สิกขาบทที่ ๖ เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง เล่ม ๒

๖. เอฬกโลมสิกขาบท

ว่าด้วยการรับขนเจียม

เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง

{๙๗} [๕๗๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเดินทางไปสู่พระนครสาวัตถี ในแคว้นโกศล ในระหว่างทาง มีขนเจียมเกิดขึ้น จึงภิกษุนั้นได้ใช้ผ้าอุตตราสงค์ห่อขนเจียมเหล่านั้นเดิน ทางไปชาวบ้านเห็นภิกษุนั้นแล้วพูดสัพยอกว่า “ท่านเจ้าข้า ท่านซื้อขนเจียมมาด้วยราคาเท่าไร กำไรจักมีสักเท่าไร”

ภิกษุรูปนั้นถูกชาวบ้านพูดสัพยอกเข้าก็เก้อเขิน ครั้นเธอไปถึงพระนครสาวัตถีแล้วได้โยนขนเจียมเหล่านั้นลงทั้งที่ยืนอยู่นั่นแล

ภิกษุทั้งหลายจึงถามภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า “อาวุโส ทำไมท่านจึงโยนขนเจียมเหล่านั้นลงทั้งที่ยังยืนอยู่เล่า”

ภิกษุรูปนั้นตอบว่า “จริงอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย ผมถูกพวกชาวบ้านพูดสัพยอก เพราะเหตุขนเจียมเหล่านี้”

ภิกษุทั้งหลายถามว่า “อาวุโส ก็ท่านนำขนเจียมเหล่านี้มาไกลเท่าไร”

ภิกษุรูปนั้นตอบว่า “เกินกว่า ๓ โยชน์ ขอรับ”

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุจึงได้นำขนเจียมมาไกลเกิน ๓ โยชน์เล่า” จึงพากันตำหนิภิกษุนั้น โดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุรูปนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ ทราบมาว่าเธอนำขนเจียมมาไกลเกิน ๓ โยชน์ จริงหรือ”

ภิกษุรูปนั้นทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้นำขนเจียมมาไกลเกินกว่า ๓ โยชน์เล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่ เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบาง พวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิภิกษุรูปนั้นโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๕๗๒] อนึ่ง ขนเจียมเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เดินทางไกล ภิกษุต้องการก็พึงรับได้ ครั้นรับแล้ว เมื่อไม่มีคนนำไปให้ ควรนำไปด้วยมือตนเองสิ้นระยะทาง ๓ โยชน์เป็นอย่างมาก เมื่อไม่มีคนนำไปให้ ถ้าเธอนำไปเองเกินกว่านั้น เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๙๘} [๕๗๓] คำว่า แก่ภิกษุผู้เดินทางไกล ได้แก่ ภิกษุเดินทาง

คำว่า ขนเจียมเกิดขึ้น คือ เกิดขึ้นจากสงฆ์ก็ตาม จากคณะก็ตาม จากญาติก็ตาม จากมิตรก็ตาม จากที่บังสุกุลก็ตาม จากทรัพย์ของตนก็ตามคำว่า ต้องการ คือ เมื่อปรารถนา ก็พึงรับได้

คำว่า ครั้นรับแล้ว ... ควรนำไปด้วยมือของตนเองสิ้นระยะทาง ๓ โยชน์เป็นอย่างมาก คือ นำไปด้วยมือของตนเองได้ชั่วระยะทาง ๓ โยชน์ เป็นอย่างไกลคำว่า เมื่อไม่มีคนนำไปให้ ความว่า ไม่มีใครอื่นที่จะช่วยถือไปให้ ไม่ว่าสตรีหรือบุรุษ คฤหัสถ์หรือบรรพชิต

คำว่า เมื่อไม่มีคนนำไปให้ ถ้าเธอนำไปเกินกว่านั้น อธิบายว่า เธอเดินเลย ๓ โยชน์ไปก้าวแรก ต้องอาบัติทุกกฏ ก้าวที่สอง ขนเจียมเหล่านั้นเป็นนิสสัคคีย์ เธอยืนอยู่ภายในระยะ ๓ โยชน์ โยนขนเจียมลงนอกระยะ ๓ โยชน์ ก็เป็นนิสสัคคีย์ ซ่อนไว้ในยานพาหนะก็ตาม ในห่อถุงก็ตามของคนอื่นซึ่งเขาไม่รู้ ให้ล่วง ๓ โยชน์ไป ก็เป็นนิสสัคคีย์ คือ เป็นของจำต้อง สละแก่สงฆ์ แก่คณะ หรือแก่บุคคลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสละขนเจียมนั้นอย่างนี้

วิธีสละขนเจียมที่เป็นนิสสัคคีย์

สละแก่สงฆ์

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุ ผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า ขนเจียมเหล่านี้ของกระผม นำมาเกิน ๓ โยชน์ เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละขนเจียมเหล่านี้แก่สงฆ์’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนขนเจียมที่สละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ขนเจียมเหล่านี้ของภิกษุชื่อนี้เป็น นิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่สงฆ์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้ขนเจียมเหล่านี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่คณะ

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุหลายรูป ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘ท่านเจ้าข้า ขนเจียมเหล่านี้ของกระผม นำมาเกิน ๓ โยชน์ เป็นนิสสัคคีย์ กระผมสละขนเจียมเหล่านี้แก่ท่านทั้งหลาย’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงรับอาบัติ พึงคืนขนเจียมที่เธอสละให้ด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

‘ท่านทั้งหลาย ขอจงฟังข้าพเจ้า ขนเจียมเหล่านี้ของภิกษุชื่อนี้เป็นนิสสัคคีย์ เธอสละแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านทั้งหลายพึงให้ขนเจียมเหล่านี้แก่ภิกษุชื่อนี้’

สละแก่บุคคล

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า

‘อาวุโส ขนเจียมเหล่านี้ของผม นำมาเกิน ๓ โยชน์ เป็นนิสสัคคีย์ ผมสละขนเจียมเหล่านี้แก่ท่าน’

ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้รับสละนั้นพึงรับอาบัติพึงคืน ขนเจียมที่เธอสละให้ด้วยคำว่า ‘ผมให้ขนเจียมเหล่านี้แก่ท่าน’

บทภาชนีย์

ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๙๙} [๕๗๔] เกิน ๓ โยชน์ ภิกษุสำคัญว่าเกิน เดินเลย ๓ โยชน์ไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์เกิน ๓ โยชน์ ภิกษุสงสัย เดินเลย ๓ โยชน์ไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์เกิน ๓ โยชน์ ภิกษุสำคัญว่าหย่อน เดินเลย ๓ โยชน์ไป เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ทุกกฏ

หย่อน ๓ โยชน์ ภิกษุสำคัญว่าเกิน ... ต้องอาบัติทุกกฏ

หย่อน ๓ โยชน์ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

หย่อน ๓ โยชน์ ภิกษุสำคัญว่าหย่อน ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๐๐} [๕๗๕] ภิกษุถือไปเพียงระยะ ๓ โยชน์ ๑ ภิกษุถือไปหย่อนระยะ ๓ โยชน์ ๑ ภิกษุถือไปก็ดี ถือกลับมาก็ดี เพียงระยะ ๓ โยชน์ ๑ ภิกษุถือไปเพียง ๓ โยชน์แล้วพักแรมเสีย รุ่งขึ้นถือต่อจากนั้นไปอีก ๑ ขนเจียมถูกโจรชิงไป ภิกษุได้คืนมาแล้วถือไปอีก ๑ ขนเจียมที่สละแล้ว ภิกษุได้คืนมาแล้วถือไปอีก ๑ ภิกษุให้คนอื่นช่วยถือไป ๑ ขนเจียมที่ทำเป็นสิ่งของแล้ว ภิกษุถือไป ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ เอฬกโลมสิกขาบทที่ ๖

๗. เอฬกโลมโธวาปนสิกขาบท

ว่าด้วยการให้ซักขนเจียม

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๑๐๑} [๕๗๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้ภิกษุณี ให้ซักบ้าง ให้ย้อมบ้าง ให้สางบ้าง ซึ่งขนเจียม ภิกษุณีทั้งหลายมัวแต่ย้อม สางขนเจียมกันอยู่ จึงละเลยอุทเทส ปริปุจฉา อธิศีล อธิจิต อธิปัญญาครั้งนั้นแล พระมหาปชาบดีโคตมีเถรีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ยืนเฝ้า ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีผู้ยืนเฝ้า ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแลว่า “ดูก่อนพระโคตมี พวกภิกษุณียังเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจีตมุ่งพระนิพพานกันอยู่หรือ”

พระนางกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ความไม่ประมาทของพวกภิกษุณีจักมีแต่ไหน เพราะพระคุณเจ้าเหล่าฉัพพัคคีย์ใช้ภิกษุณีให้ซักบ้าง ให้ย้อมบ้าง ให้สางบ้าง ซึ่งขนเจียม ภิกษุณีทั้งหลายมัวแต่ซัก ย้อม สาง ขนเจียมกันอยู่ จึงละเลยอุทเทส ปริปุจฉา อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา”