ภิกษุมีอาบัติห้ามปวารณา เล่ม ๔

ในข้อนั้น หากภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้นคิดเห็นกันอย่างนี้ว่า ‘เหตุฉุกเฉินนี้แหละคืออันตรายแห่งพรหมจรรย์ ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน อันตรายแห่งพรหมจรรย์นี้ก็จักเกิดเสียก่อน ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า เหตุฉุกเฉินนี้คืออันตรายแห่งพรหมจรรย์ ถ้าสงฆ์จักปวารณาแบบเตวาจิกะ สงฆ์จักไม่ทันได้ปวารณาทั่วกัน อันตรายแห่งพรหมจรรย์นี้ก็จักเกิดเสียก่อน ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณาแบบเทววาจิกะ ... แบบเอกวาจิกะ ... แบบสมานวัสสิกะ”

๒๒. ว่าด้วยเรื่องการงดปวารณา

ทรงวางวิธีปวารณาสำหรับภิกษุมีอาบัติ

{๒๔๕} [๒๓๕] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ปวารณาทั้งที่มีอาบัติติดตัว ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสห้ามภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีอาบัติติดตัวไม่พึงปวารณา รูปใดปวารณา ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ปวารณาทั้งที่มีอาบัติติดตัว รูปนั้นทำโอกาสแล้วโจทด้วยอาบัติ”

สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์อันสงฆ์ให้ทำโอกาสอยู่ ก็ไม่ปรารถนาจะทำโอกาส ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้งดปวารณาของภิกษุผู้ไม่ยอมทำโอกาส

วิธีงดปวารณา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงงดปวารณาอย่างนี้

เมื่อถึงวันปวารณาวัน ๑๔ ค่ำ หรือวัน ๑๕ ค่ำ เมื่อบุคคลนั้นอยู่พร้อมหน้า ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศในท่ามกลางสงฆ์ว่า

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า บุคคลชื่อนี้ปวารณาทั้งที่มีอาบัติติดตัว ข้าพเจ้าของดปวารณาของเธอเสีย เมื่อเธอยังอยู่พร้อมหน้า สงฆ์ไม่พึงปวารณา’

เท่านี้เป็นอันงดปวารณาแล้ว

ทรงห้ามงดปวารณาของภิกษุผู้บริสุทธิ์

สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์หารือกันว่า ‘ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รักงดปวารณาของพวกเราก่อน จึงรีบงดปวารณาของภิกษุผู้บริสุทธิ์ ไม่มีอาบัติ เพราะเรื่องอันไม่สมควร เพราะเหตุอันไม่สมควรเสียก่อน แม้ปวารณาของภิกษุที่ปวารณาแล้วก็งดเสีย’ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสห้ามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงงดปวารณาของภิกษุผู้บริสุทธิ์ ไม่มีอาบัติ เพราะเรื่องอันไม่สมควร เพราะเหตุอันไม่สมควร รูปใดงด ต้องอาบัติทุกกฏ อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย แม้ปวารณาของภิกษุที่ปวารณาแล้วก็ไม่ พึงงด รูปใดงด ต้องอาบัติทุกกฏ

ลักษณะปวารณาที่ไม่เป็นอันงด

{๒๔๖} [๒๓๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปวารณาเป็นอันงดอย่างนี้ ไม่เป็นอันงดอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปวารณาไม่เป็นอันงดอย่างไรเล่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อปวารณาแบบเตวาจิกะอันภิกษุกล่าวแล้ว ว่าแล้ว ให้จบแล้ว จึงงดปวารณา ปวารณาไม่เป็นอันงดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อปวารณาแบบเทววาจิกะ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อปวารณาแบบเอกวาจิกะ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อปวารณาแบบสมานวัสสิกะอันภิกษุกล่าวแล้ว ว่าแล้ว ให้จบแล้ว จึงงดปวารณา ปวารณาไม่เป็นอันงดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ปวารณาไม่เป็นอันงด

ลักษณะปวารณาที่เป็นอันงด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปวารณาเป็นอันงดอย่างไรเล่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อปวารณาแบบเตวาจิกะอันภิกษุกล่าวแล้ว ว่าแล้ว ยังไม่ทันให้จบ งดปวารณาเสีย ปวารณาเป็นอันงดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อปวารณาแบบเทววาจิกะ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อปวารณาแบบเอกวาจิกะ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อปวารณาแบบสมานวัสสิกะอันภิกษุกล่าวแล้ว ว่าแล้ว ยังไม่ทันให้จบ งดปวารณาเสีย ปวารณาเป็นอันงดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ปวารณาเป็นอันงด

ทรงให้สงฆ์ไกล่เกลี่ยการงดปวารณา

{๒๔๗} [๒๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อถึงวันปวารณา ภิกษุในศาสนานี้ งดปวารณาของภิกษุเสีย ถ้าภิกษุเหล่าอื่นรู้จักภิกษุรูปนั้นว่า ‘ท่านรูปนี้แล มีความประพฤติทางกายไม่บริสุทธิ์ มีความประพฤติทางวาจาไม่บริสุทธิ์ มีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ เป็นผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด เมื่อถูกซักถาม ก็ไม่สามารถให้

คำตอบข้อที่ซักถามได้’ สงฆ์พึงกล่าวห้ามว่า ‘อย่าเลย ภิกษุ อย่าบาดหมางกัน อย่าทะเลาะกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย’ ดังนี้แล้วพึงปวารณา

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เมื่อถึงวันปวารณา ภิกษุในศาสนานี้งดปวารณาของภิกษุเสีย ถ้าภิกษุเหล่าอื่นรู้จักภิกษุรูปนั้นว่า ‘ท่านรูปนี้แลมีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ แต่มีความประพฤติทางวาจาไม่บริสุทธิ์ มีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ เป็นผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด เมื่อถูกซักถาม ก็ไม่สามารถให้คำตอบข้อที่ซักถามได้’ สงฆ์พึงกล่าวห้ามว่า ‘อย่าเลย ภิกษุ อย่าบาดหมางกัน อย่าทะเลาะกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย’ ดังนี้แล้วพึงปวารณาอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เมื่อถึงวันปวารณา ภิกษุในศาสนานี้งดปวารณา ของภิกษุเสีย ถ้าภิกษุเหล่าอื่นรู้จักภิกษุรูปนั้นว่า ‘ท่านรูปนี้แลมีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ มีความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์

แต่มีอาชีวะไม่บริสุทธิ์ เป็นผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด เมื่อถูกซักถาม ก็ไม่สามารถให้คำตอบข้อที่ซักถามได้’ สงฆ์พึงกล่าวห้ามว่า ‘อย่าเลย ภิกษุ อย่าบาดหมางกัน อย่าทะเลาะกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย’ ดังนี้แล้วพึงปวารณาอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เมื่อถึงวันปวารณา ภิกษุในศาสนานี้งดปวารณาของภิกษุเสี ยถ้าภิกษุเหล่าอื่นรู้จักภิกษุรูปนั้นว่า ‘ท่านรูปนี้แลมีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ มีความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์ มีอาชีวะ บริสุทธิ์ แต่เป็นผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด เมื่อถูกซักถามก็ไม่สามารถให้คำตอบข้อที่ซักถามได้’ สงฆ์พึงกล่าวห้ามว่า ‘อย่าเลย ภิกษุ อย่าบาดหมางกัน อย่าทะเลาะกัน อย่าแก่งแย่งกัน อย่าวิวาทกันเลย’ ดังนี้แล้วพึงปวารณาอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เมื่อถึงวันปวารณา ภิกษุในศาสนานี้งดปวารณาของภิกษุเสีย ถ้าภิกษุเหล่าอื่นรู้จักภิกษุรูปนั้นว่า ‘ท่านรูปนี้แลมีความประพฤติทางกายบริสุทธิ์ มีความประพฤติทางวาจาบริสุทธิ์ มีอาชีวะ บริสุทธิ์ เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา เมื่อถูกซักถามก็สามารถให้

คำตอบข้อที่ซักถามได้’ ภิกษุนั้นอันสงฆ์พึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส คุณงดปวารณาของภิกษุรูปนี้เพราะอะไร งดเพราะศีลวิบัติหรือ งดเพราะอาจารวิบัติหรือ งดเพราะทิฏฐิวิบัติหรือ’ หากเธอจะพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ผมงดเพราะศีลวิบัติ ผมงดเพราะอาจารวิบัติ ผมงดเพราะทิฏฐิวิบัติ’

