พระวินัยปิฎก ภิกขุนีวิภังค์ · ปาราชิกกัณฑ์
สิกขาบทที่ ๑ เรื่องภิกษุณีสุนทรีนันทา เล่ม ๓
Text layerBuddha’s wordsItems ๑–๑๑ (Royal Thai)1/4 in ปาราชิกกัณฑ์4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระวินัยปิฎก ภิกขุนีวิภังค์ ปาราชิกกัณฑ์ สิกขาบทที่ ๑ เรื่องภิกษุณีสุนทรีนันทา (Royal Thai Volume 3 · Mahachula Volume 3 · Mahamakut Volume 5 · Chaloem Phrakiat Volume 3)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 3, pp. 1–12
พระบาลีวินัยปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
ในปาราชิกกัณฑ์นั้น ธรรมคือปาราชิก ๘ สิกขาบทนี้มาสู่อุทเทส
ปาราชิกสิกขาบทที่ ๑
ว่าด้วยการยินดีให้ชายจับต้องเหนือเข่าขึ้นไป
เรื่องภิกษุณีสุนทรีนันทา
{๑} [๖๕๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล
- ๑ภิกขุนีวิภังค์ แปลว่า การจำแนกความแห่งภิกขาบททั้งหลายที่เกี่ยวกับภิกษุณี เป็นชื่อคัมภีร์ที่ว่าด้วยบทบัญญัติสำหรับภิกษุณีสงฆ์ในปาราชิกกัณฑ์ ๘ สิกขาบท สังฆาทิเสสกัณฑ์๑๗ สิกขาบท นิสสัคคิยกัณฑ์ ๓๐ สิกขาบท ปาจิตติยกัณฑ์ ๑๖๖ สิกขาบท ปาฏิเทสนียกัณฑ์ ๘ สิกขาบท เสขิยกัณฑ์ ๗๕ สิกขาบท อธิกรณสมถะ ๗ รวมทั้งสิ้น ๓๑๑ สิกขาบท แบ่งเป็น ๒ กลุ่ม คือ (๑) อสาธารณบัญญัติ หรือ เอกโตบัญญัติ หมายถึงพระบัญญัติเฉพาะสำหรับภิกษุณีสงฆ์ฝ่าย เดียว มี ๑๓๐ สิกขาบทซึ่งมีเนื้อหาดังที่จะแสดงในพระบาลีวินัยปิฎกเล่มนี้ (พระบาลีไตรปิฎก เล่ม ๓) และ (๒) สาธารณบัญญัติ หรือ อุภโตบัญญัติ หมายถึงพระบัญญัติทั่วไปที่ทรงบัญญัติ ไว้สำหรับภิกษุสงฆ์โดยภิกษุณีสงฆ์ต้องรักษาด้วย จำนวน ๑๘๑ สิกขาบท ซึ่งมีเนื้อหาดังที่แสดงไว้แล้วในพระบาลีวินัยปิฎก มหาวิภังค์ (พระบาลีไตรปิฎกเล่ม ๑-๒)
- ๒ปาราชิกกัณฑ์ ตอนหรือส่วนว่าด้วยอาบัติปาราชิกสำหรับภิกษุณี ๘ สิกขาบท ในภิกขุนีวิภังค์นี้ แสดงไว้ ๔ สิกขาบทซึ่งเป็นอสาธารณบัญญัติ คือทรงบัญญัติไว้เฉพาะภิกษุณีสงฆ์
นายสาฬหะหลานมิคารมารดามีความประสงค์จะสร้างวิหารถวายภิกษุณีสงฆ์ ครั้งนั้นแล นายสาฬหะหลานมิคารมารดาได้เข้าไปหาภิกษุณีทั้งหลายแจ้ง ความประสงค์ว่า “แม่เจ้า กระผมอยากจะสร้างวิหารถวายภิกษุณีสงฆ์ ขอแม่เจ้าได้โปรดให้ภิกษุณีผู้ควบคุมการก่อสร้างแก่กระผมด้วย”
ครั้งนั้นแล มีหญิงสาวสี่พี่น้องชื่อนันทา ๑ นันทวดี ๑ สุนทรีนันทา ๑ ถุลลนันทา ๑ บวชอยู่ในสำนักภิกษุณี บรรดาภิกษุณีทั้งสี่นั้น ภิกษุณี สุนทรีนันทาเป็นนักบวชสาวที่มีรูปร่างงดงาม น่าดู น่าชม เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปรีชา ฉลาด ไม่เกียจคร้าน กอปรด้วยความใคร่ครวญอัน เป็นอุบายวิธีในการงานนั้น ๆ สามารถที่จะทำสามารถที่จะควบคุมกิจการงาน ได้ จึงภิกษุณีสงฆ์ได้สมมติภิกษุณีสุนทรีนันทาให้เป็นผู้ควบคุมการก่อสร้าง แก่นายสาฬหะหลานมิคารมารดา และต่อมาภิกษุณีสุนทรีนันทาได้ไปที่เรือน ของนายสาฬหะหลานมิคารมารดาเสมอ ๆ โดยแจ้งว่า “ขอจงให้มีด ขอจงให้ขวาน