สิกขาบทที่ ๗ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒

๗. เอฬกโลมโธวาปนสิกขาบท

ว่าด้วยการให้ซักขนเจียม

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๑๐๑} [๕๗๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้ภิกษุณี ให้ซักบ้าง ให้ย้อมบ้าง ให้สางบ้าง ซึ่งขนเจียม ภิกษุณีทั้งหลายมัวแต่ย้อม สางขนเจียมกันอยู่ จึงละเลยอุทเทส ปริปุจฉา อธิศีล อธิจิต อธิปัญญาครั้งนั้นแล พระมหาปชาบดีโคตมีเถรีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ยืนเฝ้า ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีผู้ยืนเฝ้า ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแลว่า “ดูก่อนพระโคตมี พวกภิกษุณียังเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจีตมุ่งพระนิพพานกันอยู่หรือ”

พระนางกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ความไม่ประมาทของพวกภิกษุณีจักมีแต่ไหน เพราะพระคุณเจ้าเหล่าฉัพพัคคีย์ใช้ภิกษุณีให้ซักบ้าง ให้ย้อมบ้าง ให้สางบ้าง ซึ่งขนเจียม ภิกษุณีทั้งหลายมัวแต่ซัก ย้อม สาง ขนเจียมกันอยู่ จึงละเลยอุทเทส ปริปุจฉา อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา”

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว พระนางถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอใช้ภิกษุณีให้ซักบ้าง ให้ย้อมบ้าง ให้สางบ้าง ซึ่งขนเจียม จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

“พวกเขาเป็นญาติของพวกเธอหรือมิใช่ญาติ”

“มิใช่ญาติ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย เหล่าบุรุษผู้มิใช่ญาติย่อมไม่รู้การกระทำที่สมควรหรือไม่สมควร อาการที่น่าเลื่อมใสหรือไม่น่าเลื่อมใสของเหล่าสตรีผู้มิใช่ญาติ ไฉนพวกเธอนั้นจึงได้ใช้ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติให้ซักบ้าง ให้ย้อมบ้าง ให้สางบ้าง ซึ่งขนเจียมเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของพวกเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์โดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้น แก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๕๗๗] อนึ่ง ภิกษุใดใช้ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ให้ซักก็ดี ให้ย้อมก็ดี ให้สางก็ดี ซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๑๐๒} [๕๗๘] คำว่า อนึ่ง ...ใด ความว่า ภิกษุใด ... นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อนึ่ง ... ใด’คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่า ภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า ผู้มิใช่ญาติ คือ ไม่ใช่คนที่เกี่ยวเนื่องกันทางมารดาหรือทางบิดาตลอดเจ็ดชั่วคน

ที่ชื่อว่า ภิกษุณี ได้แก่ สตรีผู้อุปสมบทแล้วในสงฆ์สองฝ่าย

ภิกษุสั่งว่า จงซัก ต้องอาบัติทุกกฏ ขนเจียมที่ซักแล้วเป็นนิสสัคคีย์

ภิกษุสั่งว่า จงย้อม ต้องอาบัติทุกกฏ ขนเจียมที่ย้อมแล้วเป็นนิสสัคคีย์

ภิกษุสั่งว่า จงสาง ต้องอาบัติทุกกฏ ขนเจียมที่สางแล้วเป็นนิสสัคคีย์ คือ เป็นของจำต้องสละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่บุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละขนเจียมนั้นอย่างนี้

วิธีสละขนเจียมที่เป็นนิสสัคคีย์

สละแก่สงฆ์

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า ขนเจียมเหล่านี้ของกระผม กระผมให้ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติซักแล้ว เป็นนิสสัคคีย์ กระผมขอสละขนเจียมเหล่านี้แก่สงฆ์”

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนขนเจียมที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ขนเจียมเหล่านี้ของภิกษุชื่อนี้เป็น นิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ขนเจียมเหล่านี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่คณะ

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า ขนเจียมเหล่านี้ของกระผม กระผมให้ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติซักแล้ว เป็นนิสสัคคีย์ กระผมขอสละขนเจียมเหล่านี้แก่ท่านทั้งหลาย’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนขนเจียมที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า ขนเจียมเหล่านี้ของภิกษุชื่อนี้ เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้ขนเจียมเหล่านี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่บุคคล

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘อาวุโส ขนเจียมเหล่านี้ของผม ผมให้ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติซักแล้ว เป็นนิสสัคคีย์ ผมสละขนเจียมเหล่านี้แก่ท่าน’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติ พึงคืนขนเจียมที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้ขนเจียมเหล่านี้แก่ท่าน’

บทภาชนีย์

สำคัญว่ามิใช่ญาติ จตุกกะ ๑

{๑๐๓} [๕๗๙] ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้ซักซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้ซัก ให้ย้อมซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้ซัก ให้สางซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้ซัก ให้ย้อม ให้สางซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

สำคัญว่ามิใช่ญาติ จตุกกะ ๒

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้ย้อมซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้ย้อม ให้สางซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้ย้อม ให้ซักซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้ย้อม ให้สาง ให้ซักซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

