สิกขาบทที่ ๖ เรื่องพระอนุรุทธเถระ เล่ม ๒

ไม่ต้องอาบัติ

อุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน นอนร่วมกัน เกิน ๒-๓ คืน ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๒๙๓} [๕๔] ภิกษุอยู่ ๒-๓ คืน ๑ ภิกษุอยู่ตํ่ากว่า ๒-๓ คืน ๑ ภิกษุอยู่ ๒ คืนแล้ว ในคืนที่ ๓ ออกไปก่อนอรุณขึ้นแล้วอยู่ใหม่ ๑ อยู่ในสถานที่มุงทั้งหมด ไม่บังทั้งหมด ๑ อยู่ในสถานที่บังทั้งหมด ไม่มุงทั้งหมด ๑ อยู่ในสถานที่ ไม่มุงโดยมาก ไม่บังโดยมาก ๑ อนุปสัมบันนอน ภิกษุนั่ง ๑ ภิกษุนอน อนุปสัมบันนั่ง ๑ หรือนั่งทั้งสอง ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สหเสยยสิกขาบทที่ ๕

๖. ทุติยสหเสยยสิกขาบท

ว่าด้วยการนอนร่วมกัน สิกขาบทที่ ๒

เรื่องพระอนุรุทธเถระ

{๒๙๔} [๕๕] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นท่านพระอนุรุทธะเดินทางไปพระนครสาวัตถี แคว้นโกศล ได้ไปถึงหมู่บ้าน แห่งหนึ่งในเวลาเย็น ก็แลสมัยนั้น มีหญิงคนหนึ่งในหมู่บ้านนั้นจัดเรือนพักแรมไว้ จึงท่านพระอนุรุทธะเข้าไปหาหญิงผู้นั้นถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะนางว่า “ดูก่อนน้องหญิง ถ้าเธอไม่หนักใจ อาตมาขอพักแรมในเรือนพักสักคืนหนึ่ง”

หญิงนั้นเรียนว่า “นิมนต์พักแรมเถิด เจ้าข้า”

แม้พวกคนเดินทางอื่น ๆ ก็เข้าไปหาหญิงนั้นถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะนางว่า “คุณนายขอรับ ถ้าคุณนายไม่หนักใจ พวกผมขอพักแรมในเรือนพักสักคืนหนึ่ง”

นางกล่าวว่า “พระคุณเจ้าสมณะนั่นเข้าไปอยู่ก่อนแล้ว ถ้าท่านอนุญาตก็เชิญพักแรมได้”

จึงคนเดินทางพวกนั้นได้เข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะถึงที่พัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะว่า “ท่านขอรับ ถ้าท่านไม่หนักใจ พวกกระผมขอพักแรมในเรือนพักสักคืนหนึ่ง”

ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “เชิญพักเถิดจ้ะ”

อันที่จริง หญิงผู้นั้นได้มีจิตปฏิพัทธ์ในท่านพระอนุรุทธะตั้งแต่แรกพบแล้ว ดังนั้น นางจึงเข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะถึงที่พัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะว่า “ท่านเจ้าข้า พระคุณเจ้าปะปนกับคนพวกนี้จักพักผ่อนไม่สบาย ทางที่ดี ดิฉันควรจัดเตียงที่มีอยู่ข้างในถวายพระคุณเจ้า”ท่านพระอนุรุทธะรับโดยดุษณีภาพ

ครั้งนั้น นางได้จัดเตียงภายในส่วนตัวสำหรับพระอนุรุทธะ แล้วประดับตกแต่งร่างกาย มีแต่กลิ่นเครื่องหอม เข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะถึง ที่พัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะว่า “ท่านเจ้าข้า พระคุณเจ้ามี รูปงาม น่าดู น่าชม ส่วนดิฉันก็มีรูปงาม น่าดู น่าชม ทางที่ดี ดิฉันควรจะเป็นภรรยาของพระคุณเจ้า”เมื่อนางพูดอย่างนี้ ท่านพระอนุรุทธะได้นิ่งเสีย

