัยหนึ่ง ความว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายมีความประสงค์ด้วยปัญหา คือ ประสงค์จะทูลถามปัญหา ประสงค์จะฟังปัญหาจึงมาเฝ้า คือ เข้ามาเฝ้า เข้าใกล้ นั่งใกล้ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหาจึง มาเฝ้า’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ความว่า พระองค์ทรงมีประสงค์ด้วยปัญหาจึงเสด็จมา คือ แม้พระองค์ก็ทรงอาจ ทรงสามารถ ทรงเป็นผู้ควรจะตรัส วิสัชนา แสดง ชี้แจงซึ่งปัญหาที่ข้าพระองค์ทูลถาม รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มี ความประสงค์ด้วยปัญหาจึงมาเฝ้า อย่างนี้บ้าง

คำว่า ฤๅษี มนุษย์อาศัยอะไร มีอธิบายดังนี้

คำว่า อาศัยอะไร ความว่า อาศัย คือ หวัง เยื่อใย เข้าไปใกล้ พัวพัน น้อมใจถึงอะไร

คำว่า ฤๅษี ได้แก่ บุคคลพวกใดพวกหนึ่งมีชื่อว่าฤๅษี คือ ผู้ที่บวช เป็นฤๅษี เป็นอาชีวก เป็นนิครนถ์ เป็นชฎิล เป็นดาบส พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสเรียกมนุษย์ว่า มนุชา รวมความว่า ‘ฤๅษี มนุษย์อาศัยอะไร,

หัวข้อว่า กษัตริย์ พราหมณ์ ... แก่เทวดาทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า กษัตริย์ ได้แก่ ผู้ที่เกิดในกำเนิดกษัตริย์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง

คำว่า พราหมณ์ ได้แก่ ผู้มักอ้างตนว่าเป็นผู้เจริญทุกหมู่เหล่า

คำว่า แก่เทวดาทั้งหลาย ความว่า อาชีวกเป็นเทวดาของพวกสาวก ของอาชีวก นิครนถ์เป็นเทวดาของพวกสาวกของนิครนถ์ ชฎิลเป็นเทวดา ของพวกสาวกของชฎิล ปริพาชกเป็นเทวดาของพวกสาวกของปริพาชก ดาบส เป็นเทวดาของพวกสาวกของดาบส ช้างเป็นเทวดาของพวกประพฤติหัตถี พรต ม้าเป็นเทวดาของพวกประพฤติอัศวพรต โคเป็นเทวดาของพวก ประพฤติโคพรต สุนัขเป็นเทวดาของพวกประพฤติกุกกุรพรต กาเป็น เทวดาของพวกประพฤติกากพรต ท้าววาสุเทพเป็นเทวดาของพวกประพฤติ วาสุเทวพรต พลเทพเป็นเทวดาของพวกประพฤติพลเทวพรต ท้าว ปุณณภัททะเป็นเทวดาของพวกประพฤติปุณณภัททพรต ท้าวมณิภัททเป็น เทวดาของพวกประพฤติมณิภัททพรต ไฟเป็นเทวดาของพวกประพฤติ อัคคิพรต นาคเป็นเทวดาของพวกประพฤตินาคพรต ครุฑเป็นเทวดาของ

พวกประพฤติสุปัณณพรต ยักษ์เป็นเทวดาของพวกประพฤติยักขพรต อสูร เป็นเทวดาของพวกประพฤติอสูรพรต คนธรรพ์เป็นเทวดาของพวกประพฤติ คันธัพพพรต ท้าวมหาราชเป็นเทวดาของพวกประพฤติมหาราชพรต พระจันทร์ เป็นเทวดาของพวกประพฤติจันทพรต พระอาทิตย์เป็นเทวดาของพวก ประพฤติสุริยพรต พระอินทร์เป็นเทวดาของพวกประพฤติอินทพรต พระ พรหมเป็นเทวดาของพวกประพฤติพรหมพรต เทพเป็นเทวดาของพวก ประพฤติเทวพรต ทิศทั้งหลายเป็นเทวดาของพวกประพฤติทิศาพรต พระ ทักขิไณยบุคคลผู้สมควรแก่ไทยธรรมของชนเหล่าใด ก็เป็นเทวดาของชน เหล่านั้น รวมความว่า ‘กษัตริย์ พราหมณ์ ... เทวดาทั้งหลาย,คำว่า เป็นอันมากในโลกนี้จึงพากันแสวงหายัญคือไทยธรรม ความว่า ไทยธรรม ได้แก่ จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก เครื่องประทีป เรียกว่ายัญ

คำว่า พากันแสวงหายัญ ความว่า ชนเหล่าใดย่อมแสวงหา เสาะหา สืบหายัญ คือ จีวร ... เครื่องประทีป แม้ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าแสวงหายัญ ชนเหล่าใดย่อมจัดแจงยัญ คือ จีวร ... เครื่องประทีป แม้ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่า แสวงหายัญ ชนเหล่าใดย่อมให้ ย่อมบูชา ย่อมบริจาคยัญ คือ จีวร ... เครื่องประทีป แม้ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าแสวงหายัญ

คำว่า เป็นอันมาก คือ ยัญเหล่านั้นก็มาก ผู้บูชายัญนั้นก็มาก หรือ พระทักขิไณยบุคคลนั้นก็มาก

ยัญเหล่านั้นมากอย่างไร คือ ยัญเหล่านั้น ได้แก่ จีวร ... เครื่อง ประทีป มีมาก ยัญเหล่านั้นมากอย่างนี้

ผู้บูชายัญนั้นมากอย่างไร คือ ผู้บูชายัญนั้น ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดาและมนุษย์ มีมาก ผู้บูชายัญนั้น มากอย่างนี้

ทักขิไณยบุคคลนั้นมากอย่างไร คือ ทักขิไณยบุคคลนั้น ได้แก่ สมณะ พราหมณ์ ยาจก วณิพก สาวกมีมาก ทักขิไณยบุคคลนั้นมากอย่างนี้

คำว่า ในโลกนี้ คือ ในมนุษย์โลก รวมความว่า ‘เป็นอันมากในโลกนี้ ... พากันแสวงหายัญ,

หัวข้อว่า ข้าแต่พระผู้มีพฺระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด มีอธิบายดังนี้

คำว่า การถาม ได้แก่ การถาม ๓ อย่าง คือ

(๑) อทิฏฐโชตนาปุจฉา ถามเพื่อให้แจ่มแจ้งในสิ่งที่ยังไม่เคยเห็น

(๒) ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา ถามเพื่อเทียบเคียงในสิ่งที่เคยเห็นแล้ว