เธออันสงฆ์พึงถามต่อไปอย่างนี้ว่า ‘คุณรู้จักศีลวิบัติ รู้จักอาจารวิบัติ รู้จักทิฏฐิวิบัติหรือ’

หากเธอจะพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ผมรู้จักศีลวิบัติ ผมรู้จักอาจารวิบัติ ผมรู้จักทิฏฐิวิบัติ’ เธออันสงฆ์พึงถามต่อไปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสก็ศีลวิบัติเป็นอย่างไร อาจารวิบัติเป็นอย่างไรทิฏฐิวิบัติเป็นอย่างไร’ หากเธอตอบอย่างนี้ว่า ‘ปาราชิก ๔ สังฆาทิเสส ๑๓ นี้ชื่อว่าศีลวิบัติ ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ปาฏิเทสนียะ ทุกกฏ ทุพภาสิต นี้ชื่อว่าอาจารวิบัติ มิจฉาทิฏฐิ อันตคาหิกทิฏฐิ นี้ชื่อว่าทิฏฐิวิบัติ’

เธออันสงฆ์พึงถามอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส คุณงดปวารณาของภิกษุนี้ด้วยเหตุอะไร งดด้วยได้เห็นหรือ งดด้วยได้ยินหรือ งดด้วยรังเกียจสงสัยหรือ’ หากเธอจะพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ผมงดด้วยได้เห็น’ ‘ผมงดด้วยได้ยิน’ หรือว่า ‘ผมงดด้วยรังเกียจสงสัย’ เธออันสงฆ์พึงถามต่อไปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส คุณงดปวารณาของภิกษุนี้ด้วยได้เห็นอย่างไร คุณเห็นอะไร คุณเห็นว่าเป็นอะไร คุณเห็นเมื่อไร คุณเห็นที่ไหน ภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติปาราชิก คุณเห็นหรือ ภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสคุณเห็นหรือ ภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติถุลลัจจัย ... อาบัติปาจิตตีย์ ... อาบัติปาฏิเทสนียะ ... อาบัติทุกกฏ ... อาบัติทุพภาสิต คุณเห็นหรือ คุณอยู่ที่ไหน และภิกษุรูปนี้อยู่ที่ไหน คุณทำอะไรอยู่ ภิกษุรูปนี้ทำอะไรอยู่’หากเธอจะพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ผมมิได้งดปวารณา ของภิกษุนี้ด้วยได้เห็น แต่ผมงดปวารณาด้วยได้ยินต่างหาก’ เธออันสงฆ์พึงถามอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส คุณงดปวารณาของภิกษุนี้ด้วยได้ยินมาอย่างไร

คุณได้ยินเรื่องอะไร คุณได้ยินมาว่าอย่างไร คุณได้ยินมาเมื่อไร คุณได้ยินที่ไหน คุณได้ยินว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติปาราชิกหรือ ได้ยินว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสหรือ ได้ยินว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติถุลลัจจัย ... อาบัติปาจิตตีย์ ... อาบัติปาฏิเทสนียะ ... อาบัติทุกกฏ ... อาบัติทุพภาสิตหรือ ได้ยินมาจากภิกษุหรือ ได้ยินมาจากภิกษุณีหรือ ได้ยินมาจากสิกขมานาหรือ ได้ยินมาจากสามเณรหรือ ได้ยินมาจากสามเณรีหรือ ได้ยินมาจากอุบาสกหรือ ได้ยินมาจากอุบาสิกาหรือ ได้ยินมาจากพระราชาหรือ ได้ยินมาจากราชมหาอำมาตย์หรือ ได้ยินมาจากพวกเดียรถีย์หรือ ได้ยินมาจากพวกสาวกเดียรถีย์หรือ’

หากเธอจะพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ผมมิได้งดปวารณาของภิกษุรูปนี้ด้วยได้ยิน แต่ผมงดปวารณาด้วยรังเกียจสงสัยต่างหาก’ เธออันสงฆ์พึงถามอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส คุณงดปวารณาของภิกษุนี้ด้วยรังเกียจสงสัยอย่างไร คุณรังเกียจสงสัยอะไร คุณรังเกียจสงสัยว่าอย่างไร คุณรังเกียจสงสัยเมื่อไร คุณรังเกียจสงสัยที่ไหน คุณรังเกียจสงสัยว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติปาราชิกหรือ คุณรังเกียจสงสัยว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติสังฆาทิเสสหรือ คุณรังเกียจสงสัยว่าภิกษุรูปนี้ต้องอาบัติถุลลัจจัย ... อาบัติปาจิตตีย์ ... อาบัติปาฏิเทสนียะ ... อาบัติทุกกฏ ... อาบัติทุพภาสิตหรือ คุณฟังมาจากภิกษุแล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากภิกษุณีแล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากสิกขมานาแล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากสามเณรแล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากสามเณรีแล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากอุบาสกแล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากอุบาสิกาแล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากพระราชาแล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากราชมหาอำมาตย์แล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากพวกเดียรถีย์แล้วรังเกียจสงสัยหรือ คุณฟังมาจากพวกสาวกเดียรถีย์แล้วรังเกียจสงสัยหรือ‘

หากเธอจะพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ผมมิได้งดปวารณาของภิกษุรูปนี้ด้วยรังเกียจสงสัย ความจริงแม้ผมเองก็ไม่ทราบว่าเรางดปวารณาของภิกษุรูปนี้เสียด้วยเหตุอะไร’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุโจทก์นั้นตอบข้อซักถามไม่เป็นที่พอใจ ของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลาย สงฆ์ควรบอกว่า ‘คุณไม่ควรฟ้องภิกษุจำเลย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุโจทก์นั้นตอบข้อซักถามเป็นที่พอใจของเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลาย สงฆ์ควรบอกว่า ‘คุณควรฟ้องภิกษุจำเลย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุโจทก์นั้นปฏิญาณว่าตนโจทด้วยอาบัติ ปาราชิกอันไม่มีมูล สงฆ์พึงปรับอาบัติสังฆาทิเสสแล้วจึงปวารณา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุโจทก์นั้นปฏิญาณว่าตนโจทด้วยอาบัติสังฆาทิเสสอันไม่มีมูล สงฆ์พึงปรับอาบัติตามธรรมแล้วจึงปวารณา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุโจทก์นั้นปฏิญาณว่าตนโจทด้วยอาบัติถุลลัจจัยอันไม่มีมูล ... ด้วยอาบัติปาจิตตีย์ ... ด้วยอาบัติปาฏิเทสนียะ ... ด้วยอาบัติทุกกฏ ... ด้วยอาบัติทุพภาสิตอันไม่มีมูล สงฆ์พึงปรับอาบัติตามธรรมแล้วจึงปวารณาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุจำเลยนั้นปฏิญาณว่าตนต้องอาบัติปาราชิก สงฆ์พึงนาสนะเสียแล้วจึงปวารณา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุจำเลยนั้นปฏิญาณว่าตนต้องอาบัติสังฆาทิเสส สงฆ์พึงปรับอาบัติสังฆาทิเสสแล้วจึงปวารณา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุจำเลยนั้นปฏิญาณว่าตนต้องอาบัติถุลลัจจัย ... อาบัติปาจิตตีย์ ... อาบัติปาฏิเทสนียะ ... อาบัติทุกกฏ ... อาบัติทุพภาสิต สงฆ์พึงปรับอาบัติตามธรรมแล้วปวารณาเถิด”

๒๓. ว่าด้วยเรื่องต้องอาบัติถุลลัจจัยเป็นต้น

ทรงวางวิธีปฏิบัติเมื่อต้องอาบัติในวันปวารณา

{๒๔๘} [๒๓๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในศาสนานี้ต้องอาบัติถุลลัจจัยในวันปวารณา ภิกษุบางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติถุลลัจจัย บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติสังฆาทิเสส

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพวกที่มีความเห็นว่าต้องอาบัติถุลลัจจัยพึงนำภิกษุนั้นออกไปในที่สมควรข้างหนึ่ง ปรับอาบัติตามธรรมแล้วเข้าไปหาสงฆ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุรูปนั้นต้องอาบัติใด อาบัตินั้น เธอทำคืนตามธรรมแล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณา’

