วิปัตติปัจจยวารที่ ๔ เล่ม ๘

สมุฏฐานเกิดทางกาย เกิดทางวาจา เกิดทางจิต อันพระพุทธเจ้าผู้ทรงเห็นพระนิพพาน ทรงเกื้อกูลแก่สัตว์โลก ทรงเห็นวิเวก ตรัสบอกแล้ว อาบัติเกิดขึ้นจากสมุฏฐานนั้นมีเท่าไร ข้าพเจ้าขอถาม ข้าแต่ท่านผู้ฉลาดในวิภังค์ ขอท่านบอกข้อนั้นสมุฏฐานเกิดทางกาย เกิดทางวาจา เกิดทางจิต อันพระพุทธเจ้าผู้ทรงเห็นพระนิพพาน ทรงเกื้อกูลแก่สัตว์โลก ทรงเห็นวิเวก ตรัสบอกแล้ว อาบัติเกิดขึ้น จากสมุฏฐานนั้นมี ๖ ข้าแต่ท่านผู้ฉลาดในวิภังค์ ข้าพเจ้าขอบอกข้อนั้นแก่ท่าน

จบ อาปัตติสมุฏฐานคาถาที่ ๓

๔. วิปัตติปัจจยวาร

วาระว่าด้วยเพราะปัจจัยคือวิบัติ

{๘๗๔} [๒๘๔] ถาม : เพราะปัจจัยคือศีลวิบัติ ต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะปัจจัยคือศีลวิบัติ ต้องอาบัติ ๔ ตัว คือ

๑. ภิกษุณีรู้อยู่ ปิดอาบัติปาราชิกไว้ ต้องอาบัติปาราชิก

๒. สงสัย ปิดไว้ ต้องอาบัติถุลลัจจัย

๓. ภิกษุปิดอาบัติสังฆาทิเสส ต้องอาบัติปาจิตตีย์

๔. ปิดอาบัติชั่วหยาบของตน ต้องอาบัติทุกกฏ เพราะปัจจัยคือศีลวิบัติ ต้องอาบัติ ๔ ตัวเหล่านี้

ถาม : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔ ... ระงับด้วยสมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗

ตอบ : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติ ๒ บรรดาวิบัติ ๔ คือ เป็นศีลวิบัติก็มี เป็นอาจารวิบัติก็มี สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๔ กอง บรรดากองอาบัติ ๗ คือด้วยกองอาบัติปาราชิกก็มีด้วยกองอาบัติถุลลัจจัยก็มี ด้วยกองอาบัติปาจิตตีย์ก็มี ด้วยกองอาบัติทุกกฏก็มี เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๑ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ คือ เกิดทางกาย วาจา และจิต เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ ระงับด้วยสมถะ ๓ บรรดาสมถะ ๗ คือ ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับ ติณวัตถารกะก็มี{๘๗๕} [๒๘๕] ถาม :เพราะปัจจัยคืออาจารวิบัติ ต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะปัจจัยคืออาจารวