เรื่องเมณฑกะคหบดี เล่ม ๕

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตกัปปิยภูมิ ๔ ชนิด คือ อุสสาวนันติกา ๑ โคนิสาทิกา ๑ คหปติกา ๑ สัมมติกา ๑”

จบ สีหภาณวารที่ ๔

๒๑. เรื่องเมณฑกคฤหบดี

{๘๓} [๒๙๖] ก็โดยสมัยนั้นแล เมณฑกคฤหบดีอาศัยอยู่ในเมืองภัททิยะ ท่านมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ ท่านสนานศีรษะ ให้กวาดฉางข้าวไว้ แล้วนั่งอยู่นอกประตู สายข้าวเปลือกจะตกลงมาจากท้องฟ้าจนเต็มฉาง ภรรยามีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ นางนั่งใกล้ถาดข้าวสุกขนาดจุได้ ๔ ทะนานใบเดียวและหม้อแกงหม้อหนึ่งเท่านั้น แล้วเลี้ยงอาหารแก่ทาส กรรมกร และคนงาน อาหารนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่ บุตรชายมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เขาถือถุงจุเงินพันหนึ่งถุงเดียวเท่านั้น แล้วจ่ายค่าจ้างกลางปีแก่ทาส กรรมกร และคนงาน เงินนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่ถุงเงินยังอยู่ในมือเขา สะใภ้มีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ

นางนั่งใกล้กระบุงข้าวขนาดจุข้าวได้ ๑๖ ทะนานใบเดียวเท่านั้น แจกข้าวกลางปีแก่ทาส กรรมกร และคนงานอยู่ ข้าวนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่ ทาสมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เมื่อเขาไถนาด้วยไถคันเดียว จะมีรอยไถไปถึง ๗ รอย

พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชได้ทรงสดับข่าวว่า “เมณฑกคฤหบดีอาศัยอยู่ในเมืองภัททิยะแคว้นของเรา เธอมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เธอสนานศีรษะ ให้กวาดฉางข้าวไว้แล้วนั่งอยู่นอกประตู สายข้าวเปลือกจะตกลงมาจากท้องฟ้าจนเต็มฉาง ภรรยามีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ นางนั่งใกล้ถาดข้าวสุกขนาดจุได้ ๔ ทะนานใบเดียวและหม้อแกงหม้อหนึ่งเท่านั้น แล้วเลี้ยงอาหารแก่ทาส กรรมกร และคนงาน อาหารนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่ บุตรชายมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เขาถือถุงจุเงินพันหนึ่งถุงเดียวเท่านั้น แล้วจ่ายค่าจ้างกลางปีแก่ทาส กรรมกร และคนงาน เงินนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่ถุงเงินยังอยู่ในมือเขา

สะใภ้มีอิทธานุภาพเห็นปานนี้คือ นางนั่งใกล้กระบุงข้าวขนาดจุข้าวได้ ๑๖ ทะนานใบเดียวเท่านั้น แจกข้าวกลางปีแก่ทาส กรรมกร และคนงานอยู่ ข้าวนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่ ทาสมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เมื่อเขาไถนาด้วยไถคันเดียว จะมีรอยไถไปถึง ๗ รอย”ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชได้ตรัสเรียกมหาอำมาตย์ผู้สำเร็จราชกิจทั้งปวงมารับสั่งว่า “ข่าวว่าเมณฑกคฤหบดีอาศัยอยู่ในเมืองภัททิยะแคว้นของเรา เธอมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เธอสนานศีรษะ ให้กวาดฉางข้าวไว้แล้วนั่งอยู่นอกประตู สายข้าวเปลือกจะตกลงมาจากห้องฟ้าจนเต็มฉาง ภรรยามีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ นางนั่งใกล้ถาดข้าวสุกขนาดจุได้ ๔ ทะนานใบเดียวและหม้อแกงหม้อหนึ่งเท่านั้น แล้วเลี้ยงอาหารแก่ทาส กรรมกร และคนงาน อาหารนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอด

เวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่ บุตรชายมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เขาถือถุงจุเงินพันหนึ่งถุงเดียวเท่านั้น แล้วจ่ายค่าจ้างกลางปีแก่ทาส กรรมกร และคนงาน เงินนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่ถุงเงินยังอยู่ในมือเขา สะใภ้มีอิทธานุภาพเห็นปานนี้คือ นางนั่งใกล้กระบุงข้าวขนาดจุข้าวได้ ๑๖ ทะนานใบเดียวเท่านั้น แจกข้าวกลางปีแก่ทาส กรรมกร และคนงานอยู่ ข้าวนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่ ทาสมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เมื่อเขาไถนาด้วยไถคันเดียว จะมีรอยไถไปถึง ๗ รอย เธอจงไปดูให้รู้ ก็จักเห็นเขาเหมือนอย่างเราได้เห็นด้วยตนเอง”

[๒๙๗] ท่านมหาอำมาตย์รับพระราชกระแสของพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชว่า “เป็นดังพระราชประสงค์ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วพร้อมด้วยเสนาสี่เหล่าเดินทางไปยังเมืองภัททิยะ บทจรไปโดยลำดับจนถึงเมืองภัททิยะ เข้าไปหาเมณฑกคฤหบดีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะเมณฑกคฤหบดีดังนี้ว่า “ท่านคฤหบดี ความจริง ข้าพเจ้ามาโดยพระราชกระแสรับสั่งว่า ‘พนาย ข่าวว่าเมณฑกคฤหบดีอาศัยอยู่ในเมืองภัททิยะแคว้นของเรา ครอบครัวของเธอมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เธอสนานศีรษะ ให้กวาดฉางข้าวไว้แล้วนั่งอยู่นอกประตู สายข้าวเปลือกจะตกลงมาจากท้องฟ้าจนเต็มฉาง ภรรยามีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ นางนั่งใกล้ถาดข้าวสุกขนาดจุได้ ๔ ทะนานใบเดียวและหม้อแกงหม้อหนึ่งเท่านั้น แล้วเลี้ยงอาหารแก่ทาส กรรมกร และคนงาน อาหารนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่ บุตรชายมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เขาถือถุงจุเงินพันหนึ่งถุงเดียวเท่านั้น แล้วจ่ายค่าจ้างกลางปีแก่ทาส กรรมกร และคนงาน เงินนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่ถุงเงินยังอยู่ในมือเขา สะใภ้มีอิทธานุภาพ

เห็นปานนี้ คือ นางนั่งใกล้กระบุงข้าวขนาดจุข้าวได้ ๑๖ ทะนานใบเดียวเท่านั้น แจกข้าวกลางปีแก่ทาส กรรมกร และคนงานอยู่ ข้าวนั้นจะไม่หมดสิ้นตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่ ทาสมีอิทธานุภาพเห็นปานนี้ คือ เมื่อเขาไถนาด้วยไถคันเดียว จะมีรอยไถไปถึง ๗ รอย พนาย เธอจงไปดูให้รู้ ก็จักเห็นเธอเหมือนอย่างเราได้เห็นด้วยตนเอง’ ท่านคฤหบดี ข้าพเจ้าขอชมอิทธานุภาพของท่าน”จึงเมณฑกคฤหบดีสนานศีรษะ ให้กวาดฉางข้าว แล้วนั่งอยู่นอกประตู สายข้าวเปลือกก็ตกลงมาจากท้องฟ้าจนเต็มฉาง

มหาอำมาตย์สรรเสริญว่า “ท่านคฤหบดี อิทธานุภาพของท่านข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว ขอชมอิทธานุภาพของภรรยาท่านดูบ้าง”

เมณฑกคฤหบดีสั่งภรรยาในทันใดว่า “ถ้าเช่นนั้น เธอจงเลี้ยงอาหารแก่เสนาสี่เหล่า”

ขณะนั้น ภรรยาท่านเมณฑกคฤหบดีได้นั่งใกล้ถาดข้าวสุกขนาดจุได้ ๔ ทะนานใบเดียว กับหม้อแกงหม้อหนึ่งเท่านั้นแล้วเลี้ยงอาหารแก่เสนาสี่เหล่า อาหารนั้นก็ไม่หมดสิ้นไปตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกไปจากที่

มหาอำมาตย์สรรเสริญว่า “ท่านคฤหบดี อิทธานุภาพของภรรยาท่านข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว ขอชมอิทธานุภาพของบุตรชายท่านดูบ้าง”

จึงเมณฑกคฤหบดีสั่งบุตรชายว่า “ถ้าเช่นนั้น พ่อจงจ่ายค่าจ้างกลางปีแก่เสนาสี่เหล่า”

