อธิกรณวูปสมวรรคที่ ๑๐ เล่ม ๘

๑๐. อธิกรณวูปสมวรรค

หมวดว่าด้วยการระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์

{๑๒๑๑} [๔๕๗] พระอุบาลีทูลถามว่า “ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ ไม่ควรระงับอธิกรณ์ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้อาบัติ ๒. ไม่รู้สมุฏฐานอาบัติ

๓. ไม่รู้ประโยคอาบัติ ๔. ไม่รู้ความระงับอาบัติ

๕. ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้อาบัติ ๒. รู้สมุฏฐานอาบัติ

๓. รู้ประโยคอาบัติ ๔. รู้ความระงับอาบัติ

๕. ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่รู้อธิกรณ์ ๒. ไม่รู้สมุฏฐานอธิกรณ์

๓. ไม่รู้ประโยคอธิกรณ์ ๔. ไม่รู้ความระงับอธิกรณ์

๕. ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอธิกรณ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้อธิกรณ์ ๒. รู้สมุฏฐานอธิกรณ์

๓. รู้ประโยคอธิกรณ์ ๔. รู้ความระงับอธิกรณ์

๕. ฉลาดในการวินิจฉัยอธิกรณ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ถึงฉันทาคติ ๒. ถึงโทสาคติ

๓. ถึงโมหาคติ ๔. ถึงภยาคติ

๕. เป็นอลัชชี

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่ถึงฉันทาคติ ๒. ไม่ถึงโทสาคติ

๓. ไม่ถึงโมหาคติ ๔. ไม่ถึงภยาคติ

๕. เป็นลัชชี

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑.ถึงฉันทาคติ ๒. ถึงโทสาคติ

๓. ถึงโมหาคติ ๔. ถึงภยาคติ

๕. เป็นผู้ได้ยินได้ฟังน้อย

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑.ไม่ถึงฉันทาคติ ๒. ไม่ถึงโทสาคติ

๓. ไม่ถึงโมหาคติ ๔. ไม่ถึงภยาคติ

๕. เป็นผู้ได้ยินได้ฟังมาก

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑.ไม่รู้วัตถุ ๒. ไม่รู้นิทาน

๓. ไม่รู้บัญญัติ ๔. ไม่รู้บทที่ตกหล่นภายหลัง

๕. ไม่รู้ทางถ้อยคำที่เชื่อมถึงกัน

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. รู้วัตถุ ๒. รู้นิทาน

๓. รู้บัญญัติ ๔. รู้บทที่ตกหล่นภายหลัง

๕. รู้ทางถ้อยคำที่เชื่อมถึงกัน

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ถึงฉันทาคติ ๒. ถึงโทสาคติ

๓. ถึงโมหาคติ ๔. ถึงภยาคติ

๕. ไม่ฉลาดในวินัย

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คือ อะไรบ้าง คือ

๑. ไม่ถึงฉันทาคติ ๒. ไม่ถึงโทสาคติ

๓. ไม่ถึงโมหาคติ ๔. ไม่ถึงภยาคติ

๕. ฉลาดในวินัย

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ถึงฉันทาคติ ๒. ถึงโทสาคติ

๓. ถึงโมหาคติ ๔. ถึงภยาคติ

๕. เป็นผู้หนักในบุคคล ไม่หนักในสงฆ์

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่ถึงฉันทาคติ ๒. ไม่ถึงโทสาคติ

๓. ไม่ถึงโมหาคติ ๔. ไม่ถึงภยาคติ

๕. เป็นผู้หนักในสงฆ์ ไม่หนักในบุคคล

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ไม่ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีกไม่ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ถึงฉันทาคติ ๒. ถึงโทสาคติ

๓. ถึงโมหาคติ ๔. ถึงภยาคติ

๕. เป็นผู้หนักในอามิส ไม่หนักในสัทธรรม

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์

องค์ของภิกษุผู้ควรระงับอธิกรณ์อีกนัยหนึ่ง

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรระงับอธิกรณ์ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. ไม่ถึงฉันทาคติ ๒. ไม่ถึงโทสาคติ

๓. ไม่ถึงโมหาคติ ๔. ไม่ถึงภยาคติ

๕. เป็นผู้หนักในสัทธรรม ไม่หนักในอามิส

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรระงับอธิกรณ์”

สงฆ์แตกกัน

{๑๒๑๒} [๔๕๘] “พระพุทธเจ้าข้า สงฆ์แตกกันด้วยอาการเท่าไรหนอ”

“ดูก่อนอุบาลี สงฆ์แตกกันด้วยอาการ ๕ อาการ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

๑. กรรม ๒. อุทเทส

๓. ชี้แจง ๔. สวดประกาศ

๕. ให้จับสลาก

ดูก่อนอุบาลี สงฆ์แตกกันด้วยอาการ ๕ นี้แล”