นางก็ได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ท่านเจ้าข้า พระคุณเจ้ามีรูปงาม น่าดู น่าชม ส่วนดิฉันก็มีรูปงาม น่าดู น่าชม ทางที่ดี ขอพระคุณเจ้าจงรับปกครองดิฉันและทรัพย์สมบัติทั้งหมด”

แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอนุรุทธะก็ได้นิ่งเสีย

ลำดับนั้น นางได้เปลื้องผ้าออกแล้ว เดินบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอน บ้าง เบื้องหน้าท่านพระอนุรุทธะ ฝ่ายท่านพระอนุรุทธะสำรวมอินทรีย์ ไม่แลดู ไม่ปราศรัยกะนาง จึงหญิงนั้นคิดว่า “น่าอัศจรรย์นัก พ่อเอ๋ย ไม่น่าจะมีเลยหนอ พ่อมหาจำเริญ คนเป็นอันมากส่งทรัพย์มาให้เรา ๑๐๐ กษาปณ์บ้าง ๑,๐๐๐ กษาปณ์บ้าง ส่วนพระสมณะรูปนี้เราวิงวอนด้วยตนเองยังไม่ปรารถนาจะรับปกครองเราและสมบัติทั้งหมด” จึงนุ่งผ้าซบ ศีรษะลงที่เท้าของท่านพระอนุรุทธะ แล้วได้กล่าวคำขอขมาต่อท่านดังนี้ว่า “ท่านเจ้าข้า ดิฉันได้ล่วงเกินไปแล้วตามแบบคนโง่ คนหลง คนไม่ฉลาด ที่ได้กระทำอย่างนี้ไป ขอพระคุณเจ้าโปรดอภัยโทษแก่ดิฉันเพื่อจะสำรวม ต่อไปด้วยเถิดเจ้าข้า”ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “เอาเถอะ น้องหญิง เธอได้ล่วงเกินตาม แบบคนโง่ คนหลง คนไม่ฉลาด ที่ได้กระทำอย่างนี้ อาตมาขอรับการขอขมานั้นของเธอไว้ เพราะเธอมองเห็นโทษที่ได้ล่วงเกินไปแล้วขอขมาตามธรรมเนียม ดูก่อนน้องหญิง ข้อที่บุคคลมองเห็นโทษที่ได้ล่วงเกินไปแล้ว ขอขมาตามธรรมเนียม ถึงความสำรวมต่อไป นี่แหละเป็นความเจริญใน อริยวินัย”

ครั้นราตรีนั้นผ่านพ้นไป นางได้อังคาสท่านพระอนุรุทธะด้วยของเคี้ยว ของฉันอันประณีตด้วยมือของตน ให้อิ่มหนำจนท่านบอกห้าม แล้วกราบไหว้ท่านพระอนุรุทธะผู้ฉันเสร็จนำมือออกจากบาตร แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ท่านพระอนุรุทธะได้ยังหญิงนั้นซึ่งนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นแล้วนางผู้อันท่านพระอนุรุทธะได้ชี้แจงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วได้กล่าวกะท่านพระอนุรุทธะว่า “ท่านเจ้าข้า ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ท่านเจ้าข้า ภาษิตของท่านไพเราะนัก พระคุณเจ้าอนุรุทธะได้ประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้

เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืด ด้วยประสงค์ว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ท่านเจ้าข้า ดิฉันนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรมและภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระคุณเจ้าจงจำดีฉันว่าเป็นอุบาสิกาผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”ต่อจากนั้น ท่านพระอนุรุทธะเดินทางไปถึงพระนครสาวัตถีแล้วได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอนุรุทธะจึงได้นอนร่วมกับมาตุคามเล่า” จึงพากันตำหนิท่านพระอนุรุทธะโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระอนุรุทธะว่า “ดูก่อนอนุรุทธะ ทราบมาว่าเธอนอนร่วมกับมาตุคาม จริงหรือ”