ขอจงให้ผึ่ง ขอจงให้จอบ ขอจงให้สิ่ว” แม้นายสาฬหะหลาน มิคารมารดาก็ไปยังที่พำนักภิกษุณีเสมอ ๆ เพื่อทราบกิจการที่ทำแล้วและ ยังมิได้ทำ คนทั้งสองนั้นจึงได้มีจิตปฏิพัทธ์กันเพราะเห็นกันอยู่เสมอครั้งนั้นนายสาฬหะหลานมิคารมารดาเมื่อไม่ได้โอกาสที่จะประทุษร้าย ภิกษุณีสุนทรีนันทา จึงได้จัดภัตตาหารถวายภิกษุณีสงฆ์เพื่อจะประทุษร้าย ภิกษุณีสุนทรีนันทา ครั้งนั้นแล นายสาฬหะหลานมิคารมารดาให้ปูอาสนะในโรงฉันจัดอาสนะเท่าจำนวนภิกษุณีผู้แก่กว่าภิกษุณีสุนทรีนันทาไว้ส่วน
- ๑มิคารมารดา หมายถึงนางวิสาขามหาอุบาสิกา ซึ่งได้ชื่อว่ามิคารมารดา เพราะเศรษฐีผู้เป็นบิดาของสามีชื่อว่ามิคาระยกย่องในทางคุณธรรมให้อยู่ในฐานเป็นมารดาของตน (ม.มู.อ. ๒/๗๔, ขุ.อุ.อ. ๑๖๕, ขุ.สุ.อ. ๒/๓๓๔)
- ๒คำว่า สมมติ ในทางพระวินัย คือการที่สงฆ์รู้ร่วมกัน ตกลงกัน มีมติร่วมกัน หรือยอมรับร่วม กันในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เช่นในที่นี้คือการมีมติแต่งตั้ง
- ๓คำว่า ประทุษร้าย ในภิกขุนีวิภังค์นี้ เป็นสำนวนบาลี (ภาษาพระ) หมายถึงกิริยาที่กระทำมิดี มิร้าย กิริยาที่ลวนลาม กิริยาที่ล่วงเกินทางเพศหรือข่มขืนภิกษุณี
หนึ่ง จัดอาสนะเท่าจำนวนภิกษุณีผู้อ่อนกว่าภิกษุณีสุนทรีนันทาไว้ส่วนหนึ่งจัดอาสนะสำหรับภิกษุณีสุนทรีนันทาไว้ในที่กำบังนอกฝาเรือน แบบที่เหล่า ภิกษุณีเถระจะต้องเข้าใจว่านางนั่งในสำนักพวกภิกษุณีผู้นวกะ แม้เหล่าภิกษุณีผู้นวกะก็จะต้องเข้าใจว่านางนั่งอยู่ในสำนักพวกภิกษุณีผู้เถระครั้นจัดเสร็จแล้ว นายสาฬหะหลานมิคารมารดาจึงให้คนไปแจ้ง ภัตกาลแก่ภิกษุณีสงฆ์ว่า “ได้เวลาแล้ว เจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”
ภิกษุณีสุนทรีนันทากำหนดดูแล้วก็รู้'ว่า “นายสาฬหะหลานมิคารมารดาจัดเตรียมอะไรไว้มากมาย มิได้จัดภัตตาหารไว้ถวายภิกษุณีสงฆ์เท่านั้น แต่เธอมีความประสงค์จะประทุษร้ายเรา ถ้าเราไป ความอื้อฉาวจักมีแก่เราแน่” จึงใช้ภิกษุณีอันเตวาสินีไปด้วยสั่งว่า “เธอจงไปนำบิณฑบาตมา ให้เรา ถ้าใครถามถึงเรา จงบอกว่าเป็นไข้”ภิกษุณีอันเตวาสินีนั้นรับคำของภิกษุณีสุนทรีนันทาว่า “ดีแล้ว แม่เจ้า”
เวลานั้น นายสาฬหะหลานมิคารมารดายืนคอยอยู่ข้างนอกซุ้มประตู ซักถามถึงภิกษุณีสุนทรีนันทาว่า “แม่เจ้าสุนทรีนันทาไปไหน ขอรับ แม่เจ้า สุนทรีนันทาไปไหน ขอรับ”
เมื่อเขาถามถึงอย่างนี้แล้ว ภิกษุณีอันเตวาสินีของภิกษุณีสุนทรีนันทา ได้ตอบเขาว่า “ท่านเป็นไข้ค่ะ ดิฉันจักนำบิณฑบาตไปถวาย”
ครั้งนั้น นายสาฬหะหลานมิคารมารดาคิดว่า “การที่เราได้จัดอาหารเพื่อภิกษุณีสงฆ์ก็เพราะแม่เจ้าสุนทรีนันทา” จึงสั่งคนทั้งหลายว่า “พวกเจ้าจงช่วยกันเลี้ยงภัตตาหารภิกษุณีสงฆ์กัน” แล้วเลี่ยงไปทางที่พำนัก ภิกษุณีสงฆ์
ก็สมัยนั้น ภิกษุณีสุนทรีนันทายืนมองนายสาฬหะหลานมิคารมารดา อยู่ข้างนอกซุ้มประตูวัด นางได้เห็นเขาเดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงหลบเข้า
- ๑ภิกษุณีอันเตวาสินี หมายถึงภิกษุณีผู้อยู่ในสำนัก หรือภิกษุณีผู้เป็นศิษย์