(๓) วิมติเฉทนาปุจฉา ถามเพื่อตัดความสงสัย

อทิฏฐโชตนาปุจฉาเป็นไฉน คือ ลักษณะที่ตนยังไม่รู้ ไม่เห็น ไม่ เทียบเคียง ไม่พิจารณา ไม่แจ่มแจ้ง ไม่ปรากฏโดยปกติ ก็ถามปัญหา เพื่อรู้ เห็น เพื่อเทียบเคียง เพื่อพิจารณา เพื่อต้องการให้แจ่มแจ้ง เพื่อ ต้องการให้ปรากฏซึ่งลักษณะนั้น นี้ชื่อว่าอทิฏฐโชตนาปุจฉาทิฏฐสังสันทนาปุจฉาเป็นไฉน คือ ลักษณะที่ตนรู้ เห็น เทียบเคียง พิจารณา แจ่มแจ้ง ปรากฏแล้วโดยปกติ ก็ถามปัญหาเพื่อต้องการเทียบ เคียงลักษณะนั้นกับบัณฑิตอื่น ๆ นี้ชื่อว่าทิฏฐสังสันทนาปุจฉา

วิมติเฉทนาปุจฉาเป็นไฉน คือ บุคคลแล่นไปสู่ความสงสัย ความ เคลือบแคลง สองจิตสองใจว่า “เรื่องนี้เป็นอย่างนี้หรือหนอแล หรือไม่ เป็นอย่างนี้ เรื่องนี้เป็นไฉนหนอ หรือเป็นอย่างไร, ดังนี้โดยปกติ ก็ถาม ปัญหาเพื่อตัดความเคลือบแคลง นี้ชื่อว่าวิมติเฉทนาปุจฉาการถามมี ๓ ประการนี้

การถามมีอีก ๓ ประการ คือ (๑) มนุสสปุจฉา การถามของมนุษย์ (๒) อมนุสสปุจฉา การถามของอมนุษย์ (๓) นิมมิตปุจฉา การถามของ รูปเนรมิต

มนุสสปุจฉาเป็นไฉน คือ มนุษย์ทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคพุทธเจ้าแล้วทูลถามปัญหา คือ ภิกษุก็ทูลถาม ภิกษุณีก็ทูลถาม อุบาสก ก็ทูลถาม อุบาสิกาก็ทูลถาม พระราชาก็ทูลถาม กษัตริย์ก็ทูลถาม พราหมณ์ ก็ทูลถาม แพศย์ก็ทูลถาม ศูทรก็ทูลถาม คฤหัสถ์ก็ทูลถาม นักบวชก็ทูลถาม นี้ชื่อว่ามนุสสปุจฉาอมนุสสปุจฉาเป็นไฉน คือ อมนุษย์ทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ ภาคพุทธเจ้าแล้วทูลถามปัญหา คือ นาคก็ทูลถาม ครุฑก็ทูลถาม ยักษ์ก็ ทูลถาม อสูรก็ทูลถาม คนธรรพ์ก็ทูลถาม ท้าวมหาราชก็ทูลถาม พระอินทร์ ก็ทูลถาม พระพรหมก็ทูลถาม เทวดาก็ทูลถาม นี้ชื่อว่าอมนุสสปุจฉานิมมิตปุจฉาเป็นไฉน คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเนรมิตพระรูปใด อันสำเร็จด้วยพระทัย มีอวัยวะครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง พระพุทธ เนรมิตนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าแล้วทูลถามปัญหา พระผู้มี พระภาคเจ้าทรงวิสัชนา นี้ชื่อว่านิมมิตปุจฉาการถามมี ๓ ประการนี้

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงประโยชน์ตน (๒) การ ถามถึงประโยชน์ผู้อื่น (๓) การถามถึงประโยชน์ทั้งสอง

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ (๒) การถามถึงสัมปรายิกัตถประโยชน์ (๓) การถามถึงปรมัตถประโยชน์

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามเนี้อความอันไม่มีโทษ (๒) การถามเนื้อความอันไม่มีกิเลส (๓) การถามเนื้อความอันผ่องแผ้ว

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องอดีต (๒) การถาม ถึงเรื่องอนาคต (๓) การถามถึงเรื่องปัจจุบันการถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องภายใน (๒) การถามถึงเรื่องภายนอก (๓) การถามถึงเรื่องทั้งภายในทั้งภายนอก

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องกุศล (๒) การถามถึงเรื่องอกุศล (๓) การถามถึงเรื่องอัพยากฤต

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องขันธ์ (๒) การถามถึงเรื่องธาตุ (๓) การถามถึงเรื่องอายตนะ

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องสติปัฏฐาน (๒) การถามถึงเรื่องสัมมัปปธาน (๓) การถามถึงเรื่องอิทธิบาท

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องอินทรีย์ (๒) การถามถึงเรื่องพละ (๓) การถามถึงเรื่องโพชฌงค์

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องมรรค (๒) การ

ถามถึงเรื่องผล (๓) การถามถึงเรื่องนิพพาน

คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ความว่า ข้าพระองค์

ขอทูลถาม คือ ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ประกาศซึ่งปัญหานั้น

ว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์, รวมความว่า

‘ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น’

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ...

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้ เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ความ

ว่า ขอพระองค์จงตรัส ... จงประกาศ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหา

นั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

ข้าพระองค์มีความประสงค์ด้วยปัญหา จึงมาเฝ้า พระองค์ผู้ไม่มีเหตุให้หวั่นไหว ผู้ทรงเห็นรากเหง้าของ กุศลและอกุศล ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ และพราหมณ์ เป็นอันมากในโลกนี้อาศัยอะไรจึงพากันแสวงหายัญคือ ไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอก ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด[๑๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า )

ดูก่อนปุณณกะ ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ พราหมณ์ พวกใดพวกหนึ่งเป็นอันมากในโลกนี้ ที่พาอันแสวงหา ยัญคือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย หวังความเป็นอย่างนี้ (ความเป็นมนุษย์เป็นต้น) อาศัยชราจึงพาอันแสวงหายัญ คือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย

หัวข้อว่า ฤๅษี มนุษย์ .. พวกใดพวกหนึ่งนี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พวกใดพวกหนึ่งนี้ ความว่า ทั้งปวงโดยกำหนดทั้งปวง ทั้ง ปวงโดยประการทั้งปวง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือ คำว่า พวกใดพวกหนึ่งนี้ นี้เป็นคำกล่าวรวมไว้ทั้งหมด

