นันทมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

สนฺติ โลเก มุนโย (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ

อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ.(๑) (๑)

สนฺติ โลเก มุนโยติ สนฺตีติ: สนฺติ สํวิชฺชนฺติ อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. โลเกติ: อปายโลเก ฯเปฯ อายตนโลเก. มุนโยติ: มุนินามกา อาชีวกา นิคนฺถา ชฏิลา ตาปสา (เทวา โลเก มุนโยติ สญฺชานนฺติ, น จ เต มุนโย)(๒)ติ สนฺติ โลเก มุนโย. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ ฯเปฯ อายสฺมาติ: ปิยวจนํ ฯเปฯ นนฺโทติ: ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ ฯเปฯ อภิลาโปติ อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสูติ ชนาติ: ขตฺติยา จ พฺราหฺมณา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ คหฏฺฐา จ ปพฺพชิตา จ เทวา จ มนุสฺสา จ. วทนฺตีติ: กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ตยิทํ กถํสูติ: สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา เทฺวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา “เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข”ติ ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ.

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺตีติ: อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ.

อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนนฺติ: อุทาหุ อเนกวิวิธอติปรมทุกฺกรการิกลูขชีวิกานุโยเคน(๓) อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ:- สนฺติ โลเก มุนโย (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ชนา วทนฺติ ตยิทํ กถํสุ

ญาณูปปนฺนํ มุนิ โน วทนฺติ

อุทาหุ เว ชีวิเตนูปปนฺนนฺติ.

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

ชนทั้งหลายกล่าวว่า มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก

คำกล่าวนี้นั้นเป็นอย่างไร

ชนทั้งหลายเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยญาณ

หรือว่าเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยความเป็นอยู่ว่า เป็นมุนี (๑)

คำว่า มีอยู่ ในคำว่า มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก อธิบายว่า มีอยู่ คือปรากฏ มี หาได้

คำว่า ในโลก ได้แก่ ในอบายโลก ฯลฯ ในอายตนโลก

คำว่า มุนีทั้งหลาย ได้แก่ อาชีวก นิครนถ์ ชฎิล ดาบส เรียกชื่อว่ามุนี (ชนทั้งหลายเข้าใจกันว่า มุนีทั้งหลายในโลกเป็นเทพ แต่เทพเหล่านั้นหาใช่มุนีไม่) รวมความว่า มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลกคำว่า ดังนี้ ในคำว่า ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้ เป็นบทสนธิ ฯลฯ

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก ฯลฯ

คำว่า นันทะ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น ฯลฯ ชื่อเรียกเฉพาะ รวมความว่า ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้

คำว่า ชนทั้งหลาย ในคำว่า ชนทั้งหลายกล่าวว่า ...คำกล่าวนี้นั้นเป็น อย่างไร ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดาและ มนุษย์คำว่า ย่อมกล่าว ได้แก่ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจง

คำว่า คำกล่าวนี้นั้นเป็นอย่างไร เป็นคำทูลถามด้วยความสงสัย เป็นคำถาม ด้วยความข้องใจ เป็นคำถาม ๒ แง่ เป็นคำถามมีแง่มุมหลายหลากว่า “อย่างนี้หรือหนอ มิใช่หรือหนอ เป็นอะไรเล่าหนอ เป็นอย่างไรเล่าหนอ” รวมความว่า ชนทั้งหลายกล่าวว่า ... คำกล่าวนี้นั้นเป็นอย่างไร

คำว่า ชนทั้งหลายเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยญาณว่าเป็นมุนี อธิบายว่า ชน ทั้งหลายย่อมเรียก คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงบุคคลผู้ประกอบ คือ ประกอบพร้อม ดำเนินไป ดำเนินไปพร้อม เป็นไป เป็นไปพร้อม เพียบพร้อม ด้วยญาณในสมาบัติ ๘ หรือญาณในอภิญญา ๕ ว่าเป็นมุนี รวมความว่า ชน ทั้งหลายเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยญาณว่าเป็นมุนีคำว่า หรือว่าเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยความเป็นอยู่ว่า เป็นมุนี อธิบายว่า ชนทั้งหลาย ย่อมเรียก คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงบุคคลผู้ประกอบ คือ ประกอบพร้อม ดำเนินไป ดำเนินไปพร้อม เป็นไป เป็นไปพร้อม เพียบพร้อม ด้วยความเพียรของบุคคลผู้ดำเนินชีวิตเศร้าหมอง ผู้ทำกิจที่ทำได้ยากยิ่งหลายอย่างว่า เป็นมุนี รวมความว่า หรือว่า เรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยความเป็นอยู่ว่า เป็นมุนี ด้วยเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกราบทูลว่า

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

ชนทั้งหลายกล่าวว่า มุนีทั้งหลายมีอยู่ในโลก

คำกล่าวนี้นั้นเป็นอย่างไร

ชนทั้งหลายเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยญาณ

หรือว่าเรียกบุคคลผู้เป็นไปด้วยความเป็นอยู่ว่า เป็นมุนี

น ทิฏฺฐิยา น สูติยา น ญาเณน

มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา

จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ. (๒)

น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณนาติ น ทิฏฺฐิยาติ: น ทิฏฺฐสุทฺธิยา. น สูติยาติ: น สุตสุทฺธิยา. น ญาเณนาติ: นปิ อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน นปิ ปญฺจาภิญฺญาญาเณน นปิ มิจฺฉาญาเณนาติ น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน.

มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺตีติ กุสลาติ: เย เต ขนฺธกุสลา ธาตุกุสลา อายตนกุสลา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลา สติปฏฺฐานกุสลา สมฺมปฺปธานกุสลา อิทฺธิปาทกุสลา อินฺทฺริยกุสลา พลกุสลา โพชฺฌงฺคกุสลา มคฺคกุสลา ผลกุสลา นิพฺพานกุสลา เต(๑) กุสลา๑ ทิฏฺฐสุทฺธิยา วา สุตสุทฺธิยา วา อฏฺฐสมาปตฺติญาเณน วา ปญฺจาภิญฺญาญาเณน วา มิจฺฉาญาเณน วา ทิฏฺเฐน วา สุเตน วา อุเปตํ สมุเปตํ อุปาคตํ สมุปาคตํ อุปปนฺนํ สมุปปนฺนํ สมนฺนาคตํ มุนึ น วทนฺติ น กเถนฺติ น ภณนฺติ น ทีปยนฺติ น โวหรนฺตีติ มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ.

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมีติ: เสนา วุจฺจติ มารเสนา: กายทุจฺจริตํ มารเสนา, วจีทุจฺจริตํ มารเสนา, มโนทุจฺจริตํ มารเสนา, ราโค มารเสนา, โทโส มารเสนา, โมโห มารเสนา, โกโธ ฯเปฯ อุปนาโห ฯเปฯ มกฺโข ฯเปฯ ปฬาโส ฯเปฯ อิสฺสา ฯเปฯ มจฺฉริยํ ฯเปฯ มายา ฯเปฯ สาเฐยฺยํ ฯเปฯ ถมฺโภ ฯเปฯ สารมฺโภ ฯเปฯ มาโน ฯเปฯ อติมาโน ฯเปฯ มโท ฯเปฯ ปมาโท ฯเปฯ สพฺเพ กิเลสา ฯเปฯ สพฺเพ ทุจฺจริตา ฯเปฯ สพฺเพ ทรถา ฯเปฯ สพฺเพ ปริฬาหา ฯเปฯ สพฺเพ สนฺตาปา ฯเปฯ สพฺพากุสลาภิสงฺขารา มารเสนา. วุตฺตํ เหตํ ภควตา:-

กามา เต ปฐมา เสนา ทุติยารติ วุจฺจติ

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ.

ปญฺจมํ ถินมิทฺธนฺเต ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม.

ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส

โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส ปเร จ อวชานาติ.

เอสา เต นมุจิ เสนา(๒) กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี

น นํ อสูโร ชินาติ เชตฺวา จ ลภเต สุขนฺติ.