สู่ที่พักนอนคลุมโปงอยู่บนเตียง ครั้งนั้น นายสาฬหะหลานมิคารมารดาได้ เข้าไปหาสุนทรีนันทาภิกษุณีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามนางว่า “แม่เจ้าไม่ สบายหรือ ขอรับ ทำไมจึงนอนอยู่เล่า”
นางตอบว่า “คุณขา การที่สตรีปรารถนาคนที่เขาไม่ปรารถนาตอบย่อมเป็นเช่นน้แหละค่ะ คุณ”
เขากล่าวว่า “ทำไมผมจะไม่ปรารถนาแม่เจ้าเล่า แต่ผมหาโอกาส ที่จะลวนลามแม่เจ้าไม่ได้” ดังนี้แล้ว มีความกำหนัดจับต้องกายภิกษุณี สุนทรีนันทาผู้มีความกำหนัดเช่นกัน
ก็ขณะนั้นแล ภิกษุณีผู้ชราทุพพลภาพรูปหนึ่ง เท้าเจ็บ นอนอยู่ ไม่ห่างจากภิกษุณีสุนทรีนันทา ภิกษุณีนั้นได้แลเห็นนายสาฬหะหลาน มิคารมารดาผู้กำหนัดจับต้องกายภิกษุณีสุนทรีนันทาผู้กำหนัด ครั้นเห็นแล้วจึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนแม่เจ้าสุนทรีนันทาจึงได้มี ความกำหนัดยินดีการจับต้องกายของบุรุษผู้กำหนัดเล่า” ครั้งนั้นแล ภิกษุณี นั้นได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุณีทั้งหลายบรรดาภิกษุณีผู้มักน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนแม่เจ้า สุนทรีนันทาจึงได้มีความกำหนัดยินดีการจับต้องกายของบุรุษผู้กำหนัดเล่า” จึงภิกษุณีเหล่านั้นได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายบรรดาภิกษุผู้มักน้อย สันโดษ มีความละอาย มีความรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนแม่เจ้าสุนทรีนันทาจึงได้มีความกำหนัดยินดี การจับต้องกายของบุรุษผู้กำหนัดเล่า”ครั้นภิกษุเหล่านั้นตำหนิสุนทรีนันทาภิกษุณีโดยอเนกปริยายดังนี้แล้วได้ กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุ เป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุณีทั้งหลาย ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายทราบมาว่าภิกษุณีสุนทรีนันทามีความกำหนัด ยินดีการจับต้องกายของบุรุษบุคคลผู้กำหนัด จริงหรือ”
ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”
พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายการ กระทำของภิกษุณีสุนทรีนันทาไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ไฉนสุนทรีนันทาจึงได้มีความกำหนัดยินดีการจับต้อง กายของบุรุษผู้กำหนัดเล่าการกระทำของภิกษุณีสุนทรีนันทานั่นไม่เป็นไป เพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้น ของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของภิกษุณีสุนทรีนันทานั่น เป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลาย เป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิภิกษุณีสุนทรีนันทาโดยอเนกปริยาย ดังนี้แล้ว จึงตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ความเป็นคนบำรุงยาก ความเป็นคนมักมากความเป็นคนไม่สันโดษ ความคลุกคลี ความ เกียจคร้าน ตรัสคุณแห่งความเป็นคนเลี้ยงง่ายความเป็นคนบำรุงง่าย ความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา ความกำจัด อาการที่น่าเลื่อมใส การไม่สะสม การปรารภความเพียรโดยอเนกปริยาย แล้วทรงทำธรรมีกถา ที่สมควรแก่เรื่องนั้นที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายแล้วรับสั่งกะ ภิกษุทั้งหลายว่า
