หัวข้อประจำขันธกะ เล่ม ๕

ตึส ปาเฐยฺยกา (๑) ภิกฺขู สาเกตุกฺกณฺฐิตา วสุํ

วสฺสํวุตฺโถกปุณฺเณหิ อคมุํ ชินทสฺสนํ.

อิทํ วตฺถุ กฐินสฺส กปฺปิสฺสนฺติ จ ปญฺจกา

อนามนฺตา อสมาจารา ตเถว คณโภชนํ.

ยาวทตฺถญฺจ อุปฺปาโท อตฺถตานํ ภวิสฺสติ

ญตฺติ เอวตฺถตญฺเจว เอวญฺเจว อนตฺถตํ.

อุลฺลิขิ โธวนา เจว วิจารณญฺจ เฉทนํ

พนฺธโนวฏฺฏิกณฺฑุส- ทฬฺหิกมฺมานุวาติกา.

ปริภณฺฑํ โอวทฺเธยฺยํ มทฺทนา นิมิตฺตํ กถา

กุกฺกุ สนฺนิธิ นิสฺสคฺคิ น กปฺปญฺญตฺร เต ตโย.

อญฺญตฺร ปญฺจาติเรเก สญฺฉินฺเนน สมณฺฑลี

นาญฺญตฺร ปุคฺคลา สมฺมา นิสฺสีมฏฺโฐนุโมทติ.

กฐินานตฺถตํ โหติ เอวํ พุทฺเธน เทสิตํ

อหต (๒) กปฺปปิโลติ- ปํสุปาปณิกาย จ.

อนิมิตฺตาปริกถา อกุกฺกุ จ อสนฺนิธิ

อนิสฺสคฺคิ กปฺปกเต ตถา ติจีวเรน จ.

ปญฺจเก วาติเรเก วา ฉินฺเน สมณฺฑลีกเต

ปุคฺคลสฺสตฺถารา สมฺมา สีมฏฺโฐ อนุโมทติ.

เอวํ กฐินตฺถรณํ อุพฺภารสฺสฏฺฐมาติกา

ปกฺกมนนฺติ นิฏฺฐานํ สนฺนิฏฺฐานญฺจ นาสนํ.

สวนํ อาสาวจฺเฉทิ สีมาสหุพฺภารฏฺฐมี

กตจีวรมาทาย “น ปจฺเจสฺสนฺ”ติ คจฺฉติ.

ตสฺส ตํ กฐินุทฺธาโร โหติ ปกฺกมนนฺติโก

อาทาย จีวรํ ยาติ นิสฺสีเม อิทํ (๓) จินฺตยิ.

กาเรสฺสํ “น ปจฺเจสฺสนฺ”ติ นิฏฺฐาเน กฐินุทฺธาโร

อาทาย นิสฺสีมํ เนว “น ปจฺเจสฺสนฺ”ติ มานโส.

ตสฺส ตํ กฐินุทฺธาโร สนฺนิฏฺฐานนฺติโก ภเว

อาทาย จีวรํ ยาติ นิสฺสีเม อิทํ๑ จินฺตยิ.

กาเรสฺสํ “น ปจฺเจสฺสนฺ”ติ กยิรนฺตสฺส นสฺสติ

ตสฺส ตํ กฐินุทฺธาโร ภวติ นาสนนฺติโก.

อาทาย ยาติ ปจฺเจสฺสํ พหิ กาเรติ จีวรํ

กตจีวโร สุณาติ อุพฺภตํ กฐินํ ตหึ.

ตสฺส ตํ กฐินุทฺธาโร ภวติ สวนนฺติโก

อาทาย ยาติ ปจฺเจสฺสํ พหิ กาเรติ จีวรํ.

กตจีวโร พหิทฺธา นาเมติ กฐินุทฺธรํ.

ตสฺส ตํ กฐินุทฺธาโร สีมาติกฺกนฺติโก ภเว.