สังฆราชีและสังฆเภท

{๑๒๑๓} “พระพุทธเจ้าข้า ที่ตรัสว่าความร้าวรานแห่งสงฆ์นั้น ด้วยเหตุเพียงเท่าไร จึงเป็นความร้าวรานแห่งสงฆ์ แต่ไม่เป็นความแตกกันแห่งสงฆ์อนึ่ง ด้วยเหตุเพียงเท่าไร จึงเป็นทั้งความร้าวรานแห่งสงฆ์ เป็นทั้งความ แตกกันแห่งสงฆ์”“ดูก่อนอุบาลี อาคันตุกวัตรนั่นเราบัญญัติไว้แล้วสำหรับพวกภิกษุอาคันตุกะถึงเมื่อสิกขาบทอันเราบัญญัติไว้เรียบร้อยอย่างนี้แล้ว พวกภิกษุอาคันตุกะยังไม่ยอมประพฤติในอาคันตุกวัตรกัน อย่างนี้แล อุบาลี ที่เป็นความร้าวรานแห่งสงฆ์ แต่ไม่เป็นความแตกกันแห่งสงฆ์ดูก่อนอุบาลี อาวาสิกวัตรนั่นเราบัญญัติไว้แล้วสำหรับพวกภิกษุเจ้าถิ่นถึงเมื่อสิกขาบทอันเราบัญญัติไว้เรียบร้อยอย่างนี้แล้ว พวกภิกษุเจ้าถิ่นก็ยัง

ไม่ยอมประพฤติในอาวาสิกวัตรกัน อย่างนี้แล อุบาลี ที่เป็นความร้าวรานแห่งสงฆ์ แต่ไม่เป็นความแตกกันแห่งสงฆ์

ดูก่อนอุบาลี วัตรในโรงอาหารนั่นเราบัญญัติไว้แล้วสำหรับภิกษุทั้งหลาย คือ อาสนะที่ดี น้ำที่ดี ก้อนข้าวที่ดี ตามลำดับอาวุโส ตามลำดับราตรี ตามความเหมาะสม ถึงเมื่อสิกขาบทอันเราบัญญัติไว้เรียบร้อยอย่างนี้แล้ว พวกพระใหม่ยังเกียดกันอาสนะในโรงอาหารสำหรับพระเถระเสีย อย่างนี้แล อุบาลี ที่เป็นความร้าวรานแห่งสงฆ์ แต่ไม่เป็นความแตกกันแห่งสงฆ์ดูก่อนอุบาลี วัตรในเสนาสนะนั่นเราบัญญัติไว้แล้วสำหรับภิกษุทั้งหลายตามลำดับอาวุโส ตามลำดับราตรี ตามความเหมาะสม ถึงเมื่อสิกขาบทอันเราบัญญัติไว้เรียบร้อยอย่างนี้แล้ว พวกพระใหม่ก็ยังเกียดกันเสนาสนะของพระเถระเสีย อย่างนี้แล อุบาลี ที่เป็นความร้าวรานแห่งสงฆ์ แต่ไม่เป็นความแตกกันแห่งสงฆ์

ดูก่อนอุบาลี อุโบสถอย่างเดียวกัน ปวารณาอย่างเดียวกัน สังฆกรรมอย่างเดียวกัน กรรมใหญ่น้อยอย่างเดียวกันภายในสีมานั้นเราบัญญัติไว้แล้วแก่ภิกษุทั้งหลาย ถึงเมื่อสิกขาบทอันเราบัญญัติไว้เรียบร้อยอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายก็ยังต่างทำความแตกแยกกัน แล้วคุมกันเป็นคณะ แยกกันทำอุโบสถ แยกกันทำปวารณา แยกกันทำสังฆกรรม แยกกันทำกรรม ใหญ่น้อยภายในสีมานั่นแหละ อย่างนี้แลที่เป็นทั้งความร้าวรานแห่งสงฆ์ เป็นทั้งความแตกกันแห่งสงฆ์”

จบ อธิกรณวูปสมวรรคที่ ๑๐

หัวข้อประจำวรรค

{๑๒๑๔} อาบัติ ๑ อธิกรณ์ ๑ ลำเอียงเพราะรัก ๑ ได้ยินได้ฟังน้อย ๑ วัตถุ ๑ ไม่ฉลาด ๑ บุคคล ๑ อามิส ๑ สงฆ์แตกกัน ๑ ความร้าวรานแห่งสงฆ์ ๑ และความแตกกันแห่งสงฆ์ ๑

๑๑. สังฆเภทกวรรค

หมวดว่าด้วยการทำลายสงฆ์

ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์มีโทษ

{๑๒๑๕} [๔๕๙] พระอุบาลีทูลถามว่า ‘‘ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ ย่อมเป็นผู้เกิดในอบาย ตกนรก หมกไหม้อยู่ตลอดกัป ไม่มีใครช่วยเหลือได้ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ประกอบด้วยองค์ ๕ ย่อมเป็นผู้เข้าถึงอบาย ตกนรกหมกไหม้อยู่ตลอดกัป ไม่มีใครช่วยเหลือได้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. แสดงอธรรมว่าเป็นธรรม

๒. แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม

๓. แสดงอวินัยว่าเป็นวินัย

๔. แสดงวินัยว่าเป็นอวินัย

๕. อำพรางความเห็นด้วยกรรม

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลย่อมเป็นผู้เกิดในอบาย ตกนรกหมกไหม้อยู่ตลอดกัป ไม่มีใครช่วยเหลือได้

ดูก่อนอุบาลี ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ประกอบด้วยองค์ ๕ แม้อื่นอีก ย่อมเป็นผู้เกิดในอบาย ตกนรกหมกไหม้อยู่ตลอดกัป ไม่มีใครช่วยเหลือได้ องค์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. แสดงอธรรมว่าเป็นธรรม

๒. แสดงธรรมว่าเป็นอธรรม

๓. แสดงอวินัยว่าเป็นวินัย

๔. แสดงวินัยว่าเป็นอวินัย

๕. อำพรางความเห็นด้วยอุทเทส