เรื่องภิกษุรูปหนึ่ง เล่ม ๕

๑๐. โกสัมพิกขันธกะ

๑. ว่าด้วยการวิวาทแห่งภิกษุชาวพระนครโกสัมพี

{๒๓๘} [๔๕๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ยังมีภิกษุรูปหนึ่งต้องอาบัติแล้ว เธอมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าไม่เป็นอาบัติ สมัยต่อมา ภิกษุรูปนั้นกลับมีความเห็นในอาบัตินั้นว่า ไม่เป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็นอาบัติ จึงภิกษุเหล่านั้นได้ถามภิกษุรูปนั้นว่า “อาวุโส ท่านต้องอาบัติแล้ว ท่านเห็นอาบัตินั้นไหม” ภิกษุรูปนั้นตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย ผมไม่มีอาบัติที่จะพึงเห็น” ภายหลังภิกษุเหล่านั้นได้ความพร้อมเพรียงกันแล้วจึงยกวัตรภิกษุรูปนั้นฐานไม่เห็นอาบัติแท้จริง ภิกษุรูปนั้นเป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา มีความละอาย มักรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา จึงภิกษุรูปนั้นเข้าไปหาพวกภิกษุที่เป็นเพื่อนเคยเห็นเคยคบหากันมา แล้วได้กล่าวว่า “อาวุโสทั้งหลาย นั่นไม่เป็นอาบัติ นั่นเป็นอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องอาบัติ ผมต้องอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องถูกยกวัตร ผม

ต้องถูกยกวัตรหามิได้ ผมถูกยกวัตรด้วยกรรมไม่ชอบธรรม กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ ขอท่านทั้งหลายจงกรุณาเป็นฝ่ายผมโดยธรรมโดยวินัยด้วยเถิด”

ภิกษุรูปนั้นได้ภิกษุที่เป็นเพื่อนเคยเห็นเคยคบหากันมาเป็นฝ่ายแล้วได้ส่งตัวแทนไปในสำนักพวกภิกษุชาวชนบทที่เป็นเพื่อนเคยเห็นเคยคบหากันมาว่า “อาวุโสทั้งหลาย นั่นไม่เป็นอาบัติ นั่นเป็นอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องอาบัติ ผมต้องอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องถูกยกวัตร ผมต้องถูกยกวัตรหามิได้ ผมถูกยกวัตรด้วยกรรมไม่ชอบธรรม กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ ขอท่านทั้งหลายจงกรุณาเป็นฝ่ายผมโดยธรรมโดยวินัยด้วยเถิด” จึงได้พวกภิกษุชาวชนบทที่เป็นเพื่อนเคยเห็นเคยคบหากันมาเป็นฝ่ายแล้วครั้งนั้น ภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรเหล่านั้นได้เข้าไปหาภิกษุพวกที่ยกวัตร ครั้นแล้วได้กล่าวกะภิกษุพวกที่ยกวัตรว่า “อาวุโสทั้งหลาย นั่นไม่เป็นอาบัติ นั่นเป็นอาบัติหามิได้ ภิกษุนั้นไม่ต้องอาบัติ ภิกษุนั้นต้องอาบัติหามิได้ ภิกษุนั้นไม่ต้องถูกยกวัตร ภิกษุนั้นต้องถูกยกวัตรหามิได้ ภิกษุนั้นถูกยกวัตรด้วยกรรมไม่ชอบธรรม กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ”

เมื่อภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถููกยกวัตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุพวกที่ยกวัตรได้กล่าวกะภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรว่า “อาวุโสทั้งหลาย นั่นเป็นอาบัติ นั่นไม่เป็นอาบัติหามิได้ ภิกษุนั้นต้องอาบัติ ภิกษุนั้นไม่ต้องอาบัติหามิได้ ภิกษุนั้นต้องถูกยกวัตรแล้ว ภิกษุนั้นไม่ต้องถูกยกวัตรหามิได้ ภิกษุนั้นถูกยกวัตรด้วยกรรมที่ชอบธรรม ไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ ขอท่านทั้งหลายอย่าสนับสนุน อย่าตามห้อมล้อมภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นเลย”ภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรเหล่านั้นแม้ถูกภิกษุพวกที่ยกวัตรว่ากล่าวอยู่อย่างนี้แล ก็ยังสนับสนุน ยังตามห้อมล้อมภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นอย่างเดิมนั่นแหละ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบ

{๒๓๙} [๔๕๒] ครั้นต่อมา ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า

“พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุรูปหนึ่งในโฆสิตารามนี้ต้องอาบัติ ท่านมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าไม่เป็นอาบัติ ครั้นต่อมา ท่านกลับมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าไม่เป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็นอาบัติ จึงภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวกะท่านว่า ‘อาวุโส ท่านต้องอาบัติแล้ว ท่านเห็นอาบัตินั้นไหม’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ผมไม่มีอาบัติที่จะพึงเห็น’ ภายหลังภิกษุเหล่านั้นได้ความพร้อมเพรียงกันจึงยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติ แท้จริงท่านรูปนั้นเป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา

มีความละอาย มักรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา จึงภิกษุรูปนั้นเข้าไปหาพวกภิกษุที่เป็นเพื่อนเคยเห็นเคยคบหากันมาแล้วได้กล่าวว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย นั่นไม่เป็นอาบัติ นั่นเป็นอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องอาบัติ ผมต้องอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องถูกยกวัตร ผมต้องถูกยกวัตรหามิได้ ผมถูกยกวัตรด้วยกรรมไม่ชอบธรรม กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ ขอท่านทั้งหลายจงกรุณาเป็นฝ่ายผมโดยธรรมโดยวินัยด้วยเถิด’ ภิกษุรูปนั้นได้ภิกษุที่เป็นเพื่อนเคยเห็นเคยคบหากันมาเป็นฝ่ายแล้วได้ส่งตัวแทนไปในสำนักภิกษุชาวชนบทที่เป็นเพื่อนเคยเห็นเคยคบหากันมาว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย นั่นไม่เป็นอาบัติ นั่นเป็นอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องอาบัติ ผมต้องอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องถูกยกวัตร ผมต้องถูกยกวัตรหามิได้ ผมถูกยกวัตรด้วยกรรมไม่ชอบธรรม กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ ขอท่านทั้งหลายจงกรุณาเป็นฝ่ายผมโดยธรรมโดยวินัยด้วยเถิด’ ท่านรูปนั้นได้พวกภิกษุชาวชนบทที่เป็นเพื่อน

เคยเห็นเคยคบหากันมาเป็นฝ่ายแล้ว ครั้นต่อมา ภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรเหล่านั้นได้เข้าไปหาภิกษุพวกที่ยกวัตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะภิกษุพวกที่ยกวัตรว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย นั่นไม่เป็นอาบัติ นั่นเป็นอาบัติหามิได้ ภิกษุนั้นไม่ต้องอาบัติ ภิกษุนั้นต้องอาบัติหามิได้ ภิกษุนั้นไม่ต้องถูกยกวัตร ภิกษุนั้นต้องถูกยกวัตรหามิได้ ภิกษุนั้นถูกยกวัตรด้วยกรรมไม่ชอบธรรม กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ’ เมื่อภิกษุพวกที่สนับสนุนผู้ถูกยกวัตรกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุพวกที่ยกวัตรได้กล่าวกะภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย นั่นเป็นอาบัติ นั่นไม่เป็นอาบัติหามิได้ ภิกษุนั้นต้องอาบัติ ภิกษุนั้นไม่ต้องอาบัติหามิได้ ภิกษุนั้นต้องถูกยกวัตรแล้ว ภิกษุนั้นไม่ต้องถูกยกวัตรหามิได้ ภิกษุนั้นถูกยกวัตรด้วยกรรมที่ชอบธรรม ไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ ขอท่านทั้งหลายอย่าสนับสนุน อย่าตามห้อมล้อมภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นเลย’ ภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรเหล่านั้นแม้ถูกภิกษุพวกที่ยกวัตรว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ยังสนับสนุน ยังตามห้อมล้อมภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นอย่างเดิมนั่นแหละ พระพุทธเจ้าข้า”

