ว่าด้วยอธิกรณ์ ๔ อย่างเป็นต้น เล่ม ๘

อธิกรณเภท

ว่าด้วยการแจกอธิกรณ์

๑. อุกโกฏนเภทาทิ

ว่าด้วยการรื้อฟื้นอธิกรณ์เป็นต้น

{๑๐๔๖} [๓๔๐] อธิกรณ์มี ๔ คือ

๑. วิวาทาธิกรณ์ ๒. อนุวาทาธิกรณ์

๓. อาปัตตาธิกรณ์ ๔. กิจจาธิกรณ์

นี้คืออธิกรณ์ ๔

ถาม : การรื้อฟื้นอธิกรณ์ ๔ นี้มีเท่าไร

ตอบ : การรื้อฟื้นอธิกรณ์ ๔ นี้มี ๑๐ คือ รื้อฟื้นวิวาทาธิกรณ์มี ๒ รื้อฟื้นอนุวาทาธิกรณ์มี ๔ รื้อฟื้นอาปัตตาธิกรณ์มี ๓ รื้อฟื้นกิจจาธิกรณ์มี ๑ รวมการรื้อฟื้นอธิกรณ์ ๔ นี้มี ๑๐ถาม : เมื่อรื้อฟื้นวิวาทาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะเท่าไร เมื่อรื้อฟื้นอนุวาทาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะเท่าไร เมื่อรื้อฟื้นอาปัตตาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะเท่าไร เมื่อรื้อฟื้นกิจจาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะเท่าไรตอบ : เมื่อรื้อฟื้นวิวาทาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะ ๒ เมื่อรื้อฟื้นอนุวาทาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะ ๔ เมื่อรื้อฟื้นอาปัตตาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะ ๓ เมื่อรื้อฟื้นกิจจาธิกรณ์ ย่อมรื้อฟื้นสมถะอย่างเดียว{๑๐๔๗} [๓๔๑] ถาม : การรื้อฟื้นมีเท่าไร ด้วยอาการเท่าไรจึงนับว่ารื้อฟื้น บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไร ชื่อว่ารื้อฟื้นอธิกรณ์ บุคคลกี่ประเภทเมื่อรื้อฟื้นอธิกรณ์ ต้องอาบัติตอบ : การรื้อฟื้นมี ๑๒ ด้วยอาการ ๑๐ จึงนับว่ารื้อฟื้น บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ ชื่อว่ารื้อฟื้นอธิกรณ์ บุคคล ๔ ประเภทเมื่อรื้อฟื้นอธิกรณ์ ต้องอาบัติ

ถาม : การรื้อฟื้นมี ๑๒ อย่าง คืออะไรบ้าง

ตอบ : คือ

๑. รื้อฟื้นกรรมที่ยังไม่ได้ทำ

๒. รื้อฟื้นกรรมที่ทำแล้วไม่ดี

๓. รื้อฟื้นกรรมที่ต้องทำใหม่

๔. รื้อฟื้นกรรมที่ยังทำไม่เสร็จ

๕. รื้อฟื้น กรรมที่ทำเสร็จแล้วไม่ดี

๖. รื้อฟื้นกรรมที่ต้องทำอีก

๗. รื้อฟื้นกรรมที่ยังไม่ได้วินิจฉัย

๘. รื้อฟื้นกรรมที่วินิจฉัยไม่ถูกต้อง

๙. รื้อฟื้นกรรมที่ต้องวินิจฉัยใหม่

๑๐. รื้อฟื้นกรรมที่ยังไม่ระงับ

๑๑. รื้อฟื้นกรรมที่ระงับแล้วไม่ดี

๑๒. รื้อฟื้นกรรมที่ต้องระงับใหม่

นี้คือการรื้อฟื้น ๑๒ อย่าง

ถาม : ด้วยอาการ ๑๐ อย่าง คืออะไรบ้าง จึงนับว่ารื้อฟื้น

ตอบ : คือ

๑. รื้อฟื้นอธิกรณ์ซึ่งเกิดในที่นั้น

๒. รื้อฟื้นอธิกรณ์ซึ่งเกิดในที่นั้นแต่ระงับแล้ว

๓. รื้อฟื้นอธิกรณ์ในระหว่างทาง

๔. รื้อฟื้นอธิกรณ์ซึ่งระงับแล้วในระหว่างทาง

๕. รื้อฟื้นอธิกรณ์ซึ่งดำเนินแล้วในที่นั้น

๖. รื้อฟื้นอธิกรณ์ซึ่งดำเนินแล้วในที่นั้นแต่ระงับแล้ว

๗. รื้อฟื้นสติวินัย

๘. รื้อฟื้นอมูฬหวินัย

๙. รื้อฟื้นตัสสปาปิยสิกา

๑๐. รื้อฟื้นติณวัตถารกะ

ด้วยอาการ ๑๐ นี้จึงนับว่ารื้อฟื้น

ถาม : บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ คือใครบ้าง ชื่อว่ารื้อฟื้นอธิกรณ์

