สิกขาบทที่ ๑ เรื่องภิกษุณีรูปหนึ่ง เล่ม ๒

๖. ปาฏิเทสนียกัณฑ์

ท่านทั้งหลาย ก็ธรรมคือปาฏิเทสนียะ ๔ สิกขาบทเหล่านี้แลมา สู่อุทเทส

๑. ปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๑

ว่าด้วยการรับของเคี้ยวของฉันจากมือภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ

เรื่องภิกษุณีรูปหนึ่ง

{๗๘๑} [๕๕๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุณีรูปหนึ่งเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี เวลากลับพบภิกษุรูปหนึ่งแล้วได้กล่าวดังนี้ว่า “ข้าแต่พระคุณเจ้า ขอนิมนต์พระคุณเจ้ารับอาหาร” ภิกษุนั้นกล่าวว่า “ดีละ น้องหญิง” แล้วได้รับอาหารไปทั้งหมด ครั้นเวลาใกล้เที่ยงเข้าไป ภิกษุณีนั้นไม่อาจเที่ยวไปบิณฑบาตได้ทัน จึงได้อดอาหาร ต่อมาวันที่ ๒ ... ต่อมาวันที่ ๓ ภิกษุณีนั้นเที่ยวไปบิณฑบาต ในพระนครสาวัตถี เวลากลับพบภิกษุรูปนั้นแล้วได้กล่าวดังนี้ว่า “ข้าแต่พระคุณเจ้า ขอนิมนต์พระคุณเจ้ารับอาหาร” ภิกษุนั้นกล่าวว่า “ดีละ น้องหญิง” แล้วได้รับอาหารไปทั้งหมด ครั้นเวลาใกล้เที่ยงเข้าไป ภิกษุณีนั้นไม่อาจเที่ยวไปบิณฑบาตได้ทัน จึงได้อดอาหาร ครั้นต่อมาวันที่ ๔ ภิกษุณีนั้นเดินตัวสั่นไปตามถนน เศรษฐีคฤหบดีขึ้นรถสวนทางมาได้กล่าว กะภิกษุณีนั้นว่า “นิมนต์ หลีกไปหน่อยแม่เจ้า” ภิกษุณีนั้นเดินหลีก จึง

ล้มลงในที่นั้นเอง เศรษฐีคฤหบดีได้ขอขมาโทษภิกษุณีนั้นว่า “ข้าแต่แม่เจ้าขอท่านโปรดยกโทษแก่ข้าพเจ้าที่ทำให้ท่านล้มด้วยเถิด”

ภิกษุณีตอบว่า “ดูก่อนคฤหบดี ท่านไม่ได้ทำให้ฉันล้ม ฉันเองต่างหากที่มีกำลังน้อย”

เศรษฐีคฤหบดีถามว่า “ข้าแต่แม่เจ้า ก็เพราะเหตุไรเล่าแม่เจ้าจึงมีกำลังน้อย” จึงภิกษุณีนั้นได้แจ้งเรื่องนั้นให้เศรษฐีคฤหบดีทราบ เศรษฐีคฤหบดีจึงนำภิกษุณีนั้นไปให้ฉันที่เรือน แล้วเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าผู้เจริญทั้งหลายจึงได้รับอามิสจากมือภิกษุณีเล่า เพราะมาตุคามหาลาภได้ยาก” ภิกษุทั้งหลายได้ยินเศรษฐีคฤหบดีเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุจึงได้รับอามิสจากมือภิกษุณีเล่า” ... แล้วกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มิพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ ทราบมาว่าเธอรับอามิสจากมือภิกษุณี จริงหรือ”

ภิกษุนั้นทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ ภิกษุณีนั้นเป็นญาติของเธอหรือมิใช่ญาติ”

