เรื่องภิกษุหลายรูป เล่ม ๔

๓. วัสสูปนายิกขันธกะ

๑. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้จำพรรษา

{๒๐๕} [๑๘๔] โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ายังมิได้ทรงบัญญัติการจำพรรษาแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เหล่านั้นเที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน คนทั้งหลายต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้เที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำติณชาติ อันเขียวสด เบียดเบียน อินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ ทำสัตว์เล็ก ๆ จำนวนมากให้ถึงความวอดวายเล่า ถึงพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้กล่าวธรรมอันตํ่าทรามเหล่านี้ก็ยังได้พักยังได้อาศัยอยู่ประจำตลอดฤดูฝน

อนึ่งเล่า ฝูงนกเหล่านี้ก็ยังได้ทำรังบนยอดไม้ แล้วพักอาศัยอยู่ประจำตลอดฤดูฝน ส่วนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร เหล่านี้ยังเที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำ ติณชาติอันเขียวสด เบียดเบียนอินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ ทำสัตว์เล็ก ๆ จำนวนมากให้ถึงความวอดวายกันอยู่” ภิกษุทั้งหลายได้ยินคนเหล่านั้น เพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้จำพรรษา”

การจำพรรษา ๒ อย่าง

{๒๐๖} ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลายได้มีความสงสัยดังนี้ว่า “พวกเราต้องจำพรรษาเมื่อไรหนอ” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้จำพรรษาในฤดูฝน”

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายได้มีความสงสัยอีกว่า “วันเข้าพรรษามีกี่วันหนอ” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วันเข้าพรรษานี้มี ๒ วัน คือ ปุริมิกา วันเข้าพรรษาต้น ๑ ปัจฉิมิกา วันเข้าพรรษาหลัง ๑ เมื่อพระจันทร์เพ็ญเสวยฤกษ์อาสาฬหะล่วงไปแล้ววันหนึ่ง พึงเข้าพรรษาต้น เมื่อพระจันทร์เพ็ญเสวยฤกษ์อาสาฬหะล่วงไปแล้วเดือนหนึ่ง พึงเข้าพรรษาหลัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วันเข้าพรรษามี ๒ วันนี้แล”

๒. ว่าด้วยเรื่องทรงห้ามจาริกไปในพรรษาเป็นต้น

ภิกษุฉัพพัคคีย์เที่ยวจาริกทุกเวลา

{๒๐๗} [๑๘๕] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าพรรษาแล้วก็ยังเที่ยวจาริกไปในระหว่างหน้าฝน คนทั้งหลายต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาเช่นนั้นแหละว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้เที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำติณชาติอันเขียวสด เบียดเบียนอินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ ทำสัตว์เล็ก ๆ จำนวนมาก ให้ถึงความวอดวายเล่า ถึงพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้กล่าวธรรมอันต่ำทราม เหล่านี้ก็ยังได้พักยังได้อาศัยอยู่ประจำตลอดฤดูฝน อนึ่งเล่า ฝูงนกเหล่านี้ก็

ยังได้ทำรังบนยอดไม้แล้วพักอาศัยอยู่ประจำตลอดฤดูฝน ส่วนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรเหล่านี้ยังเที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบย่ำติณชาติอันเขียวสด เบียดเบียนอินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ ทำสัตว์เล็ก ๆ จำนวนมากให้ถึงความวอดวายกันอยู่” ภิกษุทั้งหลายได้ยินคนเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ต่างพากันโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าพรรษา แล้วจึงได้เที่ยวจาริกไปในระหว่างพรรษาเล่า” ภิกษุเหล่านั้นจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเข้าพรรษาแล้วยังไม่อยู่ให้ตลอด ๓ เดือนต้นหรือ ๓ เดือนหลัง จะหลีกจาริกไปไม่ได้ รูปใดหลีกไป ต้องอาบัติทุกกฏ”

ภิกษุฉัพพัคคีย์ไม่จำพรรษา

{๒๐๘} [๑๘๖] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ไม่ประสงค์จะเข้าพรรษา ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งห้ามว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุจะไม่เข้าพรรษาไม่ได้ รูปใดไม่เข้าพรรษา ต้องอาบัติทุกกฏ”

สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ไม่ประสงค์จะเข้าพรรษาในวันเข้าพรรษานั้น แกล้งเลยอาวาสไปเสีย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งห้ามว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่ประสงค์จะเข้าพรรษาในวันเข้าพรรษานั้น จะแกล้งเลยอาวาสไปเสียไม่ได้ รูปใดเลยไปเสีย ต้องอาบัติทุกกฏ”

ทรงอนุญาตให้เลื่อนกาลฝนคล้อยตามบ้านเมือง

{๒๐๙} ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงมีพระราชประสงค์จะเลื่อนกาลฝนออกไป จึงทรงส่งผู้แทนพระองค์ไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า “ถ้ากระไร ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายพึงเข้าพรรษาในชุณหปักษ์ อันจะมาถึง เถิด” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้คล้อยตามพระเจ้าแผ่นดิน ”

๓. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตสัตตาหกรณียะ

เรื่องอุบาสกอุเทนสร้างวิหารถวาย

{๒๑๐} [๑๘๗] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในพระนครราชคฤห์ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางพระนครสาวัตถี เสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้ถึงพระนครสาวัตถีแล้ว ทราบว่าพระองค์ประทับอยู่ที่พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีนั้น