สำคัญว่ามิใช่ญาติ จตุกกะ ๓

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้สางซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้สาง ให้ซักซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้สาง ให้ย้อมซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ให้สาง ให้ซัก ให้ย้อม ซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

สงสัย จตุกกะ ๑

[๕๘๐] ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้ซักซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้ซัก ให้ย้อมซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้ซัก ให้สางซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้ซัก ให้ย้อม ให้สางซึ่งขนเจียม ต้อง อาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

สงสัย จตุกกะ ๒

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้ย้อมซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้ย้อม ให้สางซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้ย้อม ให้ซักซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้ย้อม ให้สาง ให้ซักซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

สงสัย จตุกกะ ๓

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้สางซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้สาง ให้ซักซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้สาง ให้ย้อมซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสงสัย ให้สาง ให้ซัก ให้ย้อมซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

สำคัญว่าเป็นญาติ จตุกกะ ๑

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้ซักซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้ซัก ให้ย้อมซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้ซัก ให้สางซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้ซัก ให้ย้อม ให้สาง ซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

สำคัญว่าเป็นญาติ จตุกกะ ๒

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้ย้อมซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้ย้อม ให้สางซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้ย้อม ให้ซักซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้ย้อม ให้สาง ให้ซัก ซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

สำคัญว่าเป็นญาติ จตุกกะ ๓

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้สางซึ่งขนเจียม เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้สาง ให้ซัก ให้ย้อมซึ่ง ขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้สาง ให้ย้อมซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ให้สาง ให้ซัก ให้ย้อม ซึ่งขนเจียม ต้องอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว กับขนเจียมเป็นนิสสัคคีย์

ทุกกฏ

ภิกษุใช้ภิกษุณีให้ซักซึ่งขนเจียมของภิกษุอื่น ต้องอาบัติทุกกฏ

ภิกษุใช้ภิกษุณีผู้อุปสมบทแต่สงฆ์ฝ่ายเดียวให้ซัก ต้องอาบัติทุกกฏ

ภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ญาติ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ภิกษุณีผู้เป็นญาติ ภิกษุสำคัญว่าเป็นญาติ ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๐๔} [๕๘๑] ภิกษุณีผู้เป็นญาติซักให้เอง ๑ ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติเป็นผู้ช่วยเหลือ ๑ ภิกษุไม่ได้บอก ภิกษุณีผู้มิใช่ญาติซักให้เอง ๑ ภิกษุใช้ให้ซักขนเจียมที่ทำเป็นสิ่งของแล้วแต่ยังไม่ได้ใช้ ๑ ภิกษุใช้ให้สิกขมานาซัก ๑ ภิกษุใช้ให้สามเณรีซัก ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ เอฬกโลมโธวาปนสิกขาบทที่ ๗

๘. รูปิยสิกขาบท

ว่าด้วยการรับรูปิยะ

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๑๐๕} [๕๘๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระอุปนันทศากยบุตรเป็นกุลุปกะของตระกูลหนึ่ง รับภัตตาหารอยู่เป็นประจำ ของเคี้ยวของฉันอันใดที่เกิดขึ้นในตระกูลนั้น เขาย่อมแบ่งส่วนจากของนั้นไว้ถวายท่านพระอุปนันทศากยบุตร เย็นวันหนึ่ง ในตระกูลนั้นมีเนื้อเกิดขึ้น เขาจึงแบ่งส่วนเนื้อนั้นไว้ถวายท่านพระอุปนันทศากยบุตร เด็กน้อยของตระกูลนั้นตื่นขึ้นในเวลาเช้ามืด ร้องอ้อนวอนว่า “ขอจงให้เนื้อแก่ผม” ชายผู้สามีจึงพูดกะภรรยาว่า “จงให้ส่วนของพระแก่เด็ก เราจักซื้อของอื่นถวายท่าน”ครั้นเวลาเช้า ท่านพระอุปนันทศากยบุตรครองผ้าอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปยังตระกูลนั้น ครั้นแล้วนั่งบนอาสนะที่เขาจัดถวาย

ทันใด ชายคนนั้นเข้าไปหาท่านพระอุปนันทศากยบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วกราบคารวะท่านแล้วนั่งลง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบเรียนว่า “ท่านเจ้าข้า เมื่อเย็นวานนี้มีเนื้อเกิดขึ้น ผมได้เก็บไว้ถวายพระคุณเจ้าส่วน หนึ่งจากเนื้อนั้น เด็กคนนี้ตื่นขึ้นแต่เช้ามืดร้องอ้อนวอนว่า “ขอจงให้เนื้อแก่ผม” กระผมจึงได้ให้เนื้อส่วนของพระคุณเจ้าแก่เด็ก พระคุณเจ้าจะให้ กระผมจัดหาอะไรมาถวายด้วยทรัพย์กหาปณะหนึ่ง ขอรับ”