คำว่า ฤๅษี ได้แก่ บุคคลพวกใดพวกหนึ่งมีชื่อว่าฤๅษี คือ พวกที่ บวชเป็นฤๅษี อาชีวก นิครนถ์ ชฎิล ดาบส พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส เรียกมนุษย์ว่า มนุชา รวมความว่า ‘ฤๅษี มนุษย์ ... พวกใดพวกหนึ่งนี้,

คำว่า ปุณณกะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนปุณณกะ’หัวข้อว่า กษัตริย์ พราหมณ์...แก่เทวดาทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า กษัตริย์ ได้แก่ ผู้ที่เกิดในกำเนิดกษัตริย์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง

คำว่า พราหมณ์ ได้แก่ ผู้มักอ้างตนว่าเป็นผู้เจริญทุกหมู่เหล่า

คำว่า แก่เทวดาทั้งหลาย ความว่า อาชีวกเป็นเทวดาของพวกสาวก ของอาชีวก ... ทิศทั้งหลายเป็นเทวดาของพวกประพฤติทิศาพรต พระ ทักขิไณยบุคคลผู้สมควรแก่ไทยธรรมของชนเหล่าใด ก็เป็นเทวดาของชน เหล่านั้น รวมความว่า ‘กษัตริย์ พราหมณ์ ...แก่เทวดาทั้งหลาย’คำว่า เป็นอันมากในโลกนี้ที่พาอันแสวงหายัญ ความว่า ไทยธรรม ได้แก่ จีวร ...เครื่องประทีป เรียกว่ายัญ

คำว่า ที่พาอันแสวงหายัญ ความว่า ชนเหล่าใดย่อมแสวงหา เสาะ หา สืบหายัญ คือ จีวร ... เครื่องประทีป แม้ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าแสวงหายัญ

คำว่า เป็นอันมาก คือ ยัญเหล่านั้นก็มาก ผู้บูชายัญก็มาก หรือ ทักขิไณยบุคคลนั้นก็มาก ยัญเหล่านั้นมากอย่างไร ... ทักขิไณยบุคคลมาก อย่างนี้

คำว่า ในโลกนี้ คือ ในมนุษยโลก รวมความว่า ‘เป็นอันมากในโลกนี้ ... ที่พากันแสวงหายัญ’

คำว่า ดูก่อนปุณณกะ...หวังความเป็นอย่างนี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า หวัง ความว่า หวัง คือ หวังได้รูป หวังได้เสียง หวังได้กลิ่น หวังได้รส หวังได้โผฏฐัพพะ หวังได้บุตร หวังได้ภรรยา หวังได้ทรัพย์ หวังได้ยศ หวังได้ความเป็นใหญ่ หวังได้อัตภาพในตระกูลกษัตริย์มหาศาล

หวังได้อัตภาพในตระกูลพราหมณ์มหาศาล หวังได้อัตภาพในตระกูลคฤหบดี มหาศาล หวังได้อัตภาพในเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา หวังได้อัตภาพใน เทวดาชั้นดาวดึงส์ หวังได้อัตภาพในเทวดาชั้นยามา หวังได้อัตภาพในเทวดา ชั้นดุสิต หวังได้อัตภาพในเทวดาชั้นนิมมานรดี หวังได้อัตภาพในเทวดาชั้น ปรนิมมิตวสวัตตี หวัง คือ ปรารถนา ยินดี ประสงค์ รักใคร่ ชอบใจ ซึ่งการได้อัตภาพในเทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหม รวมความว่า ‘หวัง,

คำว่า ดูก่อนปุณณกะ ... หวังความเป็นอย่างนี้ ความว่า หวัง ความเกิดแห่งอัตภาพในฐานะนี้ คือ หวังความเกิดแห่งอัตภาพในตระกูล กษัตริย์มหาศาลนี้ หวังความเกิดแห่งอัตภาพในตระกูลพราหมณ์มหาศาลนี้ หวังความเกิดแห่งอัตภาพในตระกูลคฤหบดีมหาศาลนี้ หวังความเกิดแห่ง อัตภาพในเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกานี้ ... ในเทวดาชั้นดาวดึงส์นี้ ... ในเทวดา ชั้นยามานี้ ... ในเทวดาชั้นดุสิตนี้ ... ในเทวดาชั้นนิมมานรดีนี้ ... ในเทวดา ชั้นปรนิมมิตวสวัตดีนี้ หวัง คือ ปรารถนา ยินดี ประสงค์ รักใคร่ ชอบใจ ความเกิดแห่งอัตภาพในเทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหมนี้ รวมความว่า ‘ดูก่อน ปุณณกะ ... หวังความเป็นอย่างนี้,หัวข้อว่า อาศัยชราจึงพากันแสวงหายัญ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อาศัยชรา ความว่า อาศัยชรา อาศัยพยาธิ อาศัยมรณะ อาศัยโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส บุคคลเหล่านั้นแสวงหา ยัญในเทวดาเพราะอาศัยชาติ หรืออาศัยชาติจึงแสวงหายัญในเทวดา แสวงหายัญในเทวดา เพราะอาศัยชรา หรืออาศัยชราจึงแสวงหายัญใน เทวดา แสวงหายัญในเทวดาเพราะอาศัยพยาธิ หรืออาศัยพยาธิจึง แสวงหายัญในเทวดา แสวงหายัญในเทวดาเพราะอาศัยมรณะ หรืออาศัย มรณะจึงแสวงหายัญในเทวดา แสวงหายัญในเทวดาเพราะอาศัยโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส หรืออาศัยโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส จึงแสวงหายัญในเทวดา แสวงหายัญในเทวดา

เพราะอาศัยคติ หรืออาศัยคติจึงแสวงหายัญในเทวดา แสวงหายัญในเทวดา เพราะอาศัยอุปบัติ หรืออาศัยอุปบัติจึงแสวงหายัญในเทวดา แสวงหายัญ ในเทวดาเพราะอาศัยปฏิสนธิ หรืออาศัยปฏิสนธิจึงแสวงหายัญในเทวดา แสวงหายัญในเทวดาเพราะอาศัยภพ หรืออาศัยภพจึงแสวงหายัญในเทวดา แสวงหายัญในเทวดาเพราะอาศัยสงสาร หรืออาศัยสงสารจึงแสวงหายัญ ในเทวดา แสวงหายัญในเทวดาเพราะอาศัยวัฏฏะ หรืออาศัยวัฏฏะจึง แสวงหายัญในเทวดา คือ ปรารถนา พัวพัน เข้าถึง ติดใจ น้อมใจไปแล้ว รวมความว่า ‘อาศัยชราจึงพากันแสวงหายัญ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มี พระภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนปุณณกะ ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ พราหมณ์ พวกใดพวกหนึ่งเป็นกันมากในโลกนี้ ที่พากันแสวงหา ยัญคือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย หวังความเป็นอย่างนี้ (ความเป็นมนุษย์เป็นต้น) อาศัยชรา จึงพากันแสวงหา ยัญคือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย

[๑๔] (ท่านปุณณกะทูลถามต่อไปว่า)

ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ พราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งที่ แสวงหายัญคือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลายมีเป็นอันมาก ในโลกนี้ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้นิรทุกข์ ผู้บูชายัญ เหล่านั้นไม่ประมาทแล้วในทางยัญ ข้ามพ้นชาติและชรา อันได้แลหรือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอ ทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

หัวข้อว่า ฤๅษี มนุษย์ พวกใดพวกหนึ่งนี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พวกใดพวกหนึ่งนี้ ...