ตอบ : คือ

๑. บุคคลถึงฉันทาคติรื้อฟื้นอธิกรณ์

๒. ถึงโทสาคติรื้อฟื้นอธิกรณ์

๓. ถึงโมหาคติรื้อฟื้นอธิกรณ์

๔. ถึงภยาคติรื้อฟื้นอธิกรณ์

บุคคลผู้ประกอบด้วยองค์ ๔ นี้ชื่อว่ารื้อฟื้นอธิกรณ์

ถาม : บุคคล ๔ ประเภทคือใครบ้างเมื่อรื้อฟื้นอธิกรณ์ ต้องอาบัติ

ตอบ : คือ

๑. ภิกษุผู้อุปสมบทในวันนั้นรื้อฟื้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น

๒. ภิกษุอาคันตุกะรื้อฟื้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น

๓. ภิกษุผู้ทำรื้อฟื้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น

๔. ภิกษุผู้ให้ฉันทะรื้อฟื้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์ที่รื้อฟื้น

รวมบุคคล ๔ ประเภทนี้เมื่อรื้อฟื้นอธิกรณ์ ต้องอาบัติ

๒. อธิกรณนิทานาทีนิ

ว่าด้วยนิทานแห่งอธิกรณ์เป็นต้น

{๑๐๔๘} [๓๔๒] ถามว่า : วิวาทาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐาน

อนุวาทาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานอาปัตตาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานกิจจาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานตอบ : วิวาทาธิกรณ์มีวิวาทเป็นนิทาน มีวิวาทเป็นสมุทัย มีวิวาทเป็นชาติ มีวิวาทเป็นแดนเกิดก่อน มีวิวาทเป็นองค์ มีวิวาทเป็นสมุฏฐานอนุวาทาธิกรณ์มีอนุวาทเป็นนิทาน มีอนุวาทเป็นสมุทัย มีอนุวาทเป็นชาติ มีอนุวาทเป็นแดนเกิดก่อน มีอนุวาทเป็นองค์

มีอนุวาทเป็นสมุฏฐานอาปัตตาธิกรณ์มีอาบัติเป็นนิทาน มีอาบัติเป็นสมุทัย มีอาบัติเป็นชาติ มีอาบัติเป็นแดนเกิดก่อน มีอาบัติเป็นองค์ มีอาบัติเป็นสมุฏฐานกิจจาธิกรณ์มีกิจเป็นนิทาน มีกิจเป็นสมุทัย มีกิจเป็นชาติ มีกิจเป็นแดนเกิดก่อน มีกิจเป็นองค์ มีกิจเป็นสมุฏฐานถาม : วิวาทาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานอนุวาทาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานอาปัตตาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานกิจจาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานตอบ : วิวาทาธิกรณ์มีเหตุเป็นนิทาน มีเหตุเป็นสมุทัย มีเหตุเป็นชาติ มีเหตุเป็นแดนเกิดก่อน มีเหตุเป็นองค์ มีเหตุเป็นสมุฏฐาน

อนุวาทาธิกรณ์มีเหตุเป็นนิทาน มีเหตุเป็นสมุทัย มีเหตุเป็นชาติ มีเหตุเป็นแดนเกิดก่อน มีเหตุเป็นองค์ มีเหตุเป็นสมุฏฐานอาปัตตาธิกรณ์มีเหตุเป็นนิทาน มีเหตุเป็นสมุทัย มีเหตุเป็นชาติ มีเหตุเป็นแดนเกิดก่อน มีเหตุเป็นองค์ มีเหตุเป็นสมุฏฐานกิจจาธิกรณ์มีเหตุเป็นนิทาน มีเหตุเป็นสมุทัย มีเหตุเป็นชาติ มีเหตุเป็นแดนเกิดก่อน มีเหตุเป็นองค์ มีเหตุเป็นสมุฏฐานถาม : วิวาทาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานอนุวาทาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์

