สิกขาบทที่ ๕ เรื่องพระนวกะ เล่ม ๒

๕. สหเสยยสิกขาบท

ว่าด้วยการนอนร่วมกัน

เรื่องพระนวกะ

{๒๘๙} [๔๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ อัคคาฬวเจดีย์ ใกล้เมืองอาฬวี ครั้งนั้น พวกอุบาสกพากันมาวัดฟังธรรมกัน เมื่อพระธรรมกถึกแสดงธรรมจบแล้ว ภิกษุชั้นเถระกลับไปยังที่อยู่ ภิกษุชั้นนวกะนอนร่วมกับพวกอุบาสกอยู่ในศาลาที่ฟังธรรมนั้นเอง ลืมสติไม่รู้สึกตัว เปลือยกายละเมอกรนอยู่พวกอุบาสกต่างก็เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าทั้งหลายจึงได้นอนอย่างลืมสติไม่รู้สึกตัว เปลือยกายละเมอกรนอยู่เล่า”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินอุบาสกเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระภิกษุทั้งหลายจึงได้นอนร่วมกับอนุปสัมบันเล่า” พากันตำหนิภิกษุนวกะเหล่านั้นโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายนอนร่วมกับอนุปสัมบัน จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนโมฆบุรุษเหล่านั้นจึงได้นอนร่วมกับอนุปสัมบันเล่า การกระทำของโมฆบุรุษเหล่านั้นนั้นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดนอนร่วมกับอนุปสัมบัน เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

เรื่องสามเณรราหุล

{๒๙๐} [๕๐] กาลต่อมา พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับสำราญพระอิริยาบถอยู่ ที่เมืองอาฬวีแล้วเสด็จหลีกจาริกไปทางพระนครโกสัมพี เสด็จจาริกไปโดยลำดับจนเสด็จถึงพระนครโกสัมพี นัยว่าพระองค์ประทับอยู่ที่พทริการาม ในพระนครโกสัมพีนั้นภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกะท่านสามเณรราหุลว่า “อาวุโสราหุล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทไว้ว่าภิกษุไม่พึงนอนร่วมกับอนุปสัมบัน อาวุโสราหุล เธอจงรู้สถานที่ควรนอนเถิด”

วันนั้น ท่านสามเณรราหุลหาที่นอนไม่ได้ จึงนอนในวัจกุฎี

ครั้นเวลาใกล้รุ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทมแล้วได้เสด็จไปทางวัจกุฎี ครั้นแล้วทรงกระแอมขึ้น แม้ท่านสามเณรราหุลก็กระแอมรับพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ใครอยู่ในวัจกุฎีนี้”

ท่านสามเณรราหุลทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าราหุล พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ราหุล เหตุใดเธอจึงมานอน ณ ที่นี่”

จึงท่านสามเณรราหุลกราบทูลเรื่องนั้นให้ทรงทราบ

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้นอนร่วมกับอนุปสัมบันได้ ๒-๓ คืน

ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๕๑] อนึ่ง ภิกษุใดนอนร่วมกับอนุปสัมบันเกิน ๒-๓ คืน เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๒๙๑} [๕๒] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า อนุปสัมบัน คือยกเว้นภิกษุ นอกนั้นชื่อว่าอนุปสัมบัน

คำว่า เกิน ๒-๓ คืน คือ ยิ่งกว่า ๒-๓ คืน

คำว่า ร่วม คือ ด้วยกัน

ที่ชื่อว่า ที่นอน ได้แก่ ที่นอนที่มุงทั้งหมด ที่บังทั้งหมด ที่มุงโดยมาก ที่บังโดยมาก

คำว่า นอน ความว่า เมื่อดวงอาทิตย์ตกแล้วในวันที่ ๔ เมื่ออนุปสัมบันนอนแล้ว ภิกษุนอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์เมื่อภิกษุนอนแล้ว อนุปสัมบันนอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

หรือนอนทั้งสอง ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ลุกขึ้นแล้วกลับนอนอีก ต้องอาบัติปาจิตตีย์

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๒๙๒} [๕๓] อนุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน นอนร่วมกันเกิน ๒-๓ คืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์อนุปสัมบัน ภิกษุสงสัย นอนร่วมกันเกิน ๒-๓ คืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

อนุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน นอนร่วมกันเกิน ๒-๓ คืน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ติกทุกกฏ

ในสถานที่ที่มุงครึ่งหนึ่งบังครึ่งหนึ่ง ภิกษุนอนร่วมกันเกิน ๒-๓ คืน ต้องอาบัติทุกกฏอุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน นอนร่วมกันเกิน ๒-๓ คืน ต้องอาบัติทุกกฏอุปสัมบัน ภิกษุสงสัย นอนร่วมกันเกิน ๒-๓ คืน ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

อุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน นอนร่วมกัน เกิน ๒-๓ คืน ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๒๙๓} [๕๔] ภิกษุอยู่ ๒-๓ คืน ๑ ภิกษุอยู่ตํ่ากว่า ๒-๓ คืน ๑ ภิกษุอยู่ ๒ คืนแล้ว ในคืนที่ ๓ ออกไปก่อนอรุณขึ้นแล้วอยู่ใหม่ ๑ อยู่ในสถานที่มุงทั้งหมด ไม่บังทั้งหมด ๑ อยู่ในสถานที่บังทั้งหมด ไม่มุงทั้งหมด ๑ อยู่ในสถานที่ ไม่มุงโดยมาก ไม่บังโดยมาก ๑ อนุปสัมบันนอน ภิกษุนั่ง ๑ ภิกษุนอน อนุปสัมบันนั่ง ๑ หรือนั่งทั้งสอง ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สหเสยยสิกขาบทที่ ๕

๖. ทุติยสหเสยยสิกขาบท

ว่าด้วยการนอนร่วมกัน สิกขาบทที่ ๒

เรื่องพระอนุรุทธเถระ

{๒๙๔} [๕๕] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นท่านพระอนุรุทธะเดินทางไปพระนครสาวัตถี แคว้นโกศล ได้ไปถึงหมู่บ้าน แห่งหนึ่งในเวลาเย็น ก็แลสมัยนั้น มีหญิงคนหนึ่งในหมู่บ้านนั้นจัดเรือนพักแรมไว้ จึงท่านพระอนุรุทธะเข้าไปหาหญิงผู้นั้นถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะนางว่า “ดูก่อนน้องหญิง ถ้าเธอไม่หนักใจ อาตมาขอพักแรมในเรือนพักสักคืนหนึ่ง”