หัวข้อว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้บูชายัญเหล่านั้นไม่ประมาท แล้วในทางยัญ... บ้างหรือ มีอธิบายดังนี้

คำว่า บ้างหรือ ความว่า เป็นคำถามเพื่อตัดความสงสัย เป็นคำ ถามเพื่อตัดความเคลือบแคลง เป็นคำถามเพื่อตัดความมีใจเป็นสอง เป็น คำถามโดยไม่ใช่ส่วนเดียวว่า ‘เรื่องนี้เป็นอย่างนี้หรือหนอแล หรือไม่เป็น อย่างนี้ เรื่องนี้เป็นไฉน หรือเป็นอย่างไร, รวมความว่า ‘บ้างหรือ,

คำว่า เหล่านั้น ได้แก่ ผู้บูชายัญ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้บูชายัญเหล่านั้น ... บ้างหรือ,

คำว่า ไม่ประมาทแล้วในทางยัญ ความว่า ยัญนั้นแหละตรัสเรียกว่า ทางยัญ อริยมรรค เรียกว่าทางอริยะ เทวมรรค เรียกว่าทางเทวดา พรหม มรรค เรียกว่าทางพรหม ฉันใด ยัญนั่นแหละก็ตรัสเรียกว่าทางยัญ ฉัน นั้นเหมือนกัน

คำว่า ไม่ประมาทแล้ว ความว่า ไม่ประมาทแล้ว คือ ทำโดย ความเคารพ ทำติดต่อ ทำไม่หยุด มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ทอด ทิ้งฉันทะ ไม่ทอดทิ้งธุระในทางยัญ คือ ประพฤติอยู่ในทางยัญนั้น มาก อยู่ในทางยัญนั้น หนักอยู่ในทางยัญนั้น น้อมไปในทางยัญนั้น โอนไปใน ทางยัญนั้น โน้มไปในทางยัญนั้น น้อมใจไปในทางยัญนั้น มีทางยัญนั้น เป็นใหญ่ รวมความว่า ‘ไม่ประมาทแล้วในทางยัญ,

ชนเหล่าใดแสวงหา สืบหา เสาะหายัญ คือ จีวร...เครื่องประทีป เป็น ผู้ทำโดยความเคารพ ... มีทางยัญนั้นเป็นใหญ่ แม้ชนเหล่านั้นก็เป็นผู้ไม่ ประมาทแล้วในทางยัญ ชนเหล่าใดจัดแจงยัญ คือ จีวร ... แม้ชนเหล่านั้น ก็เป็นผู้ไม่ประมาทแล้วในทางยัญ ชนเหล่าใดย่อมให้ บูชา บริจาคยัญ คือ จีวร ... แม้ชนเหล่านั้นก็เป็นผู้ไม่ประมาทแล้วในทางยัญ รวมความว่า ‘ข้าแต่ พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้บูชายัญเหล่านั้นไม่ประมาทแล้วในทางยัญ ... บ้างหรือ,คำว่า ผู้นิรทุกข์... ข้ามพ้นชาติและชรากันได้แลหรือ ความว่า ผู้ บูชายัญเหล่านั้นได้ข้ามแล้ว คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง ล่วงไปแล้ว ซึ่งชาติ ชรา และมรณะ

คำว่า ผู้นิรทุกข์ เป็นคำกล่าวถึงด้วยความรัก เป็นคำกล่าวถึงด้วย ความเคารพ คำว่า ผู้นิรทุกข์ นี้เป็นคำกล่าวที่เป็นไปด้วยความเคารพ และเป็นไปด้วยความยำเกรง รวมความว่า ‘ผู้นิรทุกข์ ... ข้ามพ้นชาติ และชรากันได้แลหรือ,

หัวข้อว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลลามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ความว่า ข้าพระองค์ขอทูล ถาม คือ ทูลวิงวอน ขอเชิญ ให้ทรงประสาท จงตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น,

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ความว่า ขอพระองค์จงตรัส คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ พราหมณ์พวกใดพวกหนึ่งที่ แสวงหายัญคือไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลายมีเป็นอันมาก ในโลกนี้ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้นิรทุกข์ ผู้บูชายัญ เหล่านั้นไม่ประมาทแล้วในทางยัญ ข้ามพ้นชาติและชรา กันได้แลหรือ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

[๑๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ดูก่อนปุณณกะ ชนทั้งหลายย่อมหวัง ย่อมชม ย่อมชอบ ย่อมบูชา ย่อมรำพันถึงกามกันอยู่เพราะอาศัยลาภ ชนเหล่านั้นยังประกอบการบูชายัญ ยังกำหนัดแล้วด้วยความ ยินดีในภพ เรากล่าวว่ายังข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้

หัวข้อว่า ย่อมหวัง ย่อมชม ย่อมชอบ ย่อมบูชา มีอธิบายดังนี้

คำว่า ย่อมหวัง ความว่า หวังได้รูป หวังได้เสียง หวังได้กลิ่น หวัง ได้รส หวังได้โผฏฐัพพะ หวังได้บุตร หวังได้ภรรยา หวังได้ทรัพย์ หวังได้ยศ หวังได้ความเป็นใหญ่ หวังได้อัตภาพในตระกูลกษัตริย์มหาศาล หวังได้ อัตภาพในตระกูลพราหมณ์มหาศาล หวังได้อัตภาพในตระกูลคฤหบดีมหาศาล หวังได้อัตภาพในเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ... หวัง คือ ปรารถนา ยินดี ประสงค์ รักใคร่ ชอบใจการหวังการได้อัตภาพในเทวดาที่นับเนื่องในหมู่ พรหม รวมความว่า ‘ย่อมหวัง,คำว่า ย่อมชม ความว่า ย่อมชมยัญบ้าง ย่อมชมผลบ้าง ย่อมชม ทักขิไณยบุคคลบ้าง