มีอะไรเป็นสมุฏฐานอาปัตตาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานกิจจาธิกรณ์มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิดก่อน มีอะไรเป็นองค์ มีอะไรเป็นสมุฏฐานตอบ : วิวาทาธิกรณ์มีปัจจัยเป็นนิทาน มีปัจจัยเป็นสมุทัย มีปัจจัยเป็นชาติ มีปัจจัยเป็นแดนเกิดก่อน มีปัจจัยเป็นองค์ มีปัจจัยเป็นสมุฏฐานอนุวาทาธิกรณ์มีปัจจัยเป็นนิทาน มีปัจจัยเป็นสมุทัย มีปัจจัยเป็นชาติ มีปัจจัยเป็นแดนเกิดก่อน มีปัจจัยเป็นองค์ มีปัจจัยเป็นสมุฏฐานอาปัตตาธิกรณ์มีปัจจัยเป็นนิทาน มีปัจจัยเป็นสมุทัย มีปัจจัยเป็นชาติ มีปัจจัยเป็นแดนเกิดก่อน มีปัจจัยเป็นองค์ มีปัจจัยเป็นสมุฏฐานกิจจาธิกรณ์มีปัจจัยเป็นนิทาน มีปัจจัยเป็นสมุทัย มีปัจจัยเป็นชาติ มีปัจจัยเป็นแดนเกิดก่อน มีปัจจัยเป็นองค์ มีปัจจัยเป็นสมุฏฐาน

๓. อธิกรณมูลาทีนิ

ว่าด้วยมูลแห่งอธิกรณ์เป็นต้น

{๑๐๔๙} [๓๔๓] ถาม : อธิกรณ์ ๔ มีมูลเท่าไร มีสมุฏฐานเท่าไร

ตอบ : อธิกรณ์ ๔ มีมูล ๓๓ มีสมุฏฐาน ๓๓

ถาม : อธิกรณ์ ๔ มีมูล ๓๓ อะไรบ้าง

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์มีมูล ๑๒ อนุวาทาธิกรณ์มีมูล ๑๔ อาปัตตาธิกรณ์มีมูล ๖ กิจจาธิกรณ์มีมูล ๑ คือ สงฆ์ รวมอธิกรณ์ ๔ มีมูล ๓๓ถาม : อธิกรณ์ ๔ มีสมุฏฐาน ๓๓ คืออะไรบ้าง

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์มีเรื่องทำความแตกกัน ๑๘ เป็นสมุฏฐาน อนุวาทาธิกรณ์มีวิบัติ ๔ เป็นสมุฏฐาน อาปัตตาธิกรณ์มีกองอาบัติ ๗ เป็นสมุฏฐาน กิจจาธิกรณ์มีกรรม ๔ เป็น สมุฏฐาน รวมอธิกรณ์ ๔ มีสมุฏฐาน ๓๓

๔. อธิกรณปัจจยาปัตติ

ว่าด้วยเป็นอาบัติเพราะอธิกรณ์เป็นปัจจัย

{๑๐๕๐} [๓๔๓]<*> ถาม : วิวาทาธิกรณ์เป็นอาบัติหรือมิใช่อาบัติ

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์มิใช่อาบัติ

ถาม : ก็เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติหรือ

ตอบ : ถูกแล้ว เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ

ถาม : เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ ๒ ตัว คือ

๑. ด่าอุปสัมบัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

๒. ด่าอนุปสัมบัน ต้องอาบัติทุกกฏ

เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ ๒ ตัวนี้

ถาม : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔ เป็นอธิกรณ์อะไร บรรดาอธิกรณ์ ๔ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติกองไหน บรรดากองอาบัติ ๗ เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานเท่าไร บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ ระงับ ด้วยอธิกรณ์เท่าไร ในฐานะเท่าไร ด้วยสมถะเท่าไรตอบ : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติ ๑ บรรดาวิบัติ ๔ คือ อาจารวิบัติ เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๒ บรรดากองอาบัติ ๗ คือ ด้วยกองอาบัติปาจิตตีย์ก็มี ด้วยกองอาบัติทุกกฏก็มี เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๓ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ ระงับด้วยอธิกรณ์ ๑ คือ กิจจาธิกรณ์ระงับใน ๓ ฐานะ คือ ท่ามกลางสงฆ์ ๑ ท่ามกลางคณะ ๑ ในสำนักบุคคล ๑ ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี

ว่าด้วยอนุวาทาธิกรณ์เป็นอาบัติหรือมิใช่อาบัติเป็นต้น

{๑๐๕๑} [๓๔๕] ถาม : อนุวาทาธิกรณ์เป็นอาบัติหรือมิใช่อาบัติ

ตอบ : อนุวาทาธิกรณ์มิใช่อาบัติ

ถาม : ก็เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติหรือ

ตอบ : ถูกแล้ว เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ

ถาม : เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ ๓ ตัว คือใส่ความภิกษุด้วยอาบัติปาราชิักอันไม่มีมูล ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ๑ ใส่

