บทภาชนีย์ มาติกา เล่ม ๑

คำว่า สังฆาทิเสส ความว่า สงฆ์เท่านั้นให้ปริวาส ชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต เรียกเข้าหมู่เพื่ออาบัตินั้น ไม่ใช่คณะมากรูป ไม่ใช่บุคคลรูปเดียว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส คำว่า สังฆาทิเสส เป็นการขนานนาม คือ เป็นชื่อของหมวดอาบัตินั้นแล แม้เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า สังฆาทิเสส

บทภาชนีย์

มาติกา

หญิง ๑๐ ประเภท

{๔๒๘} [๓๐๓] หญิง ๑๐ ประเภท คือ หญิงที่มีมารดาปกครอง ๑ หญิงที่มีบิดาปกครอง ๑ หญิงที่มีมารดาบิดาปกครอง ๑ หญิงที่มีพี่ชายน้องชายปกครอง ๑ หญิงที่มีพี่สาวน้องสาวปกครอง ๑ หญิงที่มีญาติปกครอง ๑ หญิงที่มีตระกูลปกครอง ๑ หญิงที่มีธรรมคุ้มครอง ๑ หญิงที่มีคู่หมั้น ๑ หญิงที่มีกฎหมายคุ้มครอง ๑

ภรรยา ๑๐ ประเภท

{๔๒๙} ภรรยา ๑๐ ประเภท คือ ภรรยาสินไถ่ ๑ ภรรยาที่อยู่ด้วยความเต็มใจ ๑ ภรรยาที่อยู่เพราะสมบัติ ๑ ภรรยาที่อยู่เพราะผ้า ๑ ภรรยาที่สมรส ๑ ภรรยาที่ถูกปลงเทริด ๑ ภรรยาที่เป็นทั้งคนใช้เป็นทั้งภรรยา ๑ ภรรยาที่เป็นทั้งลูกจ้างเป็นทั้งภรรยา ๑ ภรรยาเชลย ๑ ภรรยาชั่วคราว ๑

มาติกาวิภังค์

หญิง ๑๐ ประเภท

{๔๓๐} [๓๐๔] หญิงที่ชื่อว่า มีมารดาปกครอง ได้แก่ หญิงที่มีมารดาคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจ

หญิงที่ชื่อว่า มีบิดาปกครอง ได้แก่ หญิงที่มีบิดาคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจ

หญิงที่ชื่อว่า มีมารดาบิดาปกครอง ได้แก่ หญิงที่มีมารดาบิดาคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจหญิงที่ชื่อว่า มีพี่ชายน้องชายปกครอง ได้แก่ หญิงที่มีพี่ชายน้องชายคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจหญิงที่ชื่อว่า มีพี่สาวน้องสาวปกครอง ได้แก่ หญิงที่มีพี่สาวน้องสาวคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจหญิงที่ชื่อว่า มีญาติปกครอง ได้แก่ หญิงที่มีญาติคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจ

หญิงที่ชื่อว่า มีตระกูลปกครอง ได้แก่ หญิงที่มีบุคคลร่วมสกุลคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจหญิงที่ชื่อว่า มีธรรมคุ้มครอง ได้แก่ หญิงที่มีสหธรรมมิกทั้งหลายคอยระวัง ควบคุม ห้ามปราม ให้อยู่ในอำนาจหญิงที่ชื่อว่า มีคู่หมั้น ได้แก่ หญิงที่ถูกจองตัวไว้แต่ในครรภ์ โดยที่สุด แม้หญิงที่ถูกชายคล้องด้วยพวงมาลัยให้ พร้อมจองตัวไว้ว่า “หญิงคนนี้เป็นของเรา”หญิงที่ชื่อว่า มีกฎหมายคุ้มครอง ได้แก่ หญิงที่มีพระราชาบางองค์ทรงกำหนดอาชญาไว้ว่า “ชายใดละเมิดหญิงผู้มีชื่อนี้ ต้องได้รับโทษเท่านี้”

ภรรยา ๑๐ ประเภท

{๔๓๑} ที่ชื่อว่า ภรรยาสินไถ่ ได้แก่ หญิงที่ชายใช้ทรัพย์ซื้อให้มาอยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่อยู่ด้วยความเต็มใจ ได้แก่ หญิงซึ่งเป็นที่รักที่ชายคู่รักให้อยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่อยู่เพราะสมบัติ ได้แก่ หญิงที่ชายยกสมบัติให้แล้วให้อยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่อยู่เพราะผ้า ได้แก่ หญิงที่ชายมอบผ้าให้แล้วให้อยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาสมรส ได้แก่ หญิงที่ชายจับมือจุ่มลงภาชนะนํ้าด้วยกันแล้วให้อยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาถูกปลงเทริด ได้แก่ หญิงที่ชายปลงเทริดลงแล้วให้อยู่ร่วมกัน

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่เป็นคนใช้ ได้แก่ หญิงที่เป็นทั้งคนรับใช้ เป็นทั้งภรรยา

ที่ชื่อว่า ภรรยาที่เป็นลูกจ้าง ได้แก่ หญิงที่เป็นทั้งคนทำงาน เป็นทั้งภรรยา

ที่ชื่อว่า ภรรยาเชลย ได้แก่ หญิงที่ถูกนำมาเป็นเชลย

ที่ชื่อว่า ภรรยาชั่วคราว ได้แก่ หญิงที่อยู่ร่วมกันชั่วขณะ

๑. ธนักกีตาจักร

หมวดว่าด้วยภรรยาสินไถ่

นิกเขปบท

{๔๓๒} [๓๐๕] ชายวานภิกษุว่า “พระคุณเจ้าขอรับ ขอท่านช่วยไปบอกหญิงที่มีมารดาปกครองชื่อนี้ว่า ‘ทราบว่า ขอเธอจงเป็นภรรยาสินไถ่ของชายชื่อนี้” ภิกษุรับคำ นำไปบอก และกลับมาบอก ต้องอาบัติสังฆาทิเสสชายวานภิกษุว่า “พระคุณเจ้าขอรับ ขอท่านช่วยไปบอกหญิงที่มีบิดาปกครองชื่อนี้ว่า ‘ทราบว่า ขอให้เธอจงเป็นภรรยาสินไถ่ของชายผู้มีชื่อนี้” ภิกษุรับคำ นำไปบอก และกลับมาบอก ต้องอาบัติสังฆาทิเสส