ย่อมชมยัญอย่างไร คือ ย่อมชม ยกย่อง พรรณนา สรรเสริญว่า “เราให้ของรัก ของเจริญใจ ของประณีต ของที่ควร เราเลือกให้ เราให้ ของไม่มีโทษ เราให้เนือง ๆ” เมื่อกำลังให้ จิตก็ย่อมใส ย่อมชมยัญ อย่างนี้ย่อมชมผลอย่างไร คือ ย่อมชม ยกย่อง พรรณนา สรรเสริญว่า “เพราะยัญนี้เป็นเหตุ จักได้รูป ... จักได้โผฏฐัพพะ จักได้อัตภาพใน ตระกูลกษัตริย์มหาศาล ... จักได้อัตภาพในเทวดาที่นับเนื่องในหมู่พรหม” ย่อมชมผลอย่างนี้ย่อมชมทักขิไณยบุคคลอย่างไร คือ ย่อมชม ยกย่อง พรรณนา สรรเสริญว่า “พระทักขิไณยบุคคลเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยชาติ ถึงพร้อมด้วย โคตร เป็นผู้ท่องบ่น ทรงจำมนต์ เป็นผู้รู้จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุ ศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ พร้อมทั้งอักษรศาสตร์ มีคัมภีร์อิติหาสเป็นที่ ๕ เป็น

ผู้เข้าใจตัวบท เข้าใจไวยากรณ์ ชำนาญในโลกายตศาสตร์ และตำรา ทำนายลักษณะมหาบุรุษ เป็นผู้ปราศจากราคะบ้าง ปฏิบัติเพื่อกำจัดราคะบ้าง เป็นผู้ปราศจากโทสะบ้าง ปฏิบัติเพื่อกำจัดโทสะบ้าง เป็นผู้ปราศจากโมหะ บ้าง ปฏิบัติเพื่อกำจัดโมหะบ้าง ถึงพร้อมด้วยศรัทธา ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ วิมุตติญาณทัสสนะ” ย่อมชมทักขิไณยบุคคลอย่างนี้ รวมความว่า ‘ย่อมหวัง ย่อมชม’คำว่า ย่อมชอบ ความว่า ย่อมชอบการได้รูป ... ชอบการได้โผฏฐัพพะ ชอบการได้อัตภาพในตระกูลกษัตริย์มหาศาล ... ชอบการได้อัตภาพในเทวดา ผู้นับเนื่องในหมู่พรหม รวมความว่า ‘ย่อมหวัง ย่อมชม ย่อมชอบ’

คำว่า ย่อมบูชา ความว่า ย่อมบูชา คือ ย่อมให้ สละ บริจาคซึ่งจีวร ... เครื่องประทีป รวมความว่า ‘ย่อมหวัง ย่อมชม ย่อมชอบ ย่อมบูชา’

หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปุณณกะ มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า ปุณณกะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความ เคารพคำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปุณณกะ,

คำว่า ย่อมรำพันถึงกามกันอยู่ เพราะอาศัยลาภ ความว่า อาศัย การได้รูปแล้วย่อมรำพันถึงกามทั้งหลาย ... อาศัยการได้อัตภาพในเทวดา ที่นับเนื่องในหมู่พรหมแล้ว ย่อมรำพัน คือ บ่นถึง พร่ำถึงกามทั้งหลาย รวมความว่า ‘ย่อมรำพันถึงกามกันอยู่เพราะอาศัยลาภ,

หัวข้อว่า ชนเหล่านั้นยังประกอบการบูชายัญ ยังกำหนัดแล้วด้วย ความยินดีในภพ เรากล่าวว่า ยังข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่านั้น ได้แก่ ผู้บูชายัญ

คำว่า ยังประกอบการบูชายัญ ความว่า ยังประกอบ ประกอบทั่ว ประกอบทั่วด้วยดีในการบูชาทั้งหลาย คือ ประพฤติอยู่ในการบูชานั้น มากอยู่ในการบูชานั้น หนักในการบูชานั้น น้อมไปในการบูชานั้น โน้มไป ในการบูชานั้น โอนไปในการบูชานั้น น้อมใจไปในการบูชานั้น มีการบูชา นั้นเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘ชนเหล่านั้นยังประกอบการบูชายัญ,

คำว่า ยังกำหนัดแล้วด้วยความยินดีในภพ ความว่า ตัณหาท่าน เรียกว่าภวราคะ คือความพอใจในภพ ความกำหนัดในภพ ความเพลิด เพลินในภพ ตัณหาในภพ ความเยื่อใยในภพ ความกระหายในภพ ความเร่าร้อนในภพ ความลุ่มหลงในภพ ความหมกมุ่นในภพ ผู้บูชายัญ เหล่านั้นกำหนัดแล้ว คือ ติดใจ หลงใหล หมกมุ่น ข้อง เกี่ยวข้อง พัวพัน แล้วในภพทั้งหลายด้วยความกำหนัดในภพ รวมความว่า ‘ชนเหล่านั้น ยังประกอบการบูชายัญ ยังกำหนัดแล้วด้วยความยินดีในภพ,

คำว่า เรากล่าวว่า ยังข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้ ความว่า เรากล่าว คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ ว่า ผู้บูชายัญเหล่านั้นยังประกอบการบูชายัญ ยังกำหนัดแล้วด้วยความยิน ดีในภพ จึงยังไม่ข้าม คือ ไม่ข้ามขึ้น ไม่ข้ามพ้น ไม่ก้าวล่วง ไม่เป็น ไปล่วงซึ่งชาติ ชรา และมรณะไปได้ คือ เป็นผู้ไม่ออก ไม่สละ ไม่ล่วง ไม่พ้น ไม่เป็นไปล่วงจากชาติ ชรา และมรณะไปได้ ย่อมวนเวียนอยู่ภายในชาติ ชรา และมรณะ วนเวียนอยู่ภายในทางสงสาร เป็นผู้เป็นไปตามชาติ อัน ชราแล่นตาม อันพยาธิครอบงำ ถูกมรณะหํ้าหั่น ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่ ซ่อนเร้น ไม่มีสรณะ ไม่มีที่พึ่ง รวมความว่า ‘ชนเหล่านั้นยังประกอบ การบูชายัญ ยังกำหนัดแล้วด้วยความยินดีในภพ เรากล่าวว่ายังข้ามพ้น ชาติและชราไปไม่ได้, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนปุณณกะ ชนทั้งหลายย่อมหวัง ย่อมชม ย่อม ชอบ ย่อมบูชา ย่อมรำพันถึงกามกันอยู่เพราะอาศัยลาภ ชนเหล่านั้นยังประกอบการบูชายัญ ยังกำหนัดแล้วด้วย ความยินดีในภพ เรากล่าวว่ายังข้ามพ้นชาติและชราไป ไม่ได้