อาทาย ยาติ ปจฺเจสฺสํ พหิ กาเรติ จีวรํ

กตจีวโร ปจฺเจสฺสํ สมฺโภติ กฐินุทฺธารํ.

ตสฺส ตํ กฐินุทฺธาโร สห ภิกฺขูหิ ชายติ

อาทาย จ สมาทาย สตฺต (๔) สตฺต วิธี ภเว.๑

ปกฺกมนนฺติกา นตฺถิ ฉกฺเก วิปฺปกเต (๕) คติ

อาทาย นิสฺสีมคตํ กาเรสฺสํ อิติ ชายติ.

นิฏฺฐานํ สนฺนิฏฺฐานญฺจ นาสนญฺจ อิเม ตโย

อาทาย “น ปจฺเจสฺสนฺ”ติ พหิสีเม กโรมิติ.

นิฏฺฐานํ สนฺนิฏฺฐานมฺปิ นาสนมฺปิ อิทนฺตโย

อนธิฏฺฐิเตน เนวสฺส เหฏฺฐา ตีณิ นยา (๖) วิธิ.๓

อาทาย ยาติ ปจฺเจสฺสํ พหิสีเม กโรมิติ

“น ปจฺเจสฺสนฺ”ติ กาเรติ นิฏฺฐาเน กฐินุทฺธโร.

สนฺนิฏฺฐานํ นาสนญฺจ สวนํ สีมติกฺกมา

สห ภิกฺขูหิ ชาเยถ เอวํ ปณฺณรสํ คติ.

สมาทาย วิปฺปกตา สมาทาย ปุนา ตถา

อิเม เต จตุโร วารา สพฺเพ ปณฺณรสา วิธี.

อนาสาย จ อาสาย กรณีโย จ เต ตโย

นยโต ตํ วิชาเนยฺย ตโย ทฺวาทส ทฺวาทส.

อปวิลายมาเนว (๗) ผาสุ ปญฺจวิธี ตหึ

ปลิโพธาปลิโพธา อุทฺทานํ นยโต กตนฺติ.

กฐินกฺขนฺธโก นิฏฺฐิโต.

เรื่องภิกษุชาวเมืองปาเฐยยะ ๓๐ รูป เข้าจำพรรษา ณ เมืองสาเกต ออกพรรษาแล้วเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยทั้ง จีวรชุ่มชื้นด้วยน้ำ

เรื่องอานิสงส์กฐิน ๕ อย่าง คือ

๑. เที่ยวไปไม่ต้องบอกลา

๒. ไม่ต้องถือไตรจีวรไปครบสำรับ

๓. ฉันคณโภชนะได้

๔. ทรงอติเรกจีวรไว้ได้ตามต้องการ

๕. พวกเธอจะได้จีวรที่เกิดขึ้นในที่นั้น

เรื่องวิธีกรานกฐินและญัตติทุติยกรรมวาจาสำหรับกรานกฐิน เรื่องกฐินไม่เป็นอันกราน คือ

๑. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงมีรอยขีด

๒. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงซักผ้า

๓. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงกะผ้า

๔. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงตัดผ้า

๕. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงเนาผ้า

๖. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงเย็บผ้า

๗. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงทำลูกดุม

๘. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงทำรังดุม

๙. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงติดผ้าอนุวาต

๑๐. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงติดผ้าอนุวาตด้านหน้า

๑๑. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงดามผ้า

๑๒. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยอาการเพียงย้อมผ้าเป็นสีหม่น

๑๓. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยผ้าที่ทำนิมิตได้มา

๑๔. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยผ้าที่พูดเลียบเคียงได้มา