วัตถุประสงค์ในการบัญญัติพระวินัย
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ ภิกษุณีทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ คือเพื่อความรับว่าดีแห่งสงฆ์ ๑
เพื่อความสำราญแห่งสงฆ์ ๑
เพื่อข่มภิกษุณีผู้เก้อยาก ๑
เพื่อความอยู่สำราญแห่งภิกษุณีผู้มีศีลเป็นที่รัก ๑
เพื่อป้องกันอาสวะอันจะบังเกิดในปัจจุบัน ๑
เพื่อกำจัดอาสวะอันจักบังเกิดในอนาคต ๑
เพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ๑
เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ๑
เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ๑
เพื่อเอื้อเฟื้อพระวินัย ๑
ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็แลภิกษุณีทั้งหลายจงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดง อย่างนี้ว่า
พระพุทธบัญญัติ
[๖๕๗] อนึ่ง ภิกษุณีใดมีความกำหนัด ยินดีการถูกก็ดี คลำก็ดี จับ ก็ดี ต้องก็ดี บีบเคล้นก็ดี ของบุรุษผู้กำหนัด ใต้รากขวัญลงไป เหนือเข่า ขึ้นมา ภิกษุณีแม้นี้ก็เป็นปาราชิกชื่ออุพภชานุมัณฑลิกา หาสังวาสมิได้
- ๑คำว่า อุพภชานุมัณฑลิกา เป็นชื่อของปาราชิกสิกขาบทที่ ๑ นี้ มีความหมายว่า อาบัติปาราชิก สำหรับภิกษุณีผู้มีความกำหนัดยินดีให้ชายจับต้องกายเหนือเข่าขึ้นไปในสิกขาบทวิภังค์และ
- บทภาชนีย์ท่านไม่ได้นำมาเป็นบทที่ต้องอธิบาย (นัย วิ.อ. ๒/๔๖๓)
{๒} [๖๕๘] คำว่า อนึ่ง ...ใด ความว่า ภิกษุณีใด คือ ผู้เช่นใด มี การงานอย่างใดมีชาติอย่างใด มีชื่ออย่างใด มีโคตรอย่างใด มีปกติ อย่างใด มีธรรมเครื่องอยู่อย่างใด มีอารมณ์อย่างใด เป็นเถระก็ตาม เป็น นวกะก็ตาม เป็นมัชฌิมะก็ตาม นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อนึ่ง ... ใด’
คำว่า ภิกษุณี ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่าเป็นผู้ขอ ชื่อว่า ภิกษุณีเพราะว่าประพฤติภิกขาจริยวัตรชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่าทรง ผืนผ้าที่ถูกทำลายแล้วชื่อว่าภิกษุณีเพราะเรียกขานกัน ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่าตนปฏิญญา ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่าเป็นเอหิภิกษุณี ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่าเป็นผู้อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์ ชื่อว่าภิกษุณีเพราะว่าเป็นผู้ เจริญ ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่ามีสารธรรม ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่าเป็น
- ๑สิกขาบทวิภังค์ หมายถึงการจำแนกแยกแยะความแห่งสิกขาบท โดยนำคำหรือข้อความใน พระพุทธบัญญัติหรืออนุบัญญัติมาแยกอธิบายให้ชัดเจนรัดกุมยิ่งขึ้น มีปรากฏทุกสิกขาบท