[๑๖] (ท่านปุณณกะทูลถามต่อไปว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์)

ถ้าชนผู้ประกอบการบูชาด้วยยัญทั้งหลายเหล่านั้นยัง ข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อ เป็นดังนี้ บัดนี้ ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลกข้าม พ้นชาติและชราไปได้แล้ว ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัส บอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

คำว่า ถ้าชนผู้ประกอบการบูชาด้วยยัญทั้งหลายเหล่านั้นยังข้ามพ้น ชาติและชราไปใม่ได้ ความว่า ผู้บูชายัญเหล่านั้นประกอบการบูชายัญ กำหนัด แล้วด้วยความยินดีในภพ ยังไม่ข้าม คือ ไม่ข้ามขึ้น ไม่ข้ามพ้น ไม่ก้าวล่วง ไม่เป็นไปล่วง ซึ่งชาติ ชรา และมรณะไปได้ คือ เป็นผู้ไม่ออก ไม่สละ ไม่ล่วง ไม่พ้น ไม่เป็นไปล่วง จากชาติ ชรา และมรณะไปได้ ย่อม วนเวียนอยู่ภายในชาติ ชรา และมรณะ วนเวียนอยู่ภายในทางสงสาร เป็น ผู้เป็นไปตามชาติ อันชราแล่นตาม อันพยาธิครอบงำ ถูกมรณะ หํ้าหั่น ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่ซ่อนเร้น ไม่มีสรณะ ไม่มีที่พึ่ง รวมความว่า ‘ถ้าชนผู้ประกอบการบูชาด้วยยัญทั้งหลายเหล่านั้นยังข้ามพ้นชาติและชรา ไปไม่ได้’หัวข้อว่า ท่านปุณณกะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ... ท่านปุณณกะ

คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ... ด้วยยัญทั้งหลาย ... ชาติและชรา ความว่า ด้วยยัญเป็นอันมาก คือ ด้วยยัญชนิดต่าง ๆ ด้วยยัญมากมาย

คำว่า ผู้นิรทูกข์ เป็นคำกล่าวถึงด้วยความรัก เป็นคำกล่าวถึงด้วย ความเคารพ คำว่า ผู้นิรทุกข์ นี้เป็นคำกล่าวที่เป็นไปด้วยความเคารพ และเป็นไปด้วยความยำเกรง รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ... ด้วย ยัญทั้งหลาย ... ชาติและชรา,

คำว่า เมื่อเป็นดังนี้ บัดนี้ ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลกข้ามพ้น ชาติและชราไปได้แล้ว ความว่า เมื่อเป็นดังนี้ ใครเล่าในโลก ตลอด ทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ ข้ามแล้ว คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วง ซึ่งชาติ ชรา และมรณะไปได้แล้ว

คำว่า ผู้นิรทุกข์ เป็นคำกล่าวถึงด้วยความรัก เป็นคำกล่าวถึงด้วย ความเคารพ คำว่า ผู้นิรทุกข์ นี้เป็นคำกล่าวที่เป็นไปด้วยความเคารพและ เป็นไปกับความยำเกรง รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นดังนี้ บัดนี้ ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลกข้ามพ้นชาติและชราไปได้แล้ว’หัวข้อว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลลามปัญหานั้น ความว่า ข้าพระองค์ขอทูล ถามปัญหานั้น คือ วิงวอน เชื้อเชิญ ให้ทรงประสาทปัญหานั้น ขอพระองค์ จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ขอทูลถาม ปัญหานั้น’

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความ เคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ความว่า ขอพระองค์จงตรัสบอก ... ประกาศ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระ ภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่าข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ถ้าชนผู้ประกอบการบูชา ด้วยยัญทั้งหลายเหล่านั้นยังข้ามพ้นชาติและชราไปไม่ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นดังนี้ บัดนี้ ใครเล่า ในเทวโลกและมนุษยโลกข้ามพ้นชาติและชราไปได้แล้ว ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหา นั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ด้วยเถิด

[๑๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนปุณณกะ)

บุคคลใดรู้ฝั่งนี้และฝั่งโน้นในโลก ไม่มีความหวั่น ไหวในโลกไหน ๆ เรากล่าวว่าบุคคลนั้นเป็นผู้สงบระงับแล้ว ปราศจากควันกิเลสมีกายทุจริตเป็นต้น ปราศจากทุกข์ เพราะราคะเป็นต้น ปราศจากความทะยานอยาก ข้าม ชาติและชราได้แล้วหัวข้อว่า รู้ฝั่งนี้ฝั่งโน้นในโลก มีอธิบายดังนี้

ญาณ ตรัสเรียกว่า ความรู้ คือ ปัญญา กิริยาที่รู้ ความเลือกเฟ้น

... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

คำว่า ฝั่งนี้และฝั่งโน้น ความว่า มนุษยโลก ตรัสเรียกว่าฝั่งนี้ เทวโลก ตรัสเรียกว่าฝั่งโน้น กามธาตุตรัสเรียกว่าฝั่งนี้ รูปธาตุและอรูปธาตุ ตรัสเรียกว่าฝั่งโน้น กามธาตุและรูปธาตุ ตรัสว่าเรียกฝั่งนี้ อรูปธาตุ ตรัสเรียกว่าฝั่งโน้นคำว่า รู้ฝั่งนี้และฝั่งโน้นในโลก ความว่า รู้ คือ ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏซึ่งฝั่งนี้และฝั่งโน้น โดยความเป็นของ ไม่เที่ยง ... เป็นทุกข์ ... เป็นโรค ... เป็นดังหัวฝี ... เป็นดังลูกศร... โดย ไม่มี อุบายเครื่องสลัดออก เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘รู้ฝั่งนี้และฝั่งโน้นในโลก’หัวข้อว่า พระผู้มีพระภาคเข้าตรัสว่า ดูก่อนปุณณกะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ปุณณกะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนปุณณกะ’