๑๕. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยผ้าที่ยืมเขามา

๑๖. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยผ้าที่เก็บไว้ค้างคืน

๑๗. กฐินไม่เป็นอันกรานด้วยผ้าที่เป็นนิสสัคคีย์

๑๘. กฐินไม่เป็นอันกรานด้ายผ้าที่ไม่ทำพินทุ

๑๙. กฐินไม่เป็นอันกรานเว้นจากสังฆาฏิ

๒๐. กฐินไม่เป็นอันกรานเว้นจากอุตตราสงค์

๒๑. กฐินไม่เป็นอันกรานเว้นจากอันตรวาสก

๒๒. กฐินไม่เป็นอันกรานเว้นจากจีวรมีขัณฑ์ ๕ หรือ เกิน ๕ ซึ่งตัดดีแล้วทำให้มีมณฑลเสร็จในวันนั้น

๒๓. กฐินไม่เป็นอันกรานเว้นจากบุคคลกราน

๒๔. กฐินไม่เป็นอันกรานโดยชอบ ถ้าภิกษุผู้อยู่นอกสีมาอนุโมทนากฐินนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่าย่อมไม่เป็นอันกราน

เรื่องกฐินเป็นอันกราน คือ

๑. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าใหม่

๒. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าเทียมใหม่

๓. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าเก่า

๔. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าบังสุกุล

๕. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าที่ตกตามร้าน

๖. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าที่ไม่ได้ทำนิมิตได้มา

๗. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าที่ไม่ได้พูดเลียบเคียงได้มา

๘. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าที่ไม่ได้ยืมเขามา

๙. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าที่ไม่ได้เก็บไว้ค้างคืน

๑๐. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าที่ไม่เป็นนิสสัคคีย์

๑๑. กฐินเป็นอันกรานด้วยผ้าที่ทำพินทุ

๑๒. กฐินเป็นอันกรานด้วยสังฆาฏิ

๑๓. กฐินเป็นอันกรานด้วยอุตตราสงค์

๑๔. กฐินเป็นอันกรานด้วยอันตรวาสก

๑๕. กฐินเป็นอันกรานด้วยจีวรมีขันธ์ ๕ หรือเกิน ๕ ที่ตัดดีแล้ว ทำให้มีมณฑลเสร็จในวันนั้น

๑๖. กฐินเป็นอันกรานเพราะมีบุคคลกราน

๑๗. กฐินเป็นอันกรานโดยชอบ ถ้าภิกษุผู้อยู่ในสีมาอนุโมทนากฐินนั้น อย่างนี้ชื่อกฐินเป็นอันกราน

เรื่องกฐินเดาะด้วยมาติกา ๘ ข้อ คือ

๑. กำหนดด้วยหลีกไป

๒. กำหนดด้วยทำจีวรเสร็จ

๓. กำหนดด้วยตกลงใจ

๔. กำหนดด้วยผ้าเสียหาย

๕. กำหนดด้วยได้ทราบข่าว

๖. กำหนดด้วยสิ้นหวัง

๗. กำหนดด้วยล่วงเขต

๘. กำหนดด้วยเดาะพร้อมกัน

อาทายสัตตกะ ว่าด้วยการเดาะกฐินด้วยการถือจีวรหลีกไป ๗. กรณี คือ

๑. ถือจีวรที่ทำเสร็จแล้วหลีกไป คิดว่าจะไม่กลับ การเดาะกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่ากำหนดด้วยการหลีกไป๒. ถือจีวรหลีกไปอยู่นอกสีมา คิดว่าจะทำ ณ ที่นี้ จะไม่กลับ การเดาะกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่ากำหนดด้วยทำจีวรเสร็จ๓. ถือจีวรหลีกไปอยู่นอกสีมา คิดว่าจะไม่ให้ทำ จะไม่กลับ การเดาะกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่ากำหนดด้วยตกลงใจ๔. ถือจีวรหลีกไปอยู่นอกสีมา คิดว่าจะให้ทำจีวร ณ ที่นี้ จะไม่กลับละ กำลังทำจีวร เสียหาย การเดาะกฐิน ของภิกษุนั้น ชื่อว่ากำหนดด้วยผ้าเสียหาย๕. ถือจีวรไป คิดว่าจะกลับ ให้ทำจีวรนอกสีมา ครั้นทำ จีวรเสร็จแล้ว ได้ทราบข่าวว่า ในอาวาสนั้น กฐินเดาะแล้ว การเดาะกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่ากำหนดด้วยได้ทราบข่าว๖. ถือจีวรไป คิดว่าจะกลับ ให้ทำจีวรนอกสีมา ครั้นทำ จีวรเสร็จแล้วโอ้เอ้อยู่นอกสีมาจนกฐินเดาะ การเดาะกฐิน ของภิกษุนั้นชื่อว่ากำหนดด้วยล่วงเขต๗. ถือจีวรไป คิดว่าจะกลับ ให้ทำจีวร ณ ภายนอกสีมา ครั้นทำ จีวรเสร็จแล้ว คิดว่าจะกลับ จะกลับ กลับทันกฐินเดาะ การเดาะกฐินของภิกษุนั้นชื่อว่าพร้อมกันกับภิกษุทั้งหลายสมาทายสัตตกะ ว่าด้วยการเดาะกฐินด้วยการนำ จีวรติดตัวหลีกไป ๗ กรณี