ทรงประทานพระพุทโธวาท

[๔๕๓] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า “ภิกษุสงฆ์แตกกันแล้ว ภิกษุสงฆ์แตกกันแล้ว” จึงทรงลุกจากที่ประทับเสด็จเข้าไปหาภิกษุพวกที่ยกวัตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวาย ประทับนั่งแล้วได้ตรัสประทานพระพุทโธวาทแก่ภิกษุพวกที่ยกวัตรว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าสำคัญภิกษุอันตนพึงยกวัตรเพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยนึกว่าพวกเราเฉลียวฉลาด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องอาบัติแล้วมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าไม่เป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็น

อาบัติ ถ้าพวกเธอรู้จักภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้แลเป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา มีความละอาย มักรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา’ ถ้าพวกเราจักยกวัตรภิกษุรูปนี้ฐานไม่เห็นอาบัติ จักทำอุโบสถร่วมกับภิกษุรูปนี้ไม่ได้ จักต้องทำอุโบสถแยกจากภิกษุรูปนี้ ความบาดหมาง ความทะเลาะ ความแก่งแย่ง ความวิวาท ความแตกแห่งสงฆ์ ความร้าวรานแห่งสงฆ์ การถือต่างกันแห่งสงฆ์ การทำต่างกันแห่งสงฆ์ซึ่งมีข้อนั้นเป็นเหตุจักมีแก่สงฆ์ ภิกษุทั้งหลายผู้เกรงต่อความแตกกันนั้นไม่พึงยกวัตรภิกษุรูปนั้นฐานไม่เห็นอาบัติ

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องอาบัติแล้วมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าไม่เป็นอาบัติ ถ้าพวกเธอรู้จักภิกษุรูปนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นี้แลเป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา มีความละอาย มักรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ถ้าพวกเราจักยกวัตรภิกษุรูปนี้ฐานไม่เห็นอาบัติ จักปวารณาร่วมกับภิกษุรูปนี้ไม่ได้ จักต้องปวารณาแยกจากภิกษุรูปนี้ จักทำสังฆกรรมร่วมกับภิกษุรูปนี้ไม่ได้ จักต้องทำสังฆกรรมแยกจากภิกษุรูปนี้ จักนั่งบนอาสนะร่วมกับภิกษุรูปนี้ไม่ได้ จักต้องนั่งบนอาสนะแยกจากภิกษุรูปนี้ จักนั่งในสถานที่ดื่มข้าวยาคูร่วมกับภิกษุรูปนี้ไม่ได้

จักต้องนั่งในสถานที่ดื่มข้าวยาคูแยกจากภิกษุรูปนี้ จักนั่งในโรงฉันร่วมกับภิกษุรูปนี้ไม่ได้ จักต้องนั่งในโรงฉันแยกจากภิกษุรูปนี้ จักอยู่ในที่มุงที่บังอันเดียวกันร่วมกับภิกษุรูปนี้ไม่ได้ จักต้องอยู่ในที่มุงที่บังอันเดียวกันแยกจากภิกษุรูปนี้ จักทำอภิวาท ต้อนรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรมตามลำดับผู้แก่พรรษาแยกจากภิกษุรูปนี้ ความบาดหมาง ความทะเลาะ ความแก่งแย่ง ความวิวาท ความแตกแห่งสงฆ์ ความร้าวรานแห่งสงฆ์ การถือต่างกันแห่งสงฆ์ การทำต่างกันแห่งสงฆ์ซึ่งมีข้อนั้นเป็นเหตุจักมีแก่สงฆ์’ ภิกษุทั้งหลายผู้เกรงแต่ความแตกกันไม่พึงยกวัตรภิกษุรูปนั้นฐานไม่เห็นอาบัติ”