หัวข้อว่า บุคคลใด ไม่มีความหวั่นไหวในโลกไหน ๆ มีอธิบายดังนี้

คำว่า บุคคลใด ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ความหวั่นไหว คือ ความหวั่นไหวเพราะตัณหา ความหวั่น ไหวเพราะทิฏฐิ ความหวั่นไหวเพราะกิเลส ความหวั่นไหวเพราะมานะ ความ หวั่นไหวเพราะกรรม ความหวั่นไหวเหล่านี้ไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้แก่พระอรหันตขีณาสพใด คือ ความหวั่นไหวเหล่านี้ พระอรหันต ขีณาสพใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสีย แล้วด้วยไฟคือญาณ

คำว่า ไหน ๆ ความว่า ไหน ๆ คือ แห่งไหน แห่งไร ภายในหรือ ภายนอก หรือทั้งภายในภายนอก

คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก ... ในอายตนโลก รวมความว่า ‘บุคคลใด ไม่มีความหวั่นไหวในโลกไหน ๆ’

หัวข้อว่า เรากล่าวว่า บุคคลนั้นเป็นผู้สงบระงับแล้ว ปราศจากควัน กิเลสมีกายทุจริตเป็นต้น ปราศจากทุกข์เพราะราคะเป็นต้น ปราศจาก ความทะยานอยาก ข้ามชาติและชราได้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้สงบระงับแล้ว ความว่า ชื่อว่าผู้สงบ เพราะเป็นผู้มีราคะสงบ มีโทสะสงบ มีโมหะสงบ ชื่อว่าสงบ คือ เข้าไปสงบ ระงับ ดับ ระงับเฉพาะ เพราะเป็นผู้สงบผ่านมาแล้ว ถึงความสงบแล้ว เข้าไปสงบ ให้เร่าร้อน ดับ ปราศจาก ระงับเฉพาะแล้วซึ่งความโกรธ ... ความผูกโกรธ ... ความลบหลู่ ... ความตีเสมอ ... ความริษยา ... ความตระหนี่ ... ความลวง ... ความ โอ้อวด ... ความกระด้าง ... ความแข่งดี ... ความเมา ... ความประมาท ... กิเลสทั้งปวง ... ทุจริตทั้งปวง ... ความกระวนกระวายทั้งปวง ... ความ เร่าร้อนทั้งปวง ... ความเดือดร้อนทั้งปวง ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘ผู้สงบระงับแล้ว,

คำว่า ปราศจากควันคือกิเลส ความว่า กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตอันพระอรหันตขีณาสพขจัดแล้ว กำจัด ทำให้เหือดแห้ง ทำให้ สิ้นสุดแล้ว ราคะ ... โทสะ ... โมหะ ... ความโกรธ ... ความประมาท ... กิเลสทั้งปวง ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวงอันพระอรหันตขีณาสพขจัดแล้ว กำจัด ทำให้เหือดแห้งแล้ว ทำให้สิ้นสุดแล้วอีกนัยหนึ่ง ความโกรธตรัสเรียกว่า ควันคือกิเลส (สมจริงดังที่พระ ผู้มีพระภาคเจัาตรัสไว้ว่า)

ดูก่อนพราหมณ์ มานะของท่านเป็นดูจหาบ ความ โกรธเป็นดุจควัน มุสาวาทเป็นดุจเถ้า ลิ้นเป็นดุจทัพพี ตักเครื่องบูชา หทัยเป็นที่ตั้งความรุ่งเรือง ตนที่ฝึกฝน ดีแล้วเป็นความรุ่งเรืองของบุรุษ

อึกนัยหนึ่ง ความโกรธย่อมเกิดด้วยอาการ ๑๐ อย่าง คือ

(๑) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นได้ประพฤติแล้วซึ่งสิ่งที่ไม่ เป็นประโยชน์แก่เรา’

(๒) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็น เป็นประโยชน์แก่เรา’

(๓) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นจักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’

(๔) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า‘คนโน้นได้ประพฤติแล้วซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’

(๕) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา’

(๖) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นจักประพฤติสิ่งที่ไม่เป็น ประโยชน์แก่บุคคลผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา,

(๗) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นได้ประพฤติแล้วซึ่งสิ่งที่ เป็นประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา,

(๘) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นประพฤติอยู่ซึ่งสิ่งที่เป็น ประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา,

(๙) ความโกรธเกิดด้วยผูกใจว่า ‘คนโน้นจักประพฤติซึ่งสิ่งที่เป็น ประโยชน์แก่บุคคลผู้ไม่เป็นที่รักที่ชอบใจของเรา,

(๑๐) ความโกรธย่อมเกิดในฐานะอันไม่ควร

ความปองร้าย ความมุ่งร้าย ความขัดเคือง ความโกรธตอบ ความ เคือง ความเคืองทั่ว ความเคืองเสมอ ความชัง ความชังทั่ว ความชังเสมอ ความพยาบาทแห่งจิต ความประทุษร้ายในใจ ความโกรธ กิริยาที่โกรธ ความเป็นผู้โกรธ ความชัง กิริยาที่ชัง ความเป็นผู้ชัง ความพยาบาท กิริยา ที่พยาบาท ความเป็นผู้พยาบาท ความพิโรธ ความพิโรธตอบ ความเป็น ผู้ดุร้าย ความเพาะวาจาชั่ว ความไม่พอใจของจิต นี้ตรัสเรียกว่าความโกรธ

อีกนัยหนึ่ง พึงทราบความโกรธมากโกรธน้อย ความโกรธเป็นแต่เพียง ทำจิตให้ขุ่นในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงให้มีหน้าเง้าหน้างอก็มี ความโกรธเป็นแต่ เพียงทำให้หน้าเง้าหน้างอในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงให้คางสั่นก็มี ความโกรธ เป็นแต่เพียงทำให้คางสั่นในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงเปล่งผรุสวาจาก็มี ความ โกรธเป็นแต่เพียงทำให้เปล่งผรุสวาจาในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงให้เหลียวดูทิศ ต่าง ๆ ก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้เหลียวดูทิศต่าง ๆ ในบางครั้ง แต่ ยังไม่ถึงการจับท่อนไม้และศัสตราก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้จับท่อน ไม้และศัสตราในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงเงื้อท่อนไม้และศัสตราก็มี ความ โกรธเป็นแต่เพียงทำให้เงื้อท่อนไม้และศัสตราในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงตีฟัน กันก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้ตีฟันกันในบางครั้ง แต่ยังไม่ทำให้เป็น