ยโต จตูหิ อริยมคฺเคหิ สพฺพา จ มารเสนา สพฺเพ จ ปฏิเสนิกรา กิเลสา ชิตา จ ปราชิตา จ ภคฺคา วิปฺปลุคฺคา(๓) ปรมฺมุขา, เตน วุจฺจนฺติ วิเสนิกตฺวา. อนีฆาติ: ราโค นีโฆ โทโส นีโฆ โมโห นีโฆ โกโธ นีโฆ อุปนาโห นีโฆ ฯเปฯ สพฺพากุสลาภิสงฺขารา นีฆาล เยสํ เอเต นีฆา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. เต วุจฺจนฺติ อนีฆา. นิราสาติ: อาสา วุจฺจติ ตณฺหา, โย ราโค สาราโค ฯเปฯ อภิชฺฌา(๔) โลโภ อกุสลมูลํ. เยสํ เอสา อาสา ตณฺหา ปหีนา สมุจฺฉินฺนา วูปสนฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธา อภพฺพุปฺปตฺติกา ญาณคฺคินา ทฑฺฒา. เต วุจฺจนฺติ นิราสา. อรหนฺโต ขีณาสวา. วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมีติ: เย เต วิเสนิกตฺวาว อนีฆา จ นิราสา จ จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺติ. เต โลเก มุนโยติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา, จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา:- น ทิฏฺฐิยา น สุติยา น ญาเณน

มุนีธ นนฺท กุสลา วทนฺติ

วิเสนิกตฺวา อนีฆา นิราสา

จรนฺติ เย เต มุนโยติ พฺรูมีติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

นันทะ ชนทั้งหลายผู้ฉลาดในโลกนี้

ไม่เรียกบุคคลว่าเป็นมุนี เพราะได้เห็นเพราะได้ฟังและเพราะได้รู้

เราเรียกเหล่าชนผู้กำจัดเสนามารได้แล้ว

ผู้ไม่มีความทุกข์ ไม่มีความหวัง เที่ยวจาริกอยู่ว่า เป็นมุนี (๒)

คำว่า ไม่เรียก... เพราะได้เห็น เพราะได้ฟังและเพราะได้รู้ ได้แก่ ไม่เรียก เพราะความหมดจดแห่งรูปที่ได้เห็น

คำว่า ไม่เรียก... เพราะได้ฟัง ได้แก่ ไม่เรียก เพราะความหมดจดแห่ง เสียงที่ได้ยิน

คำว่า ไม่เรียก... เพราะได้รู้ ได้แก่ ไม่เรียกเพราะญาณในสมาบัติ ๘ บ้าง ไม่เรียกเพราะญาณในอภิญญา ๕ บ้าง ไม่เรียกเพราะมิจฉาญาณบ้าง รวมความว่า ไม่เรียก... เพราะได้เห็น เพราะได้ฟัง และเพราะได้รู้

คำว่า ชนทั้งหลายผู้ฉลาด ในคำว่า นันทะ ชนทั้งหลายผู้ฉลาดในโลกนี้ ไม่เรียกบุคคลว่าเป็นมุนี อธิบายว่า ชนทั้งหลายผู้ฉลาดในขันธ์ ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท ฉลาดในสติปัฏฐาน ฉลาดในสัมมัปปธาน ฉลาดในอิทธิบาท ฉลาดในอินทรีย์ ฉลาดในพละ ฉลาดในโพชฌงค์ ฉลาดในมรรค ฉลาดในผล ฉลาดในนิพพาน ย่อมไม่เรียก คือ ย่อมไม่พูด ไม่บอก ไม่แสดง ไม่ชี้แจงบุคคลผู้ประกอบ คือ ประกอบพร้อม ดำเนินไป ดำเนินไปพร้อม เป็นไป เป็นไปพร้อม เพียบพร้อมด้วยความสะอาดแห่งรูปที่ได้เห็น ความหมดจดแห่ง เสียงที่ได้ยิน ญาณในสมาบัติ ๘ ญาณในอภิญญา ๕ มิจฉาญาณ รูปที่ได้เห็น หรือ เสียงที่ได้ยินว่าเป็นมุนี รวมความว่า นันทะ ชนทั้งหลายผู้ฉลาดในโลกนี้ ไม่เรียก บุคคลว่าเป็นมุนี

ว่าด้วยเสนามาร

คำว่า เราเรียกเหล่าชนผู้กำจัดเสนามารได้แล้ว ผู้ไม่มีความทุกข์ ไม่มี ความหวัง เที่ยวจาริกอยู่ว่า เป็นมุนี อธิบายว่า เสนามารตรัสเรียกว่า เสนา กายทุจริต ชื่อว่าเสนามาร วจีทุจริต ชื่อว่าเสนามาร มโนทุจริต ชื่อว่าเสนามาร ราคะ ชื่อว่าเสนามาร โทสะ ชื่อว่าเสนามาร โมหะ ชื่อว่าเสนามาร โกธะ ฯลฯ อุปนาหะ ฯลฯ มักขะ ฯลฯ ปฬาสะ ฯลฯ อิสสา ฯลฯ มัจฉริยะ ฯลฯ มายา ฯลฯ สาเถยยะ ฯลฯ ถัมภะ ฯลฯ สารัมภะ ฯลฯ มานะ ฯลฯ อติมานะ ฯลฯ มทะ ฯลฯ ปมาทะ ฯลฯ กิเลสทุกชนิด ฯลฯ ทุจริตทุกทาง ฯลฯ ความกระวนกระวายทุกอย่าง ฯลฯ ความเร่าร้อนทุกสถาน ฯลฯ ความเดือดร้อนทุกประการ ฯลฯ อกุสลาภิสังขาร ทุกประเภท ชื่อว่าเสนามาร สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

กิเลสกามเราเรียกว่าเสนากองที่ ๑ ของท่าน

ความไม่ยินดีเราเรียกว่าเสนากองที่ ๒ ของท่าน

ความหิวกระหายเราเรียกว่าเสนากองที่ ๓ ของท่าน

ตัณหาเราเรียกว่าเสนากองที่ ๔ ของท่าน

ถีนมิทธะเราเรียกว่าเสนากองที่ ๕ ของท่าน

ความกลัวเราเรียกว่าเสนากองที่ ๖ ของท่าน

วิจิกิจฉาเราเรียกว่าเสนากองที่ ๗ ของท่าน

มักขะและถัมภะเราเรียกว่าเสนากองที่ ๘ ของท่าน

ลาภ ความสรรเสริญ สักการะและยศที่ได้มาผิด ๆ

เราเรียกว่าเสนากองที่ ๙ ของท่าน

การยกตนและข่มผู้อื่นเราเรียกว่าเสนากองที่ ๑๐ ของท่าน

มารเอ๋ย เสนาของท่านนี้ มีปกติประหารผู้มีธรรมดำ

คนขลาดเอาชนะเสนานั้นไม่ได้

แต่คนกล้า ครั้นชนะได้แล้วย่อมได้ความสุข

เมื่อใด เสนามารทั้งหมดและกิเลสที่สร้างเสนาฝ่ายตรงข้ามทั้งปวง ถูกชน เหล่าใดพิชิตและทำให้ปราชัย ถูกทำลาย กำจัด ทำให้ไม่สู้หน้าแล้วด้วยอริยมรรค ๔

เมื่อนั้น ชนเหล่านั้น เรียกว่า ผู้กำจัดเสนามารได้แล้ว

คำว่า ผู้ไม่มีความทุกข์ อธิบายว่า ราคะ โทสะ โมหะ โกธะ อุปนาหะ เป็นความทุกข์ ฯลฯ อกุสลาภิสังขารทุกประเภท เป็นทุกข์ ความทุกข์เหล่านี้ ชนเหล่าใดละได้แล้ว คือ ตัดขาดได้แล้ว ทำให้สงบได้แล้ว ระงับได้แล้ว ทำให้เกิดขึ้นไม่ได้อีก เผาด้วยไฟคือญาณแล้ว ชนเหล่านั้นตรัสเรียกว่า ผู้ไม่มีความทุกข์คำว่า ไม่มีความหวัง อธิบายว่า ตัณหาตรัสเรียกว่า ความหวัง ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ฯลฯ อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ความหวังคือตัณหานี้ ชนเหล่าใดละได้แล้ว คือ ตัดขาดได้แล้ว ทำให้สงบ ได้แล้ว ระงับได้แล้ว ทำให้เกิดขึ้นไม่ได้อีก เผาด้วยไฟคือญาณแล้ว ชนเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า ไม่มีความหวัง

ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพคำว่า เราเรียกเหล่าชนผู้กำจัดเสนามารได้แล้ว ผู้ไม่มีความทุกข์ ไม่มี ความหวัง เที่ยวจาริกอยู่ว่า เป็นมุนี อธิบายว่า เราเรียก คือ บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศว่า ชนเหล่าใดกำจัดเสนามารได้แล้ว ไม่มีทุกข์และไม่มีความหวัง เที่ยวจาริกอยู่ คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงชีวิต ดำเนินไป ยังชีวิตให้ดำเนินไป ชนเหล่านั้นจึงเป็นมุนีในโลกได้ รวมความว่า เรา เรียกเหล่าชนผู้กำจัดเสนามารได้แล้ว ผู้ไม่มีความทุกข์ ไม่มีความหวัง เที่ยวจาริก อยู่ว่า เป็นมุนี ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า)

นันทะ ชนทั้งหลายผู้ฉลาดในโลกนี้

ไม่เรียกบุคคลว่าเป็นมุนี เพราะได้เห็นเพราะได้ฟังและเพราะได้รู้

เราเรียกเหล่าชนผู้กำจัดเสนามารได้แล้ว

ผู้ไม่มีความทุกข์ ไม่มีความหวัง เที่ยวจาริกอยู่ว่า เป็นมุนี

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ(๑) วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ

กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. (๓)

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ เย เกจีติ: สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ เย เกจีติ. สมณาติ: เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ: เย เกจิ โภวาทิกาติ เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ อิจฺจาติ ปทสนฺธิ ฯเปฯ อายสฺมาติ: ปิยวจนํ ฯเปฯ นนฺโทติ: ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ ฯเปฯ อภิลาโปติ อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ: ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. สุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ทิฏฺฐสฺสุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ. สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ: สีเลนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. วเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ: อเนกวิธกุตูหลมงฺคเลน(๒) สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ กจฺจิสฺสูติ: สํสยปุจฺฉา วิมติปุจฺฉา เทฺวฬฺหกปุจฺฉา อเนกํสปุจฺฉา “เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข”ติ กจฺจิสฺสุ. เตติ: ทิฏฺฐิคติกา. ภควาติ: คารวาธิวจนเมตํ ฯเปฯ สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ กจฺจิสฺสุ เต ภควา. ตตฺถ ยตา จรนฺตาติ ตตฺถาติ: สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา. ยตาติ: ยตฺตา ปฏิยตฺตา (๓) คุตฺตา โคปิตา รกฺขิตา สํวุตา. จรนฺตาติ: จรนฺตา วิหรนฺตา อิริยนฺตา วตฺเตนฺตา ปาเลนฺตา ยเปนฺตา ยาเปนฺตาติ กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา.

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ: ชาติชรามรณํ อตรึสุ อุตฺตรึสุ ปตรึสุ สมติกฺกมึสุ วีติวตฺตึสุ. มาริสาติ: ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ. มาริสาติ: อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ ปุจฺฉามิ ตนฺติ: ปุจฺฉามิ ตํ, ยาจามิ ตํ, อชฺเฌสามิ ตํ, (๔)ปสาเทมิ ตํ.๓ “กถยสฺสุ เม”ติ ปุจฺฉามิ ตํ. ภควาติ: คารวาธิวจนเมตํ ฯเปฯ สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ: พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ:- เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

กจฺจิสฺสุ เต ภควา ตตฺถ ยตา จรนฺตา

อตารุ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ.

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้นิรทุกข์

สมณพราหมณ์พวกนั้นเป็นผู้ประพฤติตนเคร่งครัด

ในหลักการของตนนั้น ข้ามชาติและชราได้บ้างหรือไม่

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด (๓)

คำว่า บางพวก ในคำว่า สมณพราหมณ์บางพวก ได้แก่ ทุกสิ่ง โดย อาการทั้งหมด ทุกอย่างไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือโดยประการทั้งปวง คำว่า บางพวกนี้ เป็นคำกล่าวรวม ๆ ไว้ทั้งหมด

คำว่า สมณะ ได้แก่ นักบวชพวกใดพวกหนึ่ง ซึ่งเข้าถึงการบวชเป็นปริพาชก ถึงการบวชเป็นปริพาชกภายนอกจากธรรมวินัยนี้

คำว่า พราหมณ์ ได้แก่ คนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ผู้กล่าวอ้างว่าตนเจริญบางพวก รวมความว่า สมณพราหมณ์บางพวก

คำว่า ดังนี้ ในคำว่า ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้ เป็นบทสนธิ ฯลฯ

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก ฯลฯ

คำว่า นันทะ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น ฯลฯ ชื่อเรียกเฉพาะ รวมความว่า ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้

คำว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยิน บ้าง อธิบายว่า ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ได้แก่ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะ รูปที่ได้เห็นและเสียงที่ได้ยินบ้าง รวมความว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

คำว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง อธิบายว่า ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ได้แก่ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะศีลบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะวัตรบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะศีลวัตรบ้าง รวมความว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้างคำว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง อธิบายว่า ย่อม กล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง

ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ได้แก่ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะพิธีหลายอย่างบ้างคำว่า ได้บ้างหรือไม่ ในคำว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ... สมณพราหมณ์ พวกนั้นเป็นผู้ประพฤติตนเคร่งครัดในหลักการของตนนั้น... ได้บ้างหรือไม่ เป็น คำถามด้วยความสงสัย เป็นคำถามด้วยความข้องใจ เป็นคำถาม ๒ แง่ เป็นคำถาม มีแง่มุมหลายหลากว่า “อย่างนี้หรือหนอ มิใช่หรือหนอ เป็นอะไรเล่าหนอ เป็น อย่างไรเล่าหนอ” รวมความว่า ได้บ้างหรือไม่คำว่า พวกนั้น ได้แก่ สมณพราหมณ์ผู้ถือทิฏฐิ

คำว่า พระผู้มีพระภาค นี้ เป็นคำกล่าวโดยความเคารพ ฯลฯ คำว่า พระ ผู้มีพระภาค นี้ เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ... สมณพราหมณ์พวกนั้นเป็นผู้ประพฤติตนเคร่งครัดในหลักการของตนนั้น... ได้บ้าง หรือไม่คำว่า ใน ... นั้น ในคำว่า เป็นผู้ประพฤติตนเคร่งครัดในหลักการ ของตนนั้น อธิบายว่า ในหลักการของตน คือ ในความถูกใจ ความพอใจ ลัทธิ ของตน

คำว่า เคร่งครัด ได้แก่ ระวัง ระมัดระวัง คุ้มครอง ปกปัก รักษา สังวรแล้ว

คำว่า ประพฤติ ได้แก่ ประพฤติ คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงชีวิต ดำเนินไป ยังชีวิตให้ดำเนินไป รวมความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ... สมณพราหมณ์พวกนั้นเป็นผู้ประพฤติตนเคร่งครัดในหลักการของตนนั้น ... ได้บ้างหรือไม่คำว่า ผู้นิรทุกข์...ข้ามชาติและชรา อธิบายว่า ข้าม คือ ข้ามไป ข้ามพ้น ก้าวล่วง ล่วงเลยชาติชราและมรณะ

คำว่า ผู้นิรทุกข์ เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวโดยความเคารพ คำ ว่า ผู้นิรทุกข์ นี้ เป็นคำกล่าวที่มีความเคารพและความยำเกรง รวมความว่า ผู้ นิรทุกข์...ข้ามชาติและชรา

คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ในคำว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ได้แก่ ข้าพระองค์ขอทูลถาม คือ ทูลขอ ทูลอัญเชิญ ทูลให้ทรง ประกาศปัญหานั้นว่า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์เถิด รวมความว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้นคำว่า พระผู้มีพระภาค นี้ เป็นคำกล่าวโดยความเคารพ ฯลฯ คำว่า พระ ผู้มีพระภาค นี้ เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด อธิบายว่า ขอพระองค์โปรดตรัส คือ โปรดบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ด้วยเถิด ด้วยเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกราบทูลว่า

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้นิรทุกข์

สมณพราหมณ์พวกนั้นเป็นผู้ประพฤติตนเคร่งครัด

ในหลักการของตนนั้น ข้ามชาติและชราได้บ้างหรือไม่

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (นนฺทาติ ภควา)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. (๔)

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ เย เกจีติ: สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ เย เกจีติ. สมณาติ: เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ: เย เกจิ โภวาทิกาติ เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. นนฺทาติ ภควาติ นนฺทาติ: ภควา ตํ พฺราหฺมณํ นาเมน อาลปติ. ภควาติ: คารวาธิวจนเมตํ ฯเปฯ สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ นนฺทาติ ภควา.

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ: ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. สุเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ทิฏฺฐสฺสุเตนปิ ฯเปฯ วทนฺติ สุทฺธึ.

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ: สีเลนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. วเตนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ: อเนกวิธกุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺตีติ กิญฺจาปีติ: ปทสนฺธิ ปทสํสคฺโค ปทปาริปูรี อกฺขรสมวาโย พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตา ปทานุปุพฺพตาเมตํ(๑) กิญฺจาปีติ. เตติ: ทิฏฺฐิคติกา. ตตฺถาติ: สกาย ทิฏฺฐิยา สกาย ขนฺติยา สกาย รุจิยา สกาย ลทฺธิยา. ยตาติ: ยตฺตา ปฏิยตฺตา คุตฺตา โคปิตา รกฺขิตา สํวุตา. จรนฺตีติ: จรนฺติ วิหรนฺติ อิริยนฺติ วตฺเตนฺติ ปาเลนฺติ ยเปนฺติ ยาเปนฺตีติ กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ.

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ: ชาติชรามรณํ น ตรึสุ น อุตฺตรึสุ น ปตรึสุ น สมติกฺกมึสุ น วีติวตฺตึสุ, ชาติชรามรณา อนิกฺขนฺตา อนิสฺสฏา อนติกฺกนฺตา อสมติกฺกนฺตา อวีติวตฺตา, อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺเตนฺติ, อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺเตนฺติ, ชาติยา อนุคตา, ชราย อนุสฏา, พฺยาธินา อภิภูตา, มรเณน อพฺภาหตา, อตาณา อเลณา อสรณา อสรณีภูตาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา:-

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (นนฺทาติ ภควา)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

กิญฺจาปิ เต ตตฺถ ยตา จรนฺติ

นาตรึสุ ชาติชรนฺติ พฺรูมีติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

สมณพราหมณ์พวกนั้น

แม้ประพฤติตนเคร่งครัดอยู่ในหลักการของตนนั้น ก็จริง

แต่เรากล่าวว่า พวกเขายังข้ามชาติและชราไปไม่ได้ (๔)

คำว่า บางพวก ในคำว่า สมณพราหมณ์บางพวก ได้แก่ ทุกสิ่ง โดย อาการทั้งหมด ทุกอย่าง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือโดยประการทั้งปวง คำว่า บางพวกนี้ เป็นคำกล่าวรวม ๆ ไว้ทั้งหมด

คำว่า สมณะ ได้แก่ นักบวชพวกใดพวกหนึ่ง ซึ่งเข้าถึงการบวชเป็นปริพาชก ถึงการบวชเป็นปริพาชกภายนอกจากธรรมวินัยนี้

คำว่า พราหมณ์ ได้แก่ คนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ผู้กล่าวอ้างว่าตนเจริญบางพวก รวมความว่า สมณพราหมณ์บางพวก

คำว่า นันทะ ในคำว่า พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ เป็นคำที่พระ ผู้มีพระภาคตรัสเรียกพราหมณ์นั้นโดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาค นี้ เป็นคำกล่าวโดยความเคารพ ฯลฯ คำว่า พระผู้มีพระภาค นี้ เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ

คำว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะรูปที่ได้เห็นบ้างเพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง อธิบายว่า ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ได้แก่ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดงชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะ รูปที่ได้เห็นบ้างและเพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง รวมความว่า ย่อมกล่าวความหมดจด เพราะรูปที่ได้เห็นบ้างเพราะเสียงที่ได้ยินบ้างคำว่า

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง อธิบายว่า ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ได้แก่ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจง ความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะศีลบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจง ความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะวัตรบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจง ความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะศีลวัตรบ้าง รวมความว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้างคำว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง อธิบายว่า ย่อม กล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ได้แก่ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะพิธีหลากหลายบ้าง รวม ความว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

คำว่า แม้...ก็จริง ในคำว่า สมณพราหมณ์พวกนั้นแม้ประพฤติตน เคร่งครัดอยู่ในหลักการของตนนั้นก็จริง เป็นบทสนธิ เป็นคำเชื่อมบท ทำบท ให้บริบูรณ์ เป็นความสัมพันธ์แห่งอักษร เป็นความสละสลวยแห่งพยัญชนะ คำว่า แม้ ... ก็จริง นี้ เป็นคำเชื่อมบทหน้ากับบทหลังเข้าด้วยกัน

คำว่า พวกนั้น ได้แก่ สมณพราหมณ์ผู้ถือทิฏฐิอยู่

คำว่า ใน... นั้น ได้แก่ ในหลักการของตน คือ ในความถูกใจ ความพอใจ ในลัทธิของตน

คำว่า เคร่งครัด ได้แก่ ระวัง ระมัดระวัง คุ้มครอง ปกปัก รักษา สังวรแล้ว

คำว่า ประพฤติ ได้แก่ ประพฤติ คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงชีวิต ดำเนินไป ยังชีวิตให้ดำเนินไป รวมความว่า สมณพราหมณ์พวกนั้นแม้ประพฤติ ตนเคร่งครัดอยู่ในหลักการของตนนั้น ก็จริง

คำว่า แต่เรากล่าวว่าพวกเขายังข้ามชาติและชราไปไม่ได้ อธิบายว่า เรา กล่าว คือ บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศว่า สมณพราหมณ์พวกนั้นข้ามไม่ได้ คือ ข้ามไปไม่ได้ ข้ามพ้นไม่ได้ ก้าวล่วงไม่ได้ ล่วงเลยชาติชราและมรณะไปไม่ได้ ได้แก่ ออกจากชาติชราและมรณะไม่ได้ คือ สลัดออกไม่ได้ ก้าวพ้นไม่ได้ ก้าวล่วงไม่ได้ ล่วงเลยจากชาติชราและมรณะไม่ได้ ได้แก่ หมุนเวียนอยู่ภายในชาติ ชราและมรณะ หมุนเวียนอยู่ภายในทางแห่งสงสาร ไปตามชาติ ถูกชราติดตาม ถูกพยาธิครอบงำ มรณะย่ำยี ไม่มีที่ปกป้อง ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่อาศัย รวมความว่า สมณพราหมณ์พวกนั้นแม้ ประพฤติตนเคร่งครัดอยู่ในหลักการของตนนั้น ก็จริง ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาค จึงตรัสว่า

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

สมณพราหมณ์พวกนั้น

แม้ประพฤติตนเคร่งครัดอยู่ในหลักการของตนนั้น ก็จริง

แต่เรากล่าวว่า พวกเขายังข้ามชาติและชราไปไม่ได้

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. (๕)

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเสติ เย เกจีติ: สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อเสสํ นิสฺเสสํ ปริยาทิยนวจนเมตํ เย เกจีติ. สมณาติ: เย เกจิ อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคตา ปริพฺพาชกสมาปนฺนา. พฺราหฺมณาติ: เย เกจิ โภวาทิกาติ เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส. อิจฺจายสฺมา นนฺโทติ อิจฺจาติ: ปทสนฺธิ อายสฺมาติ ปิยวจนํ. นนฺโทติ: ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ ฯปฯ อภิลาโปติ อิจฺจายสฺมา นนฺโท.