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้ต้องอาบัติถุลลัจจัยในวันปวารณา ภิกษุบางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติถุลลัจจัย แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติปาจิตตีย์ บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติถุลลัจจัย แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติถุลลัจจัย แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติทุกกฏ บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติถุลลัจจัย แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติทุพภาสิตดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพวกที่มีความเห็นว่าต้องอาบัติถุลลัจจัยพึง นำภิกษุรูปนั้นออกไปในที่สมควรข้างหนึ่ง ปรับอาบัติตามธรรมแล้วเข้าไปหาสงฆ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุรูปนั้นต้องอาบัติใด อาบัตินั้นเธอทำคืนตามธรรมแล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณา’

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ... ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ ... ต้องอาบัติทุกกฏ ... ต้องอาบัติทุพภาสิต ในวันปวารณา ภิกษุ

บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติทุพภาสิต แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติสังฆาทิเสส

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพวกที่มีความเห็นว่าต้องอาบัติทุพภาสิตพึง นำภิกษุรูปนั้นออกไปในที่สมควรข้างหนึ่ง ปรับอาบัติตามธรรมแล้วเข้าไปหาสงฆ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุรูปนั้นต้องอาบัติใด อาบัตินั้นเธอทำคืนตามธรรมแล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณา

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้ต้องอาบัติทุพภาสิตในวันปวารณา ภิกษุบางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติทุพภาสิต แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติถุลลัจจัย บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติทุพภาสิต แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติปาจิตตีย์ บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติทุพภาสิต แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติทุพภาสิต แต่บางพวกมีความเห็นว่าต้องอาบัติทุกกฏดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพวกที่มีความเห็นว่าต้องอาบัติทุพภาสิต พึงนำภิกษุรูปนั้นออกไปในที่สมควรข้างหนึ่ง ปรับอาบัติตามธรรมแล้ว เข้าไปหาสงฆ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุนั้นต้องอาบัติใดแล อาบัตินั้นเธอทำคืนตามธรรมแล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณา”

๒๔. ว่าด้วยเรื่องการงดวัตถุเป็นต้น

ทรงวางวิธีปฏิบัติเมื่อวัตถุและบุคคลปรากฏในวันปวารณา

{๒๔๙} [๒๓๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในศาสนานี้พึงประกาศในท่ามกลางสงฆ์ในวันปวารณาว่า

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วัตถุนี้ปรากฏ บุคคลไม่ปรากฏ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงงดวัตถุแล้วปวารณาเถิด’

ภิกษุรูปนั้นอันสงฆ์พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงบัญญัติปวารณาไว้สำหรับภิกษุทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ ถ้าวัตถุปรากฏ บุคคลไม่ปรากฏ เธอจงระบุบุคคลนั้นมาเดี๋ยวนี้’

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้พึงประกาศในท่ามกลางสงฆ์ในวันปวารณาว่า

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า บุคคลนี้ปรากฏ วัตถุไม่ปรากฏ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงงดบุคคลแล้วปวารณาเถิด’

ภิกษุนั้นอันสงฆ์พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติปวารณาไว้สำหรับภิกษุทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน ถ้าบุคคลปรากฏ วัตถุไม่ปรากฏ เธอจงระบุวัตถุนั้นมาเดี๋ยวนี้’

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้พึงประกาศในท่ามกลางสงฆ์ในวันปวารณาว่า

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า วัตถุและบุคคลนี้ปรากฏ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงงดวัตถุและบุคคลแล้วปวารณาเถิด’

ภิกษุรูปนั้นอันสงฆ์พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงบัญญัติปวารณาไว้สำหรับภิกษุทั้งหลายผู้บริสุทธิ์และผู้พร้อมเพรียงกัน ถ้าวัตถุและบุคคลปรากฏ เธอจงระบุวัตถุและบุคคลนั้นมาเดี๋ยวนี้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากวัตถุปรากฏก่อนปวารณา ภายหลังบุคคลจึงปรากฏ ควรพูดขึ้น หากบุคคลปรากฏก่อนปวารณา ภายหลังวัตถุจึงปรากฏ ก็ควรพูดขึ้น หากวัตถุและบุคคลปรากฏก่อนปวารณา ถ้าเมื่อทำปวารณาแล้ว ฟื้นเรื่องนั้นขึ้น เป็นปาจิตตีย์เพราะฟื้นเรื่องขึ้น”