บาดแผลก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้เป็นบาดแผลในบางครั้ง แต่ยังไม่ ให้หักให้แหลกก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้หักให้แหลกในบางครั้ง แต่ ยังไม่ให้อวัยวะน้อยใหญ่เคลื่อนที่ก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียงทำให้อวัยวะ น้อยใหญ่เคลื่อนที่ในบางครั้ง แต่ยังไม่ให้ชีวิตดับก็มี ความโกรธเป็นแต่เพียง ทำให้ชีวิตดับในบางครั้ง แต่ยังไม่ถึงความสละบริจาคอวัยวะทั้งหมดก็มีเมื่อใด ความโกรธทำให้ฆ่าบุคคลอื่นแล้วให้ฆ่าตัวเองตาม เมื่อนั้น ความโกรธชื่อว่าถึงความรุนแรงยิ่ง ถึงความไพบูลย์อย่างยิ่งโดยอาการ อย่างนี้ ความโกรธนั้นอันพระอรหันตขีณาสพใด ละ ตัดขาด สงบ ระงับ ได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ พระอรหันต ขีณาสพนั้นตรัสเรียกว่าผู้ปราศจากควันคือกิเลสพระอรหันตขีณาสพชื่อว่าปราศจากควันคือกิเลสเพราะเป็นผู้ละความ โกรธ เพราะเป็นผู้กำหนดรู้วัตถุแห่งความโกรธ เพราะเป็นผู้ตัดขาดซึ่งเหตุ แห่งความโกรธ รวมความว่า ‘ผู้ปราศจากควันคือกิเลส’

คำว่า ปราศจากทุกข์ ความว่า ราคะเป็นทุกข์ โทสะเป็นทุกข์ โมหะ เป็นทุกข์ ความโกรธเป็นทุกข์ ความผูกโกรธเป็นทุกข์ ... อกุสลาภิสังขาร ทั้งปวงเป็นทุกข์ ทุกข์เหล่านั้นอันพระอรหันตขีณาสพใดละ ... เผาเสียแล้ว ด้วยไฟคือญาณ พระอรหันตขีณาสพนั้นตรัสเรียกว่าผู้ปราศจากทุกข์คำว่า ปราศจากความหวัง ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่าความหวัง คือ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ตัณหาอันเป็นความหวังนั้น อันพระอรหันตขีณาสพใดละ ... เผาเสียได้แล้วด้วยไฟคือญาณ พระอรหันตขีณาสพนั้นตรัสเรียกว่าผู้ปราศจากความหวัง

คำว่า ชาติ ได้แก่ ความเกิด ความเกิดพร้อม ความก้าวลง ความ บังเกิด ความเกิดเฉพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลาย ความได้เฉพาะ ซึ่งอายตนะทั้งหลาย ในหมู่สัตว์นั้น ๆ แห่งสัตว์เหล่านั้น ๆ

คำว่า ชรา ได้แก่ ความแก่ ความเสื่อม ความเป็นผู้มีฟันหัก ความ เป็นผู้มีผมหงอก ความเป็นผู้มีหนังเหี่ยว ความเสื่อมอายุ ความแก่แห่ง อินทรีย์ทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้นๆ แห่งสัตว์เหล่านั้นๆ

คำว่า เรากล่าวว่าบุคคลนั้นเป็นผู้สงบระงับแล้ว ปราศจากควันกิเลส มีกายทุจริตเป็นต้น ปราศจากทุกข์เพราะราคะเป็นต้น ปราศจากความ ทะยานอยาก ข้ามชาติและชราได้แล้ว ความว่า เรากล่าว ...ประกาศว่า บุคคลใด เป็นผู้สงบ ปราศจากควันกิเลส ปราศจากทุกข์ และปราศจาก ความหวัง บุคคลนั้นข้ามได้แล้ว ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ล่วง เป็นไปล่วงแล้ว ซึ่งชาติ ชรา และมรณะ รวมความว่า ‘เรากล่าวว่า บุคคลนั้นเป็นผู้ สงบระงับแล้ว ปราศจากควันกิเลสมีกายทุจริตเป็นต้น ปราศจากทุกข์ เพราะราคะเป็นต้น ปราศจากความทะยานอยาก ข้ามชาติและชราได้แล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนปุณณกะ บุคคลใดรู้ฝั่งนี้และฝั่งโน้นในโลก ไม่มีความหวั่นไหวในโลกไหน ๆ เรากล่าวว่าบุคคลนั้น เป็นผู้สงบระงับแล้ว ปราศจากควันกิเลสมีกายทุจริต เป็นต้น ปราศจากทุกข์เพราะราคะเป็นต้น ปราศจาก ความทะยานอยาก ข้ามชาติและชราได้แล้ว

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... ปุณณกพราหมณ์นั้นเป็นภิกษุครอง ผ้ากาสายะเป็นบริขาร ทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร นั่งประคองอัญชลี นมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคเจ้าเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก’ ดังนี้แล

จบ ปุณณกมาณวปัญหานิทเทสที่ ๓

๔. เมตตคูมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านเมตตคู

[๑๘] (ท่านเมตตคูทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถาม พระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ย่อมสำคัญพระองค์ว่าเป็นผู้จบเวท อบรม พระองค์แล้ว ความทูกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมาก เกิดแต่ที่ไหนหนอหัวข้อว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า การถาม ได้แก่ การถาม ๓ อย่าง คือ

(๑) อทิฏฐโชตนาปุจฉา ถามเพื่อให้แจ่มแจ้งในสิ่งที่ยังไม่เคยเห็น

(๒) ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา ถามเพื่อเทียบเคียงในสิ่งที่เคยเห็นแล้ว

(๓) วิมติเฉทนาปุจฉา ถามเพื่อตัดความสงสัย

อทิฏฐโชตนาปุจฉาเป็นไฉน คือ ลักษณะที่ตนยังไม่รู้ ไม่เห็น ไม่ เทียบเคียง ไม่พิจารณา ไม่แจ่มแจ้ง ไม่ปรากฏโดยปกติ ก็ถามปัญหาเพื่อรู้ เห็น เพื่อเทียบเคียง เพื่อพิจารณา เพื่อต้องการให้แจ่มแจ้ง เพื่อต้องการ ให้ปรากฏซึ่งลักษณะนั้น นี้ชื่อว่าอทิฏฐโชตนาปุจฉาทิฏฐสังสันทนาปุจฉาเป็นไฉน คือ ลักษณะที่ตนรู้ เห็น เทียบเคียง พิจารณา แจ่มแจ้ง ปรากฏแล้วโดยปกติ ก็ถามปัญหาเพื่อต้องการเทียบ เคียงลักษณะนั้นกับบัณฑิตอื่น ๆ นี้ชื่อว่าทิฏฐสังสันทนาปุจฉา