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ: ทิฏฺเฐนปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. สุเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ.

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธินฺติ: สีเลนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. วเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺติ. สีลพฺพเตนาปิ สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ. อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธินฺติ: อเนกวิธกุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ วทนฺติ กเถนฺติ ภณนฺติ ทีปยนฺติ โวหรนฺตีติ อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณติ เต เจติ: ทิฏฺฐิคติเก. มุนีติ: โมนํ วุจฺจติ ญาณํ ฯเปฯ สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ. พฺรูสิ อโนฆติณฺเณติ: กาโมฆํ ภโวฆํ ทิฏฺโฐฆํ อวิชฺโชฆํ อติณฺเณ อนติกฺกนฺเต อสมติกฺกนฺเต อวีติวตฺเต, อนฺโตชาติชรามรเณ ปริวตฺเตนฺเต, อนฺโตสํสารปเถ ปริวตฺเตนฺเต, ชาติยา อนุคเต, ชราย อนุสเฏ, พฺยาธินา อภิภูเต, มรเณน อพฺภาหเต อตาเณ อเลเณ อสรเณ อสรณีภูเต. พฺรูสีติ: พฺรูสิ อาจิกฺขสิ เทเสสิ ปญฺญเปสิ ปฏฺฐเปสิ วิวรสิ วิภชสิ อุตฺตานีกโรสิ ปกาเสสีติ เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ.

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริสาติ: อถ โก เอโส สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ชาติชรามรณํ อตริ อุตฺตริ ปตริ สมติกฺกมิ วีติวตฺตยิ. มาริสาติ: ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนเมตํ มาริสาติ อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก, อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส.

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ ปุจฺฉามิ ตนฺติ: ปุจฺฉามิ ตํ, ยาจามิ ตํ, อชฺเฌสามิ ตํ, ปสาเทมิ ตํ. (๑)“กถยสฺสุ เม”ติ ปุจฺฉามิ ตํ.๑ ภควาติ: คารวาธิวจนเมตํ ฯเปฯ สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ ภควาติ. พฺรูหิ เมตนฺติ: พฺรูหิ อาจิกฺขาหิ เทเสหิ ปญฺญเปหิ ปฏฺฐเปหิ วิวราหิ วิภชาหิ อุตฺตานีกโรหิ ปกาเสหีติ ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตํ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ:-

เย เกจิเม สมณพฺราหฺมณาเส (อิจฺจายสฺมา นนฺโท)

ทิฏฺฐสฺสุเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

สีลพฺพเตนาปิ วทนฺติ สุทฺธึ

อเนกรูเปน วทนฺติ สุทฺธึ.

เต เจ มุนี พฺรูสิ อโนฆติณฺเณ

อถ โก จรหิ เทวมนุสฺสโลเก

อตาริ ชาติญฺจ ชรญฺจ มาริส

ปุจฺฉามิ ตํ ภควา พฺรูหิ เมตนฺติ.

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

หากพระองค์ผู้เป็นพระมุนีตรัสว่า

สมณพราหมณ์พวกนั้นยังข้ามห้วงกิเลสไม่ได้

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนั้น

ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลก ชื่อว่าข้ามชาติและชราไปได้

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด (๕)

คำว่า บางพวก ในคำว่า สมณพราหมณ์บางพวก ได้แก่ ทุกสิ่งโดยอาการ ทั้งหมด ทุกอย่าง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือโดยประการทั้งปวง คำว่า บางพวก นี้ เป็นคำกล่าวรวม ๆ ไว้ทั้งหมด รวมความว่า สมณพราหมณ์บางพวก

คำว่า ดังนี้ ในคำว่า ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้ เป็นบทสนธิ ฯลฯ

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก

คำว่า นันทะ เป็นชื่อของพราหมณ์นั้น ฯลฯ ชื่อเรียกเฉพาะ รวมความว่า ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้

คำว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยิน บ้าง อธิบายว่า ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ได้แก่ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจง ความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจง ความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง รวมความว่า ย่อมกล่าวความหมด จดเพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง

เพราะเสียงที่ได้ยินบ้างคำว่า ย่อมกล่าวถึงความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง อธิบายว่า ย่อมกล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ได้แก่ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะศีลบ้าง เพราะวัตรบ้าง ย่อมกล่าว ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะศีลวัตรบ้าง รวมความว่า ย่อม กล่าวถึงความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้างคำว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง อธิบายว่า ย่อม กล่าว คือ ย่อมพูด บอก แสดง ชี้แจงความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะพิธีหลากหลายบ้าง รวมความว่า ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้างคำว่า หาก... สมณพราหมณ์พวกนั้น ในคำว่า หากพระองค์ผู้เป็นพระมุนี ตรัสว่า สมณพราหมณ์พวกนั้นยังข้ามห้วงกิเลสไม่ได้ ได้แก่ สมณพราหมณ์ผู้ถือทิฏฐิ

คำว่า พระองค์ผู้เป็นพระมุนี อธิบายว่า ญาณ ท่านเรียกว่า โมนะ ฯลฯ พระองค์ก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้องและตัณหาดุจตาข่ายได้แล้ว ชื่อว่าพระมุนี

คำว่า ตรัสว่าสมณพราหมณ์พวกนั้นว่ายังข้ามห้วงกิเลสไม่ได้ อธิบายว่า สมณพราหมณ์พวกนั้น ข้ามไม่ได้ คือ ข้ามขึ้นไม่ได้ ข้ามพ้นไม่ได้ ก้าวล่วงไม่ได้ ก้าวพ้นไม่ได้ ล่วงเลยกาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะไม่ได้ ได้แก่ หมุนเวียน อยู่ภายในชาติ ชรา และมรณะ หมุนเวียนอยู่ภายในทางแห่งสงสาร ไปตามชาติ ถูกชราติดตาม ถูกพยาธิครอบงำ มรณะย่ำยี ไม่มีที่ปกป้อง ไม่มีที่หลีกเร้น ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่อาศัยคำว่า ตรัส ได้แก่ ตรัส คือ บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า หาก...พระองค์ผู้เป็นพระมุนีตรัสว่าสมณพราหมณ์พวกนั้นยังข้ามห้วงกิเลสไม่ได้

คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ใครเล่าในเทวโลกและ มนุษยโลก ชื่อว่าข้ามชาติและชราไปได้ อธิบายว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ใครกันเล่า ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ จึงข้าม คือ ข้ามไป ข้ามพ้น ก้าวล่วง ล่วงเลยชาติ ชรา และมรณะไปได้คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวโดย ความเคารพ คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ นี้ เป็นคำกล่าวที่มีความเคารพและ ความยำเกรง รวมความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ใครเล่าใน เทวโลกและมนุษยโลก ชื่อว่าข้ามชาติและชราไปได้คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ในคำว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ ข้าพระองค์ด้วยเถิด อธิบายว่า ข้าพระองค์ขอทูลถาม คือ ทูลขอ ทูลอัญเชิญทูลให้ทรงประกาศปัญหานั้นว่า “ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ด้วยเถิด” รวมความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

คำว่า พระผู้มีพระภาค นี้ เป็นคำกล่าวโดยความเคารพ ฯลฯ คำว่า พระ ผู้มีพระภาค นี้ เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด อธิบายว่า ขอพระองค์โปรดตรัส คือ โปรดบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถาม ปัญหานั้น ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ด้วยเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกราบทูลว่า

(ท่านนันทะทูลถาม ดังนี้)

สมณพราหมณ์บางพวกย่อมกล่าวความหมดจด

เพราะรูปที่ได้เห็นบ้าง เพราะเสียงที่ได้ยินบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะศีลวัตรบ้าง

ย่อมกล่าวความหมดจดเพราะพิธีหลากหลายบ้าง

หากพระองค์ผู้เป็นพระมุนีตรัสว่า

สมณพราหมณ์พวกนั้นยังข้ามห้วงกิเลสไม่ได้

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เมื่อเป็นเช่นนั้น

ใครเล่าในเทวโลกและมนุษยโลก ชื่อว่าข้ามชาติและชราไปได้

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น

ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส (นนฺทาติ ภควา)

ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ

เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. (๖)

นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส, นนฺทาติ ภควา. ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมีติ: นาหํ นนฺท สพฺเพ สมณพฺราหฺมณา ชาติชราย อาวุตา นิวุตา โอวุตา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ วทามิ. อตฺถิ เต สมณพฺราหฺมณา. เยสํ ชาติ จ ชรามรณญฺจ ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส. นนฺทาติ ภควา ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ.

เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ: เย สพฺพา ทิฏฺฐสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวา. เย สพฺพา สุตสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา มุตสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา ทิฏฺฐสุตมุตสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา สีลสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา วตสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา สีลพฺพตสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวํ คเมตฺวาติ เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพนฺติ: อเนกวิธกุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ, มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวงฺคเมตฺวาติ อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ.

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา เส, เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ. ตณฺหาติ: รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ: ตณฺหํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา ญาตปริญฺญาย ตีรณปริญฺญาย ปหานปริญฺญาย.

กตมา ญาตปริญฺญา? ตณฺหํ ปชานาติ “อยํ รูปตณฺหา, อยํ สทฺทตณฺหา, อยํ คนฺธตณฺหา, อยํ รสตณฺหา, อยํ โผฏฺฐพฺพตณฺหา, อยํ ธมฺมตณฺหา”ติ ปชานาติ ปสฺสติ. อยํ ญาตปริญฺญา.

กตมา ตีรณปริญฺญา? เอวํ ญาตํ กตฺวา ตณฺหํ ตีเรติ อนิจฺจโต... ทุกฺขโต... โรคโต... คณฺฑโต... นิสฺสรณโต ตีเรติ. อยํ ตีรณปริญฺญา.

กตมา ปหานปริญฺญา? เอวํ ตีเรตฺวา ตณฺหํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. วุตฺตํ เหตํ ภควตา “โย ภิกฺขเว ตณฺหาย ฉนฺทราโค, ตํ ปชหถ. เอวํ สา ตณฺหา ปหีนา ภวิสฺสติ อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา”ติ. อยํ ปหานปริญฺญา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ: ตณฺหํ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. อนาสวาติ: จตฺตาโร อาสวา: กามาสโว ภวาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว. เยสํ อิเม อาสวา ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. เต วุจฺจนฺติ อนาสวา อรหนฺโต ขีณาสวา. ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา.

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ: เย ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา. เต กาโมฆํ ติณฺณา, ภโวฆํ ติณฺณา, ทิฏฺโฐฆํ ติณฺณา, อวิชฺโชฆํ ติณฺณา, สพฺพํ สํสารปถํ ติณฺณา อุตฺติณฺณา นิตฺติณฺณา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ พฺรูมิ อาจิกฺขามิ เทเสมิ ปญฺญเปมิ ปฏฺฐเปมิ วิวรามิ วิภชามิ อุตฺตานีกโรมิ ปกาเสมีติ ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. เตนาห ภควา:-

นาหํ สพฺเพ สมณพฺราหฺมณาเส (นนฺทาติ ภควา)

ชาติชราย นิวุตาติ พฺรูมิ

เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส

เต เว นรา โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ)

เราไม่กล่าวว่า สมณพราหมณ์ทั้งหมด

ถูกชาติและชราโอบล้อม นรชนเหล่าใดในโลกนี้

ละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้รับรู้

หรือศีลวัตรได้ทั้งหมด ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง

กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ

เรากล่าวว่านรชนเหล่านั้นแล

ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว (๖)

คำว่า พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ เราไม่กล่าวว่า สมณพราหมณ์ ทั้งหมดถูกชาติและชราโอบล้อม อธิบายว่า นันทะ เราไม่กล่าวว่า สมณพราหมณ์ ทั้งหมดถูกชาติและชราหุ้มห่อไว้ โอบล้อม คือห้อมล้อม ครอบคลุม ปกคลุม บดบังไว้แล้ว เรากล่าว คือ บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศว่า สมณพราหมณ์ผู้ละชาติ ชราและมรณะได้เด็ดขาดแล้ว ตัดรากถอนโคน เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้ รวมความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ เราไม่กล่าวว่า สมณพราหมณ์ทั้งหมดถูกชาติและชราโอบล้อมคำว่า นรชนเหล่าใดในโลกนี้ ละรูปที่ได้เห็น

เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ รับรู้หรือศีลวัตรได้ทั้งหมด อธิบายว่า นรชนเหล่าใด ละ คือ สละ ละทิ้ง บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีกซึ่งความหมดจดแห่งรูปที่ได้เห็นทุกอย่าง ละ ความหมดจดแห่งเสียงที่ได้ยินทุกอย่าง ฯลฯ ความหมดจดแห่งอารมณ์ที่ได้รับรู้ ทุกอย่าง ฯลฯ ความหมดจดแห่งรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน และอารมณ์ที่ได้รับรู้ ทุกอย่าง ฯลฯ ความหมดจดแห่งศีลทุกอย่าง ฯลฯ ความหมดจดแห่งวัตรทุกอย่าง นรชนใด ละ คือ สละ ละทิ้ง บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีกซึ่ง ความหมดจดแห่งศีลวัตรทุกอย่าง รวมความว่า นรชนเหล่าใดในโลกนี้ ละรูปที่ได้ เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้รับรู้หรือศีลวัตรได้ทั้งหมดคำว่า ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง อธิบายว่า ละ คือ สละ ละทิ้ง บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีกซึ่งความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไปเพราะมงคลที่เล่าลือกันหลากหลาย รูปแบบ รวมความว่า ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง

คำว่า ตัณหา ในคำว่า นรชนเหล่าใด กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมด อาสวะ เรากล่าวว่า นรชนเหล่านั้นแล ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

ว่าด้วยปริญญา ๓

คำว่า กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว อธิบายว่า กำหนดรู้ตัณหาด้วยปริญญา ๓ คือ

๑. ญาตปริญญา (การกำหนดรู้ขั้นรู้จัก)

๒. ตีรณปริญญา (การกำหนดรู้ขั้นพิจารณา)

๓. ปหานปริญญา (การกำหนดรู้ขั้นละ)

ญาตปริญญา เป็นอย่างไร

คือ นักปราชญ์กำหนดรู้ตัณหา คือ รู้ เห็นว่า “นี้รูปตัณหา นี้สัททตัณหา นี้คันธตัณหา นี้รสตัณหา นี้โผฏฐัพพตัณหา นี้ธัมมตัณหา” นี้ชื่อว่าญาตปริญญา

ตีรณปริญญา เป็นอย่างไร

คือ นักปราชญ์ทำสิ่งที่รู้แล้วให้ปรากฏอย่างนี้แล้ว พิจารณาตัณหา คือ พิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ... เป็นทุกข์ ... เป็นโรค ... เป็นดุจหัวฝี ... เป็นของที่ต้องสลัดออกไป นี้ชื่อว่าตีรณปริญญา

ปหานปริญญา เป็นอย่างไร

คือ นักปราชญ์ครั้นพิจารณาเห็นอย่างนี้แล้ว ย่อมละ บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีตัณหาอีก สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในตัณหาเสีย ตัณหานั้นเธอ ทั้งหลายละได้เด็ดขาดแล้ว จักถูกตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอน โคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้” นี้ชื่อว่าปหานปริญญาคำว่า กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว ได้แก่ กำหนดรู้ตัณหาด้วยปริญญา ๓ อย่าง เหล่านี้