[๔๕๔] ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสข้อความนี้แก่ภิกษุพวกที่ยกวัตรแล้วทรงลุกจากที่ประทับ เสด็จเข้าไปหาภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวาย ประทับนั่ง แล้วได้ตรัสประทานพระพุทโธวาทแก่ภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอต้องอาบัติแล้วอย่าสำคัญอาบัติว่าไม่ต้องทำคืน ด้วยเข้าใจว่า ‘พวกเราไม่ต้องอาบัติ พวกเราไม่ต้องอาบัติ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องอาบัติแล้วมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าไม่เป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็นอาบัติ ถ้าเธอรู้จักภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านี้แลเป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา มีความละอาย มักรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา คงจะไม่ถึงฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติเพราะเหตุแห่งเราหรือเพราะเหตุแห่งภิกษุเหล่าอื่น ถ้าภิกษุเหล่านี้จักยกวัตรเราฐานไม่เห็นอาบัติ พวกเธอจักทำอุโบสถร่วมกับเราไม่ได้ จักต้องทำอุโบสถแยกจากเรา ความบาดหมาง ความทะเลาะ ความแก่งแย่ง ความวิวาท ความแตกแห่งสงฆ์

ความร้าวรานแห่งสงฆ์ การถือต่างกันแห่งสงฆ์ การทำต่างกันแห่งสงฆ์ซึ่งมีข้อนั้นเป็นเหตุจักมีแก่สงฆ์’ ภิกษุผู้เกรงแต่ความแตกกันพึงยอมแสดงอาบัตินั้นเสียแม้ด้วยความเชื่อผู้อื่นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องอาบัติแล้วมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าไม่เป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็นอาบัติ ถ้าเธอรู้จักภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านี้แลเป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา มีความละอาย มักรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา คงจะไม่ถึงฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติเพราะเหตุแห่งเราหรือเพราะเหตุแห่งภิกษุเหล่าอื่น ถ้าภิกษุเหล่านี้จักยกวัตรเราฐานไม่เห็นอาบัติ พวกเธอจัก

ปวารณาร่วมกับเราไม่ได้ จักต้องปวารณาแยกจากเรา จักทำสังฆกรรมร่วมกับเราไม่ได้ จักต้องทำสังฆกรรมแยกจากเรา จักนั่งบนอาสนะร่วมกับเราไม่ได้ จักต้องนั่งบนอาสนะแยกจากเรา จักนั่งในสถานที่ดื่มข้าวยาคูร่วมกับเราไม่ได้ จักต้องนั่งในสถานที่ดื่มข้าวยาคูแยกจากเรา จักนั่งในโรงฉันร่วมกับเราไม่ได้ จักต้องนั่งในโรงฉันแยกจากเรา จักอยู่ในที่มุงที่บังอันเดียวร่วมกับเราไม่ได้ จักต้องอยู่ในที่มุงที่บังอันเดียวแยกจากเรา จักทำอภิวาท ต้อนรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรมตามลำดับผู้แก่พรรษากับเราไม่ได้ จักต้องทำอภิวาท ต้อนรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรมตามลำดับผู้แก่พรรษาแยกจากเรา ความบาดหมาง ความทะเลาะ ความแก่งแย่ง ความวิวาท ความแตกแห่งสงฆ์ ความร้าวรานแห่งสงฆ์ การถือต่างกันแห่งสงฆ์ การทำต่างกันแห่งสงฆ์ซึ่งมีข้อนั้นเป็นเหตุจักมีแก่สงฆ์’ ภิกษุผู้เกรงแต่ความแตกกันพึงยอมแสดงอาบัตินั้นเสีย แม้ด้วยความเชื่อผู้อื่น”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเนื้อความนี้แก่ภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรแล้วทรงลุกจากที่ประทับ เสด็จกลับ

แยกกันทำอุโบสถในสีมาเป็นต้น

{๒๔๐} [๔๕๕] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรทำอุโบสถ ทำสังฆกรรมภายในสีมานั้นเอง ส่วนภิกษุพวกที่ยกวัตรไปทำอุโบสถ ทำสังฆกรรมนอกสีมา กาลต่อมา ภิกษุผู้ยกวัตรรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า ภิกษุพวกที่สนับสนุนภิกษุผู้ถูกยกวัตรนั้นทำอุโบสถ ทำสังฆกรรมภายในสีมานั้นเอง ส่วนพวกข้าพระองค์เป็นภิกษุพวกที่ยกวัตรต้องไปทำอุโบสถ ทำสังฆกรรมนอกสีมา พระพุทธเจ้าข้า”