ท่านพระอนุรุทธะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนอนุรุทธะ ไฉนเธอจึงได้นอนร่วมกับมาตุคามเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๕๖] อนึ่ง ภิกษุใดนอนร่วมกับมาตุคาม เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๒๙๕} [๕๗] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ... คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะอรรถว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า มาตุคาม ได้แก่ หญิงมนุษย์ ไม่ใช่นางยักษ์ ไม่ใช่หญิง เปรตไม่ใช่สัตว์ดิรัจฉานตัวเมีย โดยที่สุดแม้เด็กหญิงที่เกิดในวันนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงหญิงผู้โตกว่านั้น

คำว่า ร่วม คือ ด้วยกัน

ที่ชื่อว่า ที่นอน ได้แก่ ที่นอนที่มุงทั้งหมด ที่บังทั้งหมด ที่มุงโดยมาก ที่บังโดยมาก

คำว่า นอน ความว่า เมื่อดวงอาทิตย์ตกแล้ว เมื่อมาตุคามนอนแล้ว ภิกษุนอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์เมื่อภิกษุนอนแล้ว มาตุคามนอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

หรือนอนทั้งสอง ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ลุกขึ้นแล้วกลับนอนอีก ต้องอาบัติปาจิตตีย์

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๒๙๖} [๕๘] มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่าเป็นมาตุคาม นอนร่วมกัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ภิกษุสงสัย นอนร่วมกัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่ามิใช่มาตุคาม นอนร่วมกัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

จตุกกทุกกฎ

ที่นอนที่มุงครึ่งหนึ่ง บังครึ่งหนึ่ง ภิกษุนอนร่วมกัน ต้องอาบัติทุกกฏ

ภิกษุนอนร่วมกับนางยักษ์ก็ดี หญิงเปรตก็ดี บัณเฑาะก์ก็ดี สัตว์ดิรัจฉานเพศเมียก็ดี ต้องอาบัติทุกกฏมิใช่มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่าเป็นมาตุคาม นอนร่วมกัน ต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่มาตุคาม ภิกษุสงสัย นอนร่วมกัน ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่มาตุคาม ภิกษุสำคัญว่ามิใช่มาตุคาม นอนร่วมกัน ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๒๙๗} [๕๙] ที่นอนที่มุงทั้งหมด ไม่บังทั้งหมด ๑ ที่นอนที่บังทั้งหมด ไม่มุงทั้งหมด ๑ ที่นอนที่ไม่มุงโดยมาก ไม่บังโดยมาก ๑ มาตุคามนอน ภิกษุนั่ง ๑ ภิกษุนอน มาตุคามนั่ง ๑ นั่งทั้งสอง ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ทุติยสหเสยยสิกขาบทที่ ๖

๗. ธัมมเทสนาสิกขาบท

ว่าด้วยการแสดงธรรมแก่มาตุคาม

เรื่องพระอุทายี

{๒๙๘} [๖๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอุทายีเป็นพระกุลุปกะในพระนครสาวัตถีไปมาหาสู่ตระกูลเป็นอันมาก ครั้งหนึ่งเวลาเช้า ท่านพระอุทายีครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังตระกูลแห่งหนึ่ง เวลานั้นหญิงแม่บ้านนั่งอยู่ที่ประตูเรือน หญิงสะใภ้ใน บ้านนั่งอยู่ที่ประตูห้องนอน จึงท่านพระอุทายีเดินไปทางหญิงแม่บ้านแล้ว แสดงธรรมใกล้หูหญิงแม่บ้าน ขณะนั้น หญิงสะใภ้ในบ้านมีความสงสัยว่า “พระสมณะนั้นเป็นชายชู้ของแม่ผัว หรือพูดเกี้ยวแม่ผัวหนอ”ครั้นท่านพระอุทายีแสดงธรรมใกล้หูหญิงแม่บ้านแล้วเดินผ่านไป ทางหญิงสะใภ้ในบ้านแล้วแสดงธรรมในที่ใกล้หูหญิงสะใภ้ในบ้าน ฝ่ายหญิง แม่บ้านมีความสงสัยว่า “พระสมณะนั้นเป็นชายชู้ของหญิงสะใภ้ในบ้าน หรือพูดเกี้ยวหญิงสะใภ้ในบ้านหนอ” เมื่อท่านพระอุทายีแสดงธรรมที่ใกล้หู