- ๒ภิกขาจริยวัตร หมายถึงการเที่ยวบิณฑบาตเป็นประจำ
- ๓เอหิภิกษุณี หมายถึงผู้ได้รับการอุปสมบทจากพระพุทธเจ้าโดยตรง เอหิภิกษุณีโดยตรงเหมือน อย่างเอหิภิกษุนั้นไม่ปรากฏ แต่อนุโลมได้เฉพาะพระนางมหาปชาบดีโคตมี ซึ่งเป็นภิกษุณีรูป แรกในพระพุทธศาสนา โดยพระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้อุปสมบทด้วยทรงประทานครุธรรม ๘ ประการ ซึ่งเรียกว่า ครุธัมมปฏิคคหณูปสัมปทา (วิ.อ. ๑/๒๕๗) เมื่อพระนางรับครุธรรมครบ ๘ ประการก็สำเร็จเป็นภิกษุณีทันที หลังจากพระนางมหาปชาบดีโคตมีอุปสมบทเป็นภิกษุณีแล้ว พระพุทธเจ้าตรัสอนุญาตให้ภิกษุสงฆ์อุปสมบทให้เจ้าหญิงศากยะจำนวนหนึ่งซึ่งเดินทางร่วมมา กับพระนางมหาปชาบดีโคตมี เมื่อภิกษุณีสงฆ์เกิดขึ้นแล้ว สตรีที่จะบวชเป็นภิกษุณีต่อมาต้อง บวชเป็นสิกขมานา รักษาสิกขาบท ๖ (คือ ๖ ข้อแรกในศีล ๑๐) ไม่ให้ขาดเลยตลอด ๒ ปีก่อน จึงขออุปสมบทได้ และต้องรับการอุปสมบทโดยสงฆ์สองฝ่าย คือบวชโดยภิกษุณีสงฆ์แล้วต้อง บวชโดยภิกษุสงฆ์อีกชั้นหนึ่ง (ดูความพิสดารในภิกขุนีขันนธกะ วิ.จุลฺ. (แปล) ๗)
- ๔เป็นผู้อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์ อนุโลมตามอย่างวิธีอุปสมบทของภิกษุด้วยการเปล่งวาจา ขอถึงพระรัตนตรัยสามครั้ง (วิ.อ. ๑/๒๕๕) เป็นวิธีอุปสมบทที่พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้พระ สาวกบวชกุลบุตรในครั้งต้นพุทธกาล ต่อมาเมื่อทรงอนุญาตการอุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรม แล้ว ก็ทรงอนุญาตให้เป็นการบวชสำหรับสามเณรสืบมา (วิ.อ. ๑/๑๖๖)
- ๕มีสารธรรม คือมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ (วิ.อ. ๑/๒๕๗)
พระเสขะ ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่าเป็นพระอเสขะ ชื่อว่าภิกษุณี เพราะว่า เป็นผู้ที่สงฆ์สองฝ่ายพร้อมเพรียงกันอุปสมบทให้ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่ กำเริบ ควรแก่ฐานะ บรรดาผู้ที่ชื่อว่าภิกษุณีเหล่านั้น ภิกษุณีผู้ที่สงฆ์สอง ฝ่ายพร้อมเพรียงกันอุปสมบทให้ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบควรแก่ ฐานะนี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุณี, ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า มีความกำหนัด ได้แก่ ภิกษุณีผู้มีความยินดียิ่ง มีความ เพ่งเล็ง มีจิตปฏิพัทธ์
ที่ชื่อว่า ผู้กำหนัด ได้แก่ บุรุษผู้มีความยินดียิ่ง มีความเพ่งเล็ง มี จิตปฏิพัทธ์
ที่ชื่อว่า บุรุษ ได้แก่ มนุษย์ผู้ชาย ไม่ใช่ยักษ์ผู้ชาย ไม่ใช่เปรตผู้ชาย ไม่ใช่สัตว์ดิรัจฉานเพศผู้ เป็นผู้รู้ความ เป็นผู้สามารถที่จะจับต้องกายได้คำว่า ใต้รากขวัญลงไป คือ เบื้องต่ำจากรากขวัญลงไป
คำว่า เหนือเข่าขึ้นมา คือ เบื้องบนจากช่วงเข่าขึ้นมา
ที่ชื่อว่า ถูก คือ เพียงถูกต้อง
ที่ชื่อว่า คลำ คือ เคลื่อนมือไปข้างโน้นข้างนี้
ที่ชื่อว่า จับ คือ เพียงจับเฉย ๆ