ขณะนั้น บุตรชายของท่านเมณฑกคฤหบดีถือถุงจุเงินพันหนึ่งถุงเดียวเท่านั้น แล้วได้จ่ายค่าจ้างกลางปีแก่เสนาสี่เหล่า เงินนั้นก็มิได้หมดสิ้นไปตลอดเวลาที่ถุงเงินยังอยู่ในมือของเขา

ท่านมหาอำมาตย์สรรเสริญว่า “ท่านคฤหบดี อิทธานุภาพของบุตรชายท่านข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว ขอชมอิทธานุภาพของสะใภ้ท่านดูบ้าง”

เมณฑกคฤหบดีสั่งสะใภ้ทันทีว่า “ถ้าเช่นนั้น แม่จงแจกข้าวกลางปีแก่เสนาสี่เหล่า”

ขณะนั้น สะใภ้ของเมณฑกคฤหบดีได้นั่งใกล้กระบุงขนาดจุข้าวได้ ๑๖ ทะนานใบเดียวเท่านั้น แล้วได้แจกข้าวกลางปีแก่เสนาสี่เหล่า ข้าวนั้นก็ไม่หมดไปสิ้นไปตลอดเวลาที่นางยังไม่ลุกจากที่

มหาอำมาตย์สรรเสริญว่า “ท่านคฤหบดี อิทธานุภาพของสะใภ้ท่านข้าพเจ้าได้เห็นแล้ว ขอชมอิทธานุภาพของทาสท่านดูบ้าง”

เมณฑกคฤหบดีเรียนว่า “อิทธานุภาพของทาสข้าพเจ้า ท่านต้องไปชมที่นา ขอรับ”

มหาอำมาตย์กล่าวว่า “ไม่ต้องละ ท่านคฤหบดี แม้อิทธานุภาพของท่านก็เป็นอันข้าพเจ้าเห็นแล้วก็แล้วกัน” ครั้นเสร็จราชการนั้นแล้ว ท่านมหาอำมาตย์นั้นพร้อมด้วยเสนาสี่เหล่า ก็เดินทางกลับพระนครราชคฤห์ เข้าเฝ้าพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชกราบทูลเรื่องนั้นให้ทรงทราบ ทุกประการ{๘๔} [๒๙๘] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครเวสาลี ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางเมืองภัททิยะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูป เสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้เสด็จถึงเมืองภัททิยะแล้ว นัยว่าพระองค์ประทับอยู่ที่ป่าชาติยาวัน ใกล้เมืองภัททิยะนั้น

เมณฑกคฤหบดีสดับพระพุทธคุณ

เมณฑกคฤหบดีได้สดับข่าวว่า “ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมศากยบุตร ผู้ทรงผนวชจากศากยตระกูล เสด็จโดยลำดับจนถึงเมืองภัททิยะแล้ว ประทับอยู่ที่ป่าชาติยาวัน ใกล้เมืองภัททิยะ ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์แม้เพราะเหตุนี้ ตรัสรู้เองโดยชอบแม้

เพราะเหตุนี้ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะแม้เพราะเหตุนี้ เสด็จไปดีแล้วแม้เพราะเหตุนี้ ทรงรู้แจ้งโลกแม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่าแม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นศาสดาของเทพและมนุษย์ทั้งหลายแม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้วแม้เพราะเหตุนี้ ทรงเป็นผู้จำแนกแจกธรรมแม้เพราะเหตุนี้’ พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พรั้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพและมนุษย์ ให้รู้ด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้นเป็นความดีแท้”หลังจากนั้น เมณฑกคฤหบดีได้จัดแจงยานพาหนะที่งาม ๆ แล้วขึ้นยานพาหนะที่งาม ๆ ออกจากเมืองภัททิยะไปด้วยยานพาหนะที่งาม ๆ เพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

พวกเดียรถีย์เป็นอันมากได้เห็นเมณฑกคฤหบดีกำลังมาแต่ไกลทีเดียว ครั้นแล้วได้ทักถามเมณฑกคฤหบดีว่า “ท่านคฤหบดี ท่านจะไปไหน”

เมณฑกคฤหบดีเรียนว่า “ข้าพเจ้าจะไปเฝ้าพระสมณโคดม เจ้าข้า”