ว่าด้วยอาสวะ ๔

คำว่า เป็นผู้หมดอาสวะ ได้แก่ อาสวะ ๔ อย่าง คือ

๑. กามาสวะ (อาสวะคือกาม)

๒. ภวาสวะ (อาสวะคือภพ)

๓. ทิฏฐาสวะ (อาสวะคือทิฏฐิ)

๔. อวิชชาสวะ (อาสวะคืออวิชชา)

อาสวะเหล่านี้นรชนเหล่าใดละได้เด็ดขาดแล้ว ตัดรากถอนโคน เหมือนต้น ตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้ นรชนเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า เป็นผู้หมดอาสวะ ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า นรชนเหล่าใด... กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ เรา กล่าวว่า นรชนเหล่านั้นแล ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว อธิบายว่า นรชนเหล่าใดกำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ เรากล่าว คือ บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศว่า นรชนเหล่านั้นข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง ก้าวพ้น ล่วงพ้น กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ ทางแห่งสงสารทุกอย่างได้แล้ว รวมความว่า นรชนเหล่าใดกำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ เรากล่าวว่านรชนเหล่านั้นแล ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

(พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า นันทะ)

เราไม่กล่าวว่า สมณพราหมณ์ทั้งหมด

ถูกชาติและชราโอบล้อม นรชนเหล่าใดในโลกนี้

ละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้รับรู้

หรือศีลวัตรได้ทั้งหมด ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง

กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ

เรากล่าวว่านรชนเหล่านั้นแล

ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน

สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ

เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. (๗)

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโนติ เอตนฺติ: ตุยฺหํ วจนํ พฺยปถํ เทสนํ อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐํ นนฺทามิ อภินนฺทามิ โมทามิ อนุโมทามิ อิจฺฉามิ สาทิยามิ ปตฺถยามิ ปิหยามิ อภิชปฺปามิ. มเหสิโนติ: กึ มเหสิ ภควา? มหนฺตํ สีลกฺขนฺธํ เอสิ คเวสิ ปริเยสีติ มเหสิ ฯเปฯ (๑)“กหํ เทวเทโว,๑ กหํ นราสโภ”ติ มเหสีติ เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน.

สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกนฺติ สุกิตฺติตนฺติ: สุกิตฺติตํ สุอาจิกฺขิตํ สุเทสิตํ สุปญฺญปิตํ สุปฏฺฐปิตํ สุวิวริตํ(๒) สุวิภตฺตํ สุอุตฺตานีกตํ สุปกาสิตํ. โคตมนูปธีกนฺติ: อุปธี วุจฺจนฺติ กิเลสา จ ขนฺธา จ อภิสงฺขารา จ. อุปธิปฺปหานํ อุปธิวูปสโม อุปธิปฏินิสฺสคฺโค อุปธิปฏิปฺปสฺสทฺธิ อมตํ นิพฺพานนฺติ สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ.

เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพนฺติ: เย สพฺพา ทิฏฺฐสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวงฺคเมตฺวา. เย สพฺพา สุตสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา มุตสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา ทิฏฺฐสุตมุตสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา สีลสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา วตสุทฺธิโย ฯเปฯ เย สพฺพา สีลพฺพตสุทฺธิโย ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวงฺคเมตฺวาติ เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา, สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพนฺติ: อเนกวิธกุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ วิสุทฺธึ ปริสุทฺธึ มุตฺตึ วิมุตฺตึ ปริมุตฺตึ ปหาย ชหิตฺวา ปชหิตฺวา วิโนเทตฺวา พฺยนฺตีกริตฺวา อนภาวงฺคเมตฺวาติ อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ.

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ ตณฺหาติ: รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา. ตณฺหํ ปริญฺญายาติ: ตณฺหํ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา ญาตปริญฺญาย ตีรณปริญฺญาย ปหานปริญฺญาย.

กตมา ญาตปริญฺญา? ตณฺหํ ชานาติ “อยํ รูปตณฺหา, อยํ สทฺทตณฺหา, อยํ คนฺธตณฺหา, อยํ รสตณฺหา, อยํ โผฏฺฐพฺพตณฺหา, อยํ ธมฺมตณฺหา”ติ ปชานาติ ปสฺสติ. อยํ ญาตปริญฺญา.

กตมา ตีรณปริญฺญา? เอวํ ญาตํ กตฺวา ตณฺหํ ตีเรติ อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต ปรโต ปโลกโต อีติโต อุปทฺทวโต ภยโต อุปสคฺคโต จลโต ปภงฺคุโต อทฺธุวโต อตาณโต อเลณโต อสรณโต อสรณีภูตโต ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต อาทีนวโต วิปริณามธมฺมโต อสารณโต อฆมูลโต วธกโต วิภาโต สาสวโต สงฺขตโต มารามิสโต ชาติธมฺมโต ชราธมฺมโต พฺยาธิธมฺมโต มรณธมฺมโต โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมโต สงฺกิเลสธมฺมโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต ตีเรติ. อยํ ตีรณปริญฺญา.

กตมา ปหานปริญฺญา? เอวํ ตีเรตฺวา ตณฺหํ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. อยํ ปหานปริญฺญา.

ตณฺหํ ปริญฺญายาติ: ตํ ตณฺหํ อิมาหิ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานิตฺวา. อนาสวาติ: จตฺตาโร อาสวา กามาสโว ภวาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว. เยสํ อิเม อาสวา ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. เต วุจฺจนฺติ อนาสวา. อรหนฺโต ขีณาสวา. ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ: เย ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวา, อหมฺปิ เต กาโมฆํ ติณฺณา, ภโวฆํ ติณฺณา, ทิฏฺโฐฆํ ติณฺณา, อวิชฺโชฆํ ติณฺณา, สพฺพํ สํสารปถํ ติณฺณา อุตฺติณฺณา นิตฺติณฺณา อติกฺกนฺตา สมติกฺกนฺตา วีติวตฺตาติ พฺรูมิ วทามีติ ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส, อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมิ. เตนาห โส พฺราหฺมโณ:-

เอตาภินนฺทามิ วโจ มเหสิโน

สุกิตฺติตํ โคตมนูปธีกํ

เย สีธ ทิฏฺฐํว สุตํ มุตํ วา

สีลพฺพตํ วาปิ ปหาย สพฺพํ.

อเนกรูปมฺปิ ปหาย สพฺพํ

ตณฺหํ ปริญฺญาย อนาสวาเส

อหมฺปิ เต โอฆติณฺณาติ พฺรูมีติ.

สห คาถาปริโยสานา ฯเปฯ “สตฺถา เม ภนฺเต ภควา, สาวโกหมสฺมี”ติ. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส สตฺตโม.