ที่ชื่อว่า ต้อง คือ เพียงแตะต้องตัวเฉย ๆ
คำว่า ยินดี... การบีบเคล้นก็ดี คือ ยินดีการจับต้องอวัยวะแล้วบีบเคล้น
- ๑พระอเสขะ พระผู้ไม่ต้องศึกษาในไตรสิกขาอีกแล้ว หมายถึงพระอรหันต์ ซึ่งตรงกันข้ามกับ พระเสขะ พระผู้ยังต้องศึกษาไตรสิกขา ได้แก่ พระอริยบุคคล ๗ เบื้องต้นในจำนวน ๘ และ พระที่ยังเป็นกัลยาณปุถุชนทั่วไป (วิ.อ.๑/๒๕๗)
- ๒คำว่า ญัตติจตุตถกรรมหมายถึงสังฆกรรมมีญัตติเป็นที่ ๔ เป็นสังฆกรรมที่สำคัญในการอุปสมบท เป็นต้นซึ่งเมื่อตั้งญัตติแล้วต้องสวดอนุสาวนาคำประกาศขอมติถึงสามหน (วิ.อ.๑/๒๕๘)
- เพื่อสงฆ์คือที่ชุมนุมนั้นจะได้มีเวลาพิจารณาหลายเที่ยวว่าจะอนุมัติหรือไม่
- ๓รากขวัญ หมายถึงอวัยวะที่เรียกว่า ไหปลาร้า (ดู พจนานุกรม)
คำว่า ภิกษุณีแม้นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเทียบเคียงภิกษุณีรูปก่อน ๆ คำว่า เป็นปาราชิก มีอธิบายว่า ประหนึ่งว่าบุรุษถูกตัดศรีษะแล้วไม่ อาจต่อเข้ากับร่างนั้นให้มีชีวิตอยู่ได้ ฉันใด ภิกษุณีก็ฉันนั้นเหมือนกัน มี ความกำหนัด ยินดีการถูกก็ดี คลำก็ดี จับก็ดี ต้องก็ดี บีบเคล้นก็ดี ของ บุรุษผู้กำหนัด ใต้รากขวัญลงไป เหนือเข่าขึ้นมา ย่อมไม่เป็นสมณะหญิง ไม่เป็นศากยธิดา เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เป็นปาราชิกคำว่า หาสังวาสมิได้ ความว่า ที่ชื่อว่าสังวาส ได้แก่กรรมที่พึง กระทำร่วมกัน อุทเทสที่พึงสวดร่วมกัน ความเป็นผู้มีสิกขาเสมอกัน นี้ ชื่อว่าสังวาส สังวาสนั้นไม่มีร่วมกับภิกษุณีนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า หา สังวาสมิได้
{๓} [๖๕๙] เมื่อทั้งสองฝ่ายมีความกำหนัดฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งถูกกายด้วย กายใต้รากขวัญลงไป เหนือเข่าขึ้นมา ภิกษุณีต้องอาบัติปาราชิก กายถูก ของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติถุลลัจจัย ของที่เนื่องด้วยกายถูกกาย ต้อง อาบัติถุลลัจจัย ของที่เนื่องด้วยกายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ
- ๑ไม่เป็นศากยธิดา ในที่นี้ หมายถึงไม่เป็นผู้สืบเชื้อสายของพระพุทธเจ้า คือขาดจากความเป็น ภิกษุณีในพระพุทธศาสนา
- ๒เป็นปาราชิก หมายถึงเป็นบุคคลผู้พ่ายแพ้โดยเคลื่อนพลาด ตกหล่นห่างไกลจากพระสัทธรรม คือต้องอาบัติหนักที่สุดที่ภิกษุณีต้องเข้าแล้วขาดจากความเป็นภิกษุณีทันที (นัย วิ.อ. ๑/๒๗๘)
- ๓คำว่า สังวาส ในที่นี้ หมายถึงธรรมเป็นเครื่องอยู่ร่วมกันของภิกษุณีสงฆ์ ได้แก่ การทำ สังฆกรรมร่วมกัน สวดปาติโมกข์ร่วมกัน มีสิกขาบทเสมอกัน ภิกษุณีผู้หาสังวาสมิได้ ก็คือผู้ ขาดจากความเป็นภิกษุณีโดยต้องอาบัติปาราชิก ไม่สามารถทำสังฆกรรมร่วมกับภิกษุณีสงฆ์ได้ ขาดสิทธิอันชอบธรรมที่จะถือเอาประโยชน์แห่งความเป็นภิกษุณี (นัย วิ.อ. ๑/๒๗๙)
- ๔อุทเทส ข้อที่ยกขึ้นแสดง หมายถึงหัวข้อการแสดงพระปาติโมกข์โดยย่อ หรือหมวดหนึ่ง ๆ แห่งพระปาติโมกข์ที่จัดไว้สำหรับสวด (นัย วิ.อ.๑/๒๖๙) ในที่ทั่วไปใช้ว่า อุเทศ