ความด้วยอาบัติสังฆาทิเสสอันไม่มีมูล ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ๑ ใส่ความด้วย อาจารวิบัติอันไม่มีมูล ต้องอาบัติทุกกฏ ๑ เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ ๓ ตัวนี้

ถาม : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔ เป็นอธิกรณ์อะไร บรรดาอธิกรณ์ ๔ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติกองไหน บรรดากองอาบัติ ๗ เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานเท่าไร บรรดาสมุฏฐานอาบัติ ๖ ระงับด้วยอธิกรณ์เท่าไร ในฐานะเท่าไร ด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติ ๒ บรรดาวิบัติ ๔ คือ ที่เป็นศีลวิบัติก็มี ที่เป็นอาจารวิบัติก็มี เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๓ กอง บรรดากองอาบัติ ๗ คือ ด้วยกองอาบัติสังฆาทิเสสก็มี ด้วยกองอาบัติปาจิตตีย์ก็มี ด้วยกองอาบัติทุกกฏก็มี เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๓ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ อาบัติหนักระงับด้วย อธิกรณ์ ๑ คือ กิจจาธิกรณ์ ระงับในฐานะ ๑ คือ ท่ามกลางสงฆ์ ระงับด้วยสมถะ ๒ คือ สัมมุขาวินัย ๑ ปฏิญญาตกรณะ ๑ อาบัติเบาระงับ ด้วยอธิกรณ์ ๑ คือ กิจจาธิกรณ์ ระงับใน ๓ ฐานะ คือ ท่ามกลางสงฆ์ ๑ ท่ามกลางคณะ ๑ ในสำนักบุคคล ๑ ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ ด้วยสัมมุขา วินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี

ว่าด้วยอาปัตตาธิกรณ์เป็นอาบัติหรือมิใช่อาบัติเป็นต้น

{๑๐๕๒} [๓๔๖] ถาม : อาปัตตาธิกรณ์เป็นอาบัติหรือมิใช่อาบัติ

ตอบ : อาปัตตาธิกรณ์มิใช่อาบัติ

ถาม : ก็เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติหรือ

ตอบ : ถูกแล้ว เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ

ถาม : เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ ๔ ตัว คือ

๑. ภิกษุณีรู้อยู่ปกปิดอาบัติปาราชิกที่ภิกษุณีต้องแล้ว ต้องอาบัติปาราชิก

๒. สงสัยปกปิดไว้ ต้องอาบัติถุลลัจจัย

๓. ภิกษุปกปิดอาบัติสังฆาทิเสส ต้องอาบัติปาจิตตีย์

๔. ปกปิดอาจารวิบัติ ต้องอาบัติทุกกฏ

เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ต้องอาบัติ ๔ ตัวนี้

ถาม : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔ จัดเป็น อธิกรณ์อะไร บรรดาอธิกรณ์ ๔ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติกองไหน บรรดากองอาบัติ ๗ เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานเท่าไร บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ ระงับด้วยอธิกรณ์เท่าไร ในฐานะเท่าไร ด้วยสมถะเท่าไรตอบ : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติ ๒ บรรดาวิบัติ ๔ คือ ที่เป็นศีลวิบัติก็มี ที่เป็นอาจารวิบัติก็มี เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๔ กอง บรรดากองอาบัติ ๗ คือ ด้วยกองอาบัติปาราชิกก็มี ด้วยกองอาบัติถุลลัจจัยก็มี ด้วยกองอาบัติปาจิตตีย์ก็มี ด้วยกองอาบัติทุกกฏก็มี เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๑ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ คือ เกิดทางกาย วาจา และจิต อาบัติที่ไม่มีส่วนเหลือระงับด้วยอธิกรณ์อะไรไม่ได้ ระงับในฐานะอะไรไม่ได้ ระงับด้วยสมถะอะไรไม่ได้ อาบัติเบาระงับ ด้วยอธิกรณ์ ๑ คือ กิจจาธิกรณ์ระงับในฐานะ ๓ คือ ท่ามกลางสงฆ์ ๑ ท่ามกลางคณะ ๑ ในสำนักบุคคล ๑ ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ ด้วยสัมมุขาวินัย กับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี

ว่าด้วยกิจจาธิกรณ์เป็นอาบัติหรือมิใช่อาบัติเป็นต้น

{๑๐๕๓} [๓๔๗] ถาม : กิจจาธิกรณ์เป็นอาบัติหรือมิใช่อาบัติ

ตอบ : กิจจาธิกรณ์มิใช่อาบัติ

ถาม : ก็เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติหรือ

ตอบ : ถูกแล้ว เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ

ถาม : เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย ภิกษุต้องอาบัติ ๕ ตัว คือ ภิกษุณีประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร ไม่ยอมสละจนสงฆ์สวดสมนุภาสน์ครบสามจบ จบญัตติ เป็นทุกกฏ ๑ จบกรรมวาจา ๒ ครั้ง เป็นถุลลัจจัย ๑ จบกรรมวาจาครั้งสุดท้าย ต้องอาบัติปาราชิก ๑ ภิกษุประพฤติตามภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ ไม่ยอมสละ จนสงฆ์สวดสมนุภาสน์ครบสามจบ ต้องอาบัติ สังฆาทิเสส ๑ ภิกษุไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้าจนสงฆ์สวดสมนุภาสน์ครบสามจบ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ๑ เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย ต้องอาบัติ ๕ ตัวนี้

ถาม : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔ เป็นอธิกรณ์อะไร บรรดาอธิกรณ์ ๔ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติกองไหน บรรดากองอาบัติ ๗ เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐานเท่าไร บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ ระงับด้วยอธิกรณ์เท่าไร ในฐานะเท่าไร ด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติ ๒ บรรดาวิบัติ ๔ คือ ที่เป็นศีลวิบัติก็มี ที่เป็นอาจารวิบัติก็มี เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๕ กอง บรรดากองอาบัติ ๗ คือ ด้วยกองอาบัติ ปาราชิกก็มี ด้วยกองอาบัติสังฆาทิเสสก็มี ด้วยกองอาบัติถุลลัจจัยก็มี ด้วยกองอาบัติปาจิตตีย์ก็มี ด้วยกองอาบัติทุกกฏก็มี เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๑ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ คือ เกิดทางกาย วาจา และจิต อาบัติที่ไม่มีส่วนเหลือระงับด้วยอธิกรณ์อะไรไม่ได้ ระงับในฐานะอะไรไม่ได้ ระงับด้วยสมถะอะไรไม่ได้ อาบัติหนักระงับด้วยอธิกรณ์ ๑ คือ กิจจาธิกรณ์ ระงับในฐานะ ๑ คือ ท่ามกลางสงฆ์ ระงับด้วยสมถะ ๒ คือ สัมมุขาวินัย ๑ ปฏิญญาตกรณะ ๑ อาบัติเบาระงับด้วยอธิกรณ์ ๑ คือ กิจจาธิกรณ์ ระงับใน ๓ ฐานะ คือ ท่ามกลางสงฆ์ ๑ ท่ามกลางคณะ ๑ ในสำนักบุคคล ๑

ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี

๕. อธิกรณาธิปปายะ

ว่าด้วยคำถาม-ตอบอธิบายอธิกรณ์

{๑๐๕๔} [๓๔๘] ถาม : วิวาทาธิกรณ์ เป็นอนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ไหม

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์ไม่เป็นอนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ แต่เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นอนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ได้

ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนภิกษุทั้งหลายในพระธรรมวินัยนี้วิวาทกันว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้ไม่เป็นธรรม’ ‘นี้เป็นวินัย นี้ไม่เป็นวินัย’ ‘นี้พระตถาคตตรัสไว้ ทรงภาษิตไว้ นี้พระตถาคตมิได้ตรัสไว้ มิได้ทรงภาษิตไว้’ ‘นี้พระตถาคตทรงประพฤติมา นี้พระตถาคตไม่ได้ทรงประพฤติมา’ ‘นี้เป็นอาบัติ นี้ไม่เป็นอาบัติ’ ‘นี้เป็นอาบัติเบา นี้เป็นอาบัติหนัก’ ‘นี้เป็นอาบัติมีส่วนเหลือ นี้เป็นอาบัติไม่มีส่วนเหลือ’ ‘นี้เป็นอาบัติชั่วหยาบ นี้เป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ’ความบาดหมาง ความทะเลาะ ความขัดแย้ง ความวิวาท การพูด แตกต่างกัน การพูดไปทางอื่น การพูดเพื่อให้หมองใจ ความผิดพ้องในเรื่องนั้นอันใด นี้เรียกว่าวิวาทาธิกรณ์ สงฆ์วิวาทกันเพราะเรื่องขัดแย้งดังกล่าว จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาทกัน ย่อมโจท จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็นอาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์ เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นอนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์อย่างนี้