(ท่านนันทะกราบทูลว่า)

ข้าพระองค์ชอบใจพระดำรัสนี้ของพระองค์

ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าแต่พระโคดม

ธรรมที่ปราศจากอุปธิ พระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว

นรชนเหล่าใดในโลกนี้ ละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน

อารมณ์ที่ได้รับรู้หรือศีลวัตรได้ทั้งหมด

ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว

เป็นผู้หมดอาสวะ แม้ข้าพระองค์ก็กล่าวว่า

นรชนเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว (๗)

คำว่า นี้ ในคำว่า ... ข้าพระองค์ชอบใจพระดำรัสนี้ ของพระองค์ผู้ทรง แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า ข้าพระองค์พอใจ ชอบใจ คือ เบิกบานใจ อนุโมทนา ต้องการ ยินดี ทูลขอ ปรารถนา มุ่งหมาย มุ่งหวังพระดำรัส คือคำที่เป็นแนวทาง เทศนา คำสั่งสอน คำพร่ำสอนนี้

คำว่า พระองค์ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า พระผู้มีพระภาค ชื่อว่าทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ อย่างไร พระผู้มีพระภาคทรงแสวงหา ค้นหา เสาะหาสีลขันธ์อันยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่า ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ฯลฯ “พระผู้ทรงเป็นเทพยิ่งกว่าเทพประทับอยู่ที่ไหน พระผู้ทรงองอาจกว่านรชนประทับอยู่ที่ไหน” จึงชื่อว่าพระองค์ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ รวมความว่า ข้าพระองค์ชอบใจพระดำรัสนี้ของพระองค์ผู้ทรงแสวงหาคุณอัน ยิ่งใหญ่คำว่า ตรัสไว้ดีแล้ว ในคำว่า ข้าแต่พระโคดม ธรรมที่ปราศจากอุปธิ พระองค์ตรัสไว้ดีแล้ว อธิบายว่า ตรัสไว้ดีแล้ว คือ ตรัสบอกไว้ดีแล้ว แสดงไว้ดีแล้ว บัญญัติไว้ดีแล้ว กำหนดไว้ดีแล้ว เปิดเผยไว้ดีแล้ว จำแนกไว้ดีแล้ว ทำให้ง่ายดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้วคำว่า ข้าแต่พระโคดม ธรรมที่ปราศจากอุปธิ อธิบายว่า กิเลส ขันธ์ และ อภิสังขาร ตรัสเรียกว่า อุปธิ

การละอุปธิ ความเข้าไปสงบอุปธิ ความสลัดทิ้งอุปธิ ความสงบระงับอุปธิ ชื่อว่าอมตนิพพาน รวมความว่า ข้าแต่พระโคดม ธรรมที่ปราศจากอุปธิพระองค์ ตรัสไว้ดีแล้ว

คำว่า นรชนเหล่าใดในโลกนี้ละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้รับ รู้หรือศีลวัตรได้ทั้งหมด อธิบายว่า นรชนเหล่าใด ละ คือ สละ ละทิ้ง บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีก ซึ่งความหมดจดแห่งรูปที่ได้เห็นทุกอย่าง ได้แก่ ละ คือ สละ ละทิ้ง บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีก ซึ่งความ หมดจดแห่งเสียงที่ได้ยินทุกอย่าง ฯลฯ ความหมดจดแห่งอารมณ์ที่ได้รับรู้ทุกอย่าง ฯลฯ ความหมดจดแห่งรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน และอารมณ์ที่ได้รับรู้ ฯลฯ ความหมดจดแห่งศีลทุกอย่าง ฯลฯ ความหมดแห่งวัตรทุกอย่าง ฯลฯ ละ คือ สละ ละทิ้ง บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีก ซึ่งความหมดจดแห่งศีลวัตร

ทุกอย่าง รวมความว่า นรชนเหล่าใดในโลกนี้ละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้รับรู้หรือศีลวัตรได้ทั้งหมดคำว่า ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง อธิบายว่า ละ คือ สละ ละทิ้ง บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีอีก ซึ่งความหมดจด คือ ความสะอาด ความ บริสุทธิ์ ความหลุดไป ความพ้นไป ความหลุดพ้นไป เพราะมงคลที่เล่าลือกัน หลากหลายรูปแบบ รวมความว่า ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวงคำว่า นรชนเหล่าใด... กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ แม้ข้า พระองค์ก็กล่าวว่า นรชนเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว อธิบายว่า

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

ว่าด้วยปริญญา ๓

คำว่า กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว ได้แก่ กำหนดรู้ตัณหาด้วยปริญญา ๓ คือ

๑. ญาตปริญญา

๒. ตีรณปริญญา

๓. ปหานปริญญา

ญาตปริญญา เป็นอย่างไร

คือ นักปราชญ์กำหนดรู้ตัณหา คือ รู้ เห็นว่า “นี้รูปตัณหา นี้สัททตัณหา นี้คันธตัณหา นี้รสตัณหา นี้โผฏฐัพพตัณหา นี้ธัมมตัณหา” นี้ชื่อว่า ญาตปริญญา

ตีรณปริญญา เป็นอย่างไร

คือ นักปราชญ์ทำสิ่งที่รู้แล้วให้ปรากฏอย่างนี้แล้ว พิจารณาตัณหา คือ พิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดุจหัวฝี เป็นดุจลูกศร เป็นของลำบาก เป็นอาพาธ เป็นอย่างอื่น เป็นของทรุดโทรม เป็นเสนียด เป็นอุปัททวะ เป็นภัย เป็นอุปสรรค เป็นของหวั่นไหว เป็นของผุพัง เป็นของไม่ยั่งยืน เป็นของไม่มีที่ต้านทาน เป็นของไม่มีที่หลีกเร้น เป็นของไม่มีที่พึ่ง เป็นของไม่มีที่อาศัย เป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของสูญ เป็นอนัตตา เป็นของมีโทษ เป็นของแปรผันไปเป็นธรรมดา เป็นของไม่มีแก่นสาร เป็นเหตุแห่งความลำบาก เป็นดุจเพชฌฆาต เป็นของปราศจากความเจริญ เป็นของมีอาสวะ เป็นของที่ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่ง เป็นเหยื่อแห่งมาร มีชาติเป็นธรรมดา มีชราเป็นธรรมดา มีพยาธิเป็นธรรมดา มีมรณะเป็นธรรมดา มีโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสเป็นธรรมดา มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา เป็นเหตุเกิดทุกข์ ตั้งอยู่ไม่ได้ หาความ แช่มชื่นไม่ได้ เป็นโทษ เป็นของที่ต้องสลัดออกไป นี้ชื่อว่าตีรณปริญญาปหานปริญญา เป็นอย่างไร

คือ นักปราชญ์ครั้นพิจารณาเห็นอย่างนี้แล้ว ย่อมละ บรรเทา ทำให้หมดสิ้นไป ให้ถึงความไม่มีตัณหาอีก นี้ชื่อว่าปหานปริญญา

คำว่า กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว ได้แก่ กำหนดรู้ตัณหานั้น ด้วยปริญญา ๓ อย่างเหล่านี้

ว่าด้วยอาสวะ ๔

คำว่า เป็นผู้หมดอาสวะ ได้แก่ อาสวะ ๔ อย่าง คือ

๑. กามาสวะ

๒. ภวาสวะ

๓. ทิฏฐาสวะ

๔. อวิชชาสวะ

อาสวะเหล่านี้นรชนเหล่าใดละได้เด็ดขาดแล้ว ตัดรากถอนโคน เหมือนต้น ตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้ นรชนเหล่านั้น ตรัสเรียกว่า เป็นผู้หมดอาสวะ ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพคำว่า นรชนเหล่าใด... กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ แม้ ข้าพระองค์ก็กล่าวว่า นรชนเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว อธิบายว่า นรชนเหล่าใดกำหนดรู้ตัณหาแล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ เรากล่าว คือ บอกว่า นรชนเหล่านั้นข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง ก้าวพ้น ล่วงพ้นกาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ ทางแห่งสงสารทุกอย่างได้แล้ว รวมความว่า นรชน เหล่าใดกำหนดรู้ตัณหาแล้ว เป็นผู้หมดอาสวะ เรากล่าวว่านรชนเหล่านั้นแล ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว ด้วยเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกราบทูลว่า

ข้าพระองค์ชอบใจพระดำรัสนี้ของพระองค์

ผู้ทรงแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าแต่พระโคดม ธรรมที่ปราศจากอุปธิ พระองค์ตรัสไว้ดีแล้วนรชนเหล่าใดในโลกนี้ ละรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน

อารมณ์ที่ได้รับรู้หรือศีลวัตรได้ทั้งหมด

ทั้งละพิธีหลากหลายทั้งปวง กำหนดรู้ตัณหาได้แล้ว

เป็นผู้หมดอาสวะ แม้ข้าพระองค์ก็กล่าวว่า

นรชนเหล่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว

พร้อมกับการจบคาถา ฯลฯ นันทมาณพ... โดยประกาศว่า “ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก”

นันทมาณวปัญหานิทเทสที่ ๗ จบ