๒๕. ว่าด้วยเรื่องภิกษุก่อความบาดหมาง

ทรงวางวิธีปวาณาเมื่อมีพวกภิกษุก่อเรื่องอยู่ใกล้เคียง

{๒๕๐} [๒๔๐] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันซึ่งเคยเห็นร่วมคบหากัน มาจำพรรษาอยู่ในอาวาสแห่งหนึ่งแถบแคว้นโกศล ในสถานที่ใกล้เคียงของภิกษุเหล่านั้น มีภิกษุเหล่าอื่นที่ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์จำพรรษาอยู่ด้วยมุ่งหมายว่า “ในวันปวารณา พวกเราจักงดปวารณาของภิกษุที่อยู่จำพรรษาเหล่านั้นเสีย” ภิกษุเหล่านั้นได้ทราบข่าวมาว่า “ในสถานที่ใกล้เคียงของพวกเรา มีภิกษุเหล่าอื่นที่ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ จำพรรษาอยู่ด้วยมุ่งหมายว่า ‘ในวันปวารณา พวกเราจักงดปวารณาของภิกษุที่อยู่จำพรรษาเหล่านั้นเสีย’

พวกเราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอ” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในศาสนานี้มากรูปด้วยกันซึ่งเคยเห็น ร่วมคบหากันมาจำพรรษาอยู่ในอาวาสแห่งหนึ่ง ในสถานที่ใกล้เคียงของภิกษุเหล่านั้น มีภิกษุเหล่าอื่นที่ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์จำพรรษาอยู่ด้วยมุ่งหมายว่า ‘ในวันปวารณา พวกเราจักงดปวารณาของพวกภิกษุที่อยู่จำพรรษาเหล่านั้นเสีย’ ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุเหล่านั้นทำสองอุโบสถ คือ อุโบสถที่ ๓ กับอุโบสถที่ ๔ หรือสามอุโบสถ คือ อุโบสถที่ ๓ กับอุโบสถ ที่ ๔ และอุโบสถที่ ๕ ให้เป็นอุโบสถ ๑๔ คํ่า ด้วยประสงค์ว่า ‘ถ้าอย่างไร พวกเราพึงปวารณาเสียก่อนภิกษุเหล่านั้น’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพวกที่ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์เหล่านั้นมายังอาวาสนั้น ภิกษุพวกเจ้าถิ่นเหล่านั้นพึงรีบประชุมปวารณาเสียโดยเร็ว ครั้นแล้วพึงแจ้งว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พวกเราปวารณากันเสร็จแล้ว ท่านทั้งหลายจะสำคัญอย่างใด ก็จงทำอย่างนั้นเถิด’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพวกที่ก่อความบาดหมางก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์เหล่านั้นไม่แจ้งให้ทราบก่อนมายังอาวาสนั้น พวกภิกษุเจ้าถิ่นเหล่านั้นพึงปูอาสนะ จัดหา นํ้าล้างเท้า ตั่งรองเท้ากระเบื้องเช็ดเท้าไว้ พึงลุกขึ้นแล้วรับบาตร จีวร พึงต้อนรับด้วยน้ำดื่ม พึงแสร้งกล่าวแก่ภิกษุเหล่านั้น แล้วไปนอกสีมาปวารณา ครั้นแล้ว พึงแจ้งว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พวกเราปวารณากัน เสร็จแล้ว ท่านทั้งหลายจะสำคัญอย่างใด ก็จงทำอย่างนั้นเถิด’ถ้าได้วิธีการนั้นอย่างนี้ ได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี หากไม่ได้ ภิกษุเจ้าถิ่นผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้ภิกษุเจ้าถิ่นทั้งหลายทราบว่า

‘ขอท่านเจ้าถิ่นทั้งหลาย จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว พวกเราพึงทำอุโบสถ พึงสวดปาติโมกข์ในบัดนี้ พึงปวารณาในวันกาฬปักษ์ที่จะมาถึงเถิด’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพวกที่ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์เหล่านั้นจะพึงกล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ดีแล้ว อาวุโสทั้งหลาย ขอพวกท่านจงปวารณาต่อพวกเราในบัดนี้เถิด’ พวกเธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านไม่เป็นใหญ่ในปวารณาของพวกเรา พวกเราจะยังไม่ปวารณาก่อนละ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพวกที่ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์เหล่านั้นจะพึง

อยู่คอยไป ถึงวันกาฬปักษ์นั้น ภิกษุเจ้าถิ่นผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้พวกภิกษุเจ้าถิ่นทั้งหลายทราบว่า

‘ท่านเจ้าถิ่นทั้งหลาย จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านทั้งหลายถึงที่แล้ว พวกเราพึงทำอุโบสถ พึงสวดปาติโมกข์ในบัดนี้ พวกเราพึงปวารณาในวันชุณหปักษ์ที่จะมาถึงเถิด’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพวกที่ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณในสงฆ์เหล่านั้นจะพึงกล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ดีแล้ว อาวุโสทั้งหลาย ขอพวกท่านจงปวารณาต่อพวกเราในบัดนี้เถิด’ พวกเธออันภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านไม่เป็นใหญ่ในปวารณาของพวกเรา พวกเราจะยังไม่ปวารณาก่อนละ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุพวกที่ก่อความบาดหมาง ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อความอื้อฉาว ก่ออธิกรณในสงฆ์เหล่านั้นจะพึงอยู่คอยไปจนถึงวันชุณหปักษ์นั้น ภิกษุเหล่านั้นทุกรูปถึงไม่ปรารถนา ก็ต้องปวารณาในวันเพ็ญเดือน ๑๒ เป็นที่ครบ ๔ เดือนที่จะมาถึง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังปวารณากันอยู่ ภิกษุอาพาธงดปวารณาของภิกษุผู้ไม่อาพาธเสีย ภิกษุอาพาธนั้นอันภิกษุทั้งหลาย พึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านกำลังอาพาธ และผู้อาพาธพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าไม่สู้จะอดทนต่อการซักถาม อาวุโส ขอท่านจงรออยู่จนกว่าจะหายอาพาธ หายอาพาธแล้ว เมื่อจำนงจึงค่อยโจทเถิด’หากภิกษุอาพาธถูกว่ากล่าวอย่างนี้อยู่ ก็ยังขืนโจท เป็นปาจิตตีย์ในเพราะไม่เอื้อเฟื้อ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังปวารณากันอยู่ ภิกษุผู้ไม่อาพาธงดปวารณาของภิกษุอาพาธ ภิกษุผู้ไม่อาพาธนั้นอันภิกษุ

ทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ภิกษุรูปนี้แลกำลังอาพาธ และผู้อาพาธพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าไม่สู้จะอดทนต่อการซักถาม อาวุโส ขอท่านจงรออยู่จนกว่าภิกษุรูปนี้จะหายอาพาธ ภิกษุรูปนั้นหายอาพาธแล้ว เมื่อจำนงจึงค่อยโจทเถิด’

หากภิกษุผู้ไม่อาพาธถูกว่ากล่าวอย่างนี้อยู่ ก็ยังขืนโจท เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะไม่เอื้อเฟื้อ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังปวารณากันอยู่ ภิกษุอาพาธงดปวารณาของภิกษุอาพาธ ภิกษุอาพาธนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายกำลังอาพาธ และผู้อาพาธพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าไม่สู้จะอดทนต่อการซักถาม โปรดรออยู่ก่อนจนกว่าจะหายอาพาธ ด้วยกัน หายอาพาธด้วยกันแล้ว เมื่อจำนงจึงค่อยโจทเถิด’หากภิกษุอาพาธนั้นถูกว่ากล่าวอย่างนี้อยู่ ก็ยังขืนโจท เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะไม่เอื้อเฟื้อ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังปวารณากันอยู่ ภิกษุผู้ไม่อาพาธงดปวารณาของภิกษุผู้ไม่อาพาธ สงฆ์พึงสอบสวนสืบสวน เป็นการสงฆ์ทั้งสองฝ่าย ปรับอาบัติตามธรรมแล้วจึงปวารณาเถิด”

๒๖. ว่าด้วยเรื่องการเลื่อนปวารณา

ทรงอนุญาตให้เลื่อนปวารณาเมื่อจะมีภิกษุหลีกจาริกไป

{๒๕๑} [๒๔๑] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุมากรูปด้วยกันซึ่งเคยเห็นร่วมคบหา กันมาจำพรรษาอยู่ในอาวาสแห่งหนึ่ง แถบแคว้นโกศล เมื่อพวกเธอพร้อมเพรียงกัน ปรองดองกัน ไม่วิวาทกันอยู่ จึงได้บรรลุผาสุวิหารธรรม