“มิใช่ญาติ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ภิกษุผู้มิใช่ญาติย่อมไม่รู้การกระทำอันสมควรหรือไม่สมควร ของที่มีอยู่หรือไม่มีของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ไฉนเธอจึงได้รับอามิสจากมือภิกษุณีผู้มิใช่ญาติเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๕๕๓] อนึ่ง ภิกษุใดรับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตน จากมือของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติผู้เข้าไปสู่ละแวกบ้าน แล้วเคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘แน่ะอาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมที่น่าตำหนิ ไม่เป็นที่สบาย ควรจะแสดงคืน ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’

สิกขาบทวิภังค์

{๗๘๒} [๕๕๔] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

ที่ชื่อว่า ผู้มิใช่ญาติ คือ ไม่ใช่คนที่เกี่ยวเนื่องถึงกันทางมารดาหรือทางบิดาตลอดเจ็ดชั่วคน

ผู้ชื่อว่า ภิกษุณี ได้แก่ สตรีผู้อุปสมบทแล้วในสงฆ์สองฝ่าย

ที่ชื่อว่า ละแวกบ้าน ได้แก่ ถนน ตรอกตัน ทางสามแยก เรือน

ที่ชื่อว่า ของเคี้ยว คือ เว้นโภชนะ ๕ อย่าง ของที่เป็นยามกาลิกของที่เป็นสัตตาหกาลิก และของที่เป็นยาวชีวิก ของนอกนั้นชื่อว่าของเคี้ยวที่ชื่อว่า ของฉัน ได้แก่ โภชนะ ๕ อย่าง คือ ข้าวสุก ขนมสดขนมแห้ง ปลา เนื้อ

ภิกษุรับประเคนไว้ด้วยหมายใจว่าจักเคี้ยวจักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ เคี้ยว ฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะทุก ๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาฏิเทสนียะ

[๕๕๕] ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ รับของเคี้ยวก็ดีของฉันก็ดี ด้วยมือของตน จากมือของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ผู้เข้าไปสู่ละแวกบ้าน แล้วเคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตน จากมือของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ผู้เข้าไปสู่ละแวกบ้าน แล้วเคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตน จากมือของภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ผู้เข้าไปสู่ละแวกบ้าน แล้วเคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ

จตุกกทุกกฏ

ภิกษุรับของที่เป็นยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิก เพื่อทำเป็นอาหาร ต้องอาบัติทุกกฏ เคี้ยว ฉัน ต้องอาบัติทุกกฏทุก ๆ คำกลืน

ภิกษุรับ ... จากมือของภิกษุณีผู้อุปสมบทแล้วโดยสงฆ์ฝ่ายเดียวด้วย ตั้งใจว่าจักเคี้ยว จักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ เคี้ยว ฉัน ต้องอาบัติทุกกฏทุก ๆ คำกลืนภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๗๘๓} [๕๕๖] ภิกษุณีผู้เป็นญาติ ๑ ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติสั่งให้ถวาย มิได้ ถวายเอง ๑ วางไว้ถวาย ๑ ถวายในอาราม ๑ ในที่อยู่อาศัยภิกษุณี ๑ ในสำนักเดียรถีย์ ๑ ในโรงฉัน ๑ นำออกจากบ้านแล้วถวายในเวลากลับ ๑ ถวายยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิก ด้วยคำว่า ‘เมื่อมีเหตุที่จำเป็น ก็นิมนต์ฉันได้’ ๑ สิกขมานาถวาย ๑ สามเณรีถวาย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๑

๒. ปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๒

ว่าด้วยการไม่ห้ามภิกษุณีผู้คอยยืนสั่งการ

เรื่องภิกษุณีฉัพพัคคีย์

{๗๘๔} [๕๕๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายรับนิมนต์ฉันอยู่ในตระกูล มีภิกษุณีเหล่าฉัพพัคคีย์มายืนสั่งการให้เขาถวายของแก่พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “จงถวายแกงที่ท่านองค์นี้ จงถวายข้าวที่ท่านรูปนี้” พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้ฉันตามความต้องการ ภิกษุเหล่าอื่นไม่ได้ฉันตามใจประสงค์บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ไม่ห้ามปรามภิกษุณีฉัพพัคคีย์ผู้สั่งการอยู่เล่า”... แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า