เดียรถีย์เหล่านั้นกล่าวว่า “คฤหบดี ก็ท่านเป็นกิริยวาท จะไปเฝ้าสมณโคดมผู้เป็นอกิริยวาททำไม เพราะสมณโคดมเป็นอกิริยวาท แสดงธรรมเพื่อการไม่ทำ และแนะนำสาวกตามแนวนั้น”

ลำดับนั้น เมณฑกคฤหบดีคิดว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น จักเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแน่โดยไม่ต้องสงสัยเลย ดังนั้น เดียรถีย์พวกนี้จึงพากันริษยา” จึงไปด้วยยานพาหนะตลอดพื้นที่เท่าที่ยานพาหนะจะไปได้ ลงจากยานพาหนะแล้ว เดินด้วยเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ทรงแสดงธรรมโปรดเมณฑกคฤหบดี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่เมณฑกคฤหบดีผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระองค์ได้ทรงทราบว่าท่านเมณฑกคฤหบดีมีจิตสงบ มีจิตอ่อน มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศ พระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เองคือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่ท่านเมณฑกคฤหบดี ณ สถานที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

เมณฑกคฤหบดีแสดงตนเป็นอุบาสก

ครั้นเมณฑกคฤหบดีเห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของ

พระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระองค์ได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป และขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของข้าพระองค์ เพื่อเจริญบุญกุศลและปีติปราโมทย์ในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพครั้นเมณฑกคฤหบดีทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้ว ได้ลุกจากที่นั่ง ถวายบังคม ทำประทักษิณแล้วกลับไป ครั้งนั้น ท่านเมณฑกคฤหบดีสั่งให้ตกแต่งขาทนียโภชนียาหารอันประณีตตลอดราตรีนั้น แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ถึงเวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

ครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตร จีวรเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของเมณฑกคฤหบดี ครั้นแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวายพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์

ขณะนั้น ภรรยา บุตรชาย สะใภ้ และทาสของเมณฑกคฤหบดีได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอนุปุพพิกถาแก่พวกเขา คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษความต่ำทราม ความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในการออกจากกาม เมื่อพระองค์ได้ทรงทราบว่าคนเหล่านั้นมีจีตสงบ มีจิตอ่อน

มีจิตปลอดจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เองคือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีปราศจากมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ได้เกิดขึ้นแก่เขาทั้งหลาย ณ สถานที่นั่งนั้นแล ดุจผ้าที่สะอาดปราศจากด่างดำพึงรับนํ้าย้อมได้เป็นอย่างดีฉะนั้น

ครั้นคนเหล่านั้นเห็นธรรมแล้ว ได้บรรลุธรรมแล้ว ได้รู้ธรรมแจ่มแจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากถ้อยคำแสดงความสงสัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า “คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม

และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำข้าพระองค์ทั้งหลายว่าเป็นอุบาสกอุบาสิกาผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”ครั้นเมณฑกคฤหบดีอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตด้วยมือของตน จนพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรให้ห้ามภัตแล้ว จึงนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลปวารณาแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ตราบเท่าที่พระองค์ยังประทับอยู่ ณ เมืองภัททิยะ ข้าพระองค์ขอถวายภัตตาหารเป็นประจำแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงเมณฑกคฤหบดีให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากที่ประทับเสด็จกลับ

๒๒. พระพุทธานุญาตปัญจโครสเป็นต้น

{๘๕} [๒๙๙] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่เมืองภัททิยะตามพระพุทธาภิรมย์แล้ว มิได้ทรงลาเมณฑกคฤหบดี เสด็จจาริกไปยังชนบทอังคุตตราปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูป เมณฑกคฤหบดีได้ทราบข่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปยังชนบทอังคุตตราปะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๑,๒๕๐ รูป จึงสั่งทาสและกรรมกรว่า “พนายทั้งหลาย ถ้ากระนั้น พวกเจ้าจงนำเกลือบ้าง น้ำมันบ้าง ข้าวสารบ้าง ของขบฉันบ้างบรรทุกใส่เกวียนให้มาก ๆ แล้วมา และคนเลี้ยงโค ๑,๒๕๐ คน จงนำแม่โคนม ๑,๒๕๐ ตัวมาด้วย เราจักเลี้ยงภิกษุสงฆ์ด้วยน้ำนมสดที่รีดใหม่ยังอุ่น ๆ อยู่ในสถานที่ที่เราได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้า”ครั้งนั้นเมณฑกคฤหบดีตามไปพบพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทางกันดารในระหว่างทาง

จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลอาราธนาว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดทรงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของข้าพระองค์เพื่อเจริญบุญกุศล และปีติปราโมทย์ในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ครั้นเมณฑกคฤหบดีทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้ว จึงลุกจากที่นั่งถวายบังคม ทำประทักษิณแล้วกลับไปลำดับนั้น เมณฑกคฤหบดีสั่งให้ตกแต่งขาทนียโภชนียาหารอันประณีตตลอดราตรีนั้น แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ถึงเวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

ครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตร จีวรเสด็จเข้าไปยังสถานที่อังคาสของเมณฑกคฤหบดี ครั้นแล้วได้ประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวายพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เมณฑกคฤหบดีจึงสั่ง

คนเลี้ยงโค ๑,๒๕๐ คนว่า “พนายทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น จงช่วยกันจับแม่โคนมคนละตัว แล้วยืนใกล้ ๆ ภิกษุรูปละคน ๆ เราจักเลี้ยงภิกษุด้วยน้ำนมสดที่รีดใหม่ยังอุ่น ๆ อยู่” ครั้นแล้วได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตและด้วยนํ้านมสดที่รีดใหม่ ๆ ด้วยมือของตนจนฉันเสร็จ ภิกษุทั้งหลายรังเกียจไม่ยอมรับประเคนน้ำนมสด พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จงรับประเคน ฉันเถิด”เมื่อเมณฑกคฤหบดีอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยขาทนียโภชนียาหารอันประณีตและด้วยนํ้านมสดที่รีดใหม่ด้วยมือของตน จนพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยเสร็จทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรให้ห้ามภัตแล้ว จึงได้นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ยังมีหนทางที่กันดารอัตคัดนํ้า อัตคัดอาหารอยู่ คนที่ไม่มีเสบียงจะเดินทางไป มิใช่ทำได้ง่าย ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงอนุญาตเสบียงเดินทางแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

เมณฑกานุญาต

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงเมณฑกคฤหบดีให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากที่ประทับ เสด็จกลับ หลังจากนั้นพระองค์ทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตโครส ๕ คือ นมสด นมเปรี้ยว เปรียง เนยข้น เนยใส

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ยังมีหนทางที่กันดารอัตคัดนํ้า อัตคัดอาหารอยู่ คนที่ไม่มีเสบียงจะเดินทางไป มิใช่ทำได้ง่าย เราอนุญาตให้แสวงหาเสบียงได้ คือ ภิกษุต้องการข้าวสาร พึงแสวงหาข้าวสาร ต้องการถั่วเขียว พึงแสวงหาถั่วเขียว ต้องการถั่วราชมาส พึงแสวงหาถั่วราชมาส ต้องการเกลือ พึงแสวงหาเกลือ ต้องการน้ำอ้อย พึงแสวงหานํ้าอ้อย ต้องการนํ้ามัน พึงแสวงหานํ้ามัน ต้องการเนยใส ก็พึงแสวงหาเนยใสดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีอยู่ ชาวบ้านที่มีศรัทธาเลื่อมใส เขามอบเงินทองไว้ในมือกัปปิยการกด้วยสั่งว่า ‘สิ่งใดควรแก่พระผู้เป็นเจ้า ขอท่านจงถวายสิ่งนั้นด้วยเงินทองนี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ยินดีของอันเป็นกัปปิยะจากเงินทองนั้นได้ แต่เรามิได้กล่าวว่า ‘พึงยินดีพึงแสวงหาทองและเงิน’ โดยปริยายไร ๆ เลย”

๒๓. เรื่องเกณิยชฎิล

{๘๖} [๓๐๐] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้เสด็จถึงอาปณนิคมแล้ว เกณิยชฎิลได้สดับข่าวว่า “ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมศากยบุตรทรงผนวชจากศากยตระกูล เสด็จโดยลำดับจนถึงอาปณนิคมแล้ว ก็แลพระกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์แม้เพราะเหตุนี้ ตรัสรู้เองโดยชอบแม้เพราะเหตุนี้ ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะแม้เพราะเหตุนี้ เสด็จไปดีแล้วแม้เพราะเหตุนี้ ทรงรู้แจ้งโลกแม้เพราะเหตุนี้ ทรง