- ๕บทภาชนีย์ บทที่ควรขยายความ หมายถึงบทที่ตั้งไว้เพื่อขยายความ หมายถึงการนำเอาคำหรือ ข้อความแห่งสิกขาบทวิภังค์มาจำแนกอธิบายเพื่อเสริมความสิกขาบทให้ชัดเจนรัดกุมยิ่งขึ้น
ของที่โยนไปถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่โยนมา ต้องอาบัติทุกกฏ
{๔} ให้กายถูกกาย เหนือรากขวัญขึ้นไปใต้ช่วงเข่าลงมา ภิกษุณีต้อง อาบัติถุลลัจจัย กายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วย กายถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูก ของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่โยนมา ต้อง อาบัติทุกกฏ{๕} [๖๖๐] ฝ่ายเดียวมีความกำหนัด ให้กายถูกกาย ใต้รากขวัญลงไป เหนือ เข่าขึ้นมา ภิกษุณีต้องอาบัติถุลลัจจัย กายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกายถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่อง ด้วยกายถูกของที่เนื่องด้วยกายต้องอาบัติทุกกฏของที่โยนไปถูกกาย
ต้องอาบัติทุกกฏของที่โยนไปถูกของที่เนื่องด้วยกายต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่โยนมา ต้องอาบัติทุกกฏ{๖} ให้กายถูกกาย เหนือรากขวัญขึ้นไป ใต้ช่วงเข่าลงมา ต้องอาบัติทุกกฏ กายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกายถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏของที่เนื่องด้วยกายถูกของที่เนื่องด้วยกายต้องอาบัติ ทุกกฏ ของที่โยนไปถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่เนื่อง ด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่โยนมา ต้องอาบัติทุกกฏ{๗} [๖๖๑] เมื่อทั้งสองฝ่ายมีความกำหนัดให้กายถูกกายของยักษ์ก็ดี เปรตก็ดี บัณเฑาะก์ก็ดี สัตว์ดิรัจฉานที่มีกายคล้ายมนุษย์ก็ดี ใต้รากขวัญ ลงมาเหนือเข่าขึ้นไป ภิกษุณีต้องอาบัติถุลลัจจัย กายถูกของที่เนื่องด้วย กาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกายถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของ ที่เนื่องด้วยกายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูก กาย ต้องอาบัติทุกกฏของที่โยนไปถูกของที่เนื่องด้วยกายต้องอาบัติ ทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่โยนมา ต้องอาบัติทุกกฏ
{๘} ให้กายถูกกาย เหนือรากขวัญขึ้นไป ใต้ช่วงเข่าลงมา ภิกษุณีต้องอาบัติ ทุกกฏ กายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกาย ถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้อง อาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่เนื่อง ด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่โยนมา ต้องอาบัติทุกกฏ{๙} [๖๖๒] ฝ่ายเดียวมีความกำหนัด ให้กายถูกกาย ใต้รากขวัญลงมา เหนือเข่าขึ้นไป ภิกษุณีต้องอาบัติทุกกฏ กายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้อง อาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกายถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วย กายถูกของที่เนื่องด้วยกาย
ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกกาย ต้อง อาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่ โยนไปถูกของที่โยนมา ต้องอาบัติทุกกฏ{๑๐} ให้กายถูกกาย เหนือรากขวัญขึ้นไป ใต้ช่วงเข่าลงมา ภิกษุณีต้องอาบัติ ทุกกฏ กายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกายถูก กาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่เนื่องด้วยกายถูกของที่เนื่องด้วยกาย ต้องอาบัติ ทุกกฏ ของที่โยนไปถูกกาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่เนื่องด้วย กาย ต้องอาบัติทุกกฏ ของที่โยนไปถูกของที่โยนมา ต้องอาบัติทุกกฏ
{๑๑} [๖๖๓] ภิกษุณีไม่จงใจ ๑ ภิกษุณีไม่มีสติ ๑ ภิกษุณีไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุณี ไม่ยินดี ๑ ภิกษุณีผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุณีผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ๑ ภิกษุณีผู้กระสับ กระส่ายเพราะเวทนา ๑ ภิกษุณีอาทิกัมมิกาคือผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุณี เหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล
จบ ปาราชิกสิกขาบทที่ ๑
- ๑อนาปัตติวาร หมายถึงตอนว่าด้วยข้อยกเว้นที่ไม่ต้องปรับอาบัติ มีปรากฏอยู่ท้ายสิกขาบทวิภังค์ และ/หรือบทภาชนีย์ของทุกสิกขาบท
ปาราชิกสิกขาบทที่ ๒
ว่าด้วยภิกษุณีปกปิดโทษ
เรื่องภิกษุณีสุนทรีนันทา
{๑๒} [๖๖๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุณีสุนทรีนันทามีครรภ์กับนายสาฬหะหลานมิคารมารดา นางได้ปกปิด ไว้ตลอดเวลาที่ครรภ์ยังอ่อน ๆ เมื่อครรภ์แก่ นางจึงสึกออกมาคลอดบุตร ภิกษุณีทั้งหลายได้ถามเรื่องนั้นกะภิกษุณีถุลลนันทาว่า“แม่เจ้านาง สุนทรีนันทาสึกไปไม่นานก็คลอดบุตร นางมีครรภ์ทั้งที่ยังเป็นภิกษุณีหรือ”ภิกษุณีถุลลนันทาตอบว่า “อย่างนั้น เจ้าข้า”
พวกภิกษุณีจึงถามว่า“ก็แม่เจ้ารู้อยู่ว่าภิกษุณีต้องอาบัติปาราชิก เหตุไฉนจึงไม่โจทด้วยตน ไม่บอกแก่คณะเล่า”
ภิกษุณีถุลลนันทาตอบว่า “ความไม่ดีอันใดของสุนทรีนันทา นั่นก็เป็น ความไม่ดีของดิฉันด้วย ความเสื่อมเกียรติอันใดของเธอ นั่นก็เป็นความ เสื่อมเกียรติของดิฉันด้วย ความอัปยศอันใดของเธอ นั่นก็เป็นความอัปยศ ของดิฉันด้วยความไม่มีลาภอันใดของเธอนั่นก็เป็นความไม่มีลาภของ ดิฉันเช่นกัน เรื่องอะไรดิฉันจักบอกความไม่ดีของตน ความเสื่อมเกียรติ ของตน ความอัปยศของตน ความไม่มีลาภของตนแก่คนเหล่าอื่นเล่า”บรรดาภิกษุณีผู้มักน้อย... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “แม่เจ้าถุลลนันทารู้อยู่ว่าภิกษุณีต้องอาบัติปาราชิกไฉนจึงไม่ได้โจทด้วย ตนไม่ได้บอกแก่คณะเล่า”จึงภิกษุณีเหล่านั้นได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุ ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า
End of สิกขาบทที่ ๑ เรื่องภิกษุณีสุนทรีนันทา