อาทายฉักกะและสมาทายฉักกะ ว่าด้วยการ เดาะกฐินด้วยการถือจีวรที่ทำค้างไว้หลีกไป ๖ กรณี และการเดาะกฐินด้วยการนำจีวรที่ทำค้างไว้หลีกไป ๖ กรณี คือ ถือจีวรที่ทำค้างไว้อย่างละ ๖ กรณี ไม่มีการเดาะกำหนดด้วยหลีกไปอาทายภาณวาร ว่าด้วยการเดาะกฐินด้วยกรณีถือจีวรหลีกไป ๑๕ กรณี เป็นต้น กล่าวถึงภิกษุถือจีวรไปนอกสีมา คิดว่า จะให้ทำจีวร มี ๓ มาติกา คือ

๑. กำหนดด้วยทำจีวรเสร็จ

๒. กำหนดด้วยตกลงใจ

๓. กำหนดด้วยผ้าเสียหาย กล่าวถึงภิกษุถือผ้า คิดว่า จะไม่กลับไปนอกสีมา แล้วคิดว่าจะทำ มี ๓ มาติกา คือ

๑. กำหนดด้วยทำจีวรเสร็จ

๒. กำหนดด้วยตกลงใจ

๓. กำหนดด้วยผ้าเสียหาย กล่าวถึงภิกษุถือจีวรหลีกไป ด้วยไม่ได้ตั้งใจ ภายหลังคิดว่า จะไม่กลับ มี ๓ นัย กล่าวถึงภิกษุถือจีวรไป คิดว่า จะกลับ อยู่นอกสีมา คิดว่า จะทำจีวร จะไม่กลับ ให้ทำจีวรเสร็จ การเดาะกฐินของ ภิกษุนั้นชื่อว่ากำหนดด้วยทำจีวรเสร็จ ด้วยตกลงใจ ด้วยผ้าเสียหาย ด้วยได้ทราบข่าว ด้วยล่วงเขต ด้วยเดาะ พร้อมกับภิกษุทั้งหลาย รวมเป็น ๑๕ ภิกษุนำจีวรหลีกไป และนำจีวรที่ทำค้างไว้หลีกไปอีก ๔ วาระก็เหมือนกัน รวมทั้งหมด ๑๕ วิธี หลีกไปด้วยสิ้นหวัง ด้วยหวังว่าจะได้ หลีกไปด้วยกรณียะบางอย่าง ทั้ง ๓ อย่างนั้น นักปราชญ์พึงทราบโดยนัยอย่างละ ๑๒ วิธีผาสุวิหารปัญจกะ ว่าด้วยการเดาะกฐินเพราะหวังอยู่ สบาย ๕ กรณี

ปลิโพธาปลิโพธกถา ว่าด้วยปลิโพธและอปลิโพธ พระวินัยธรพึงแต่งหัวข้อตามเค้าความเทอญ

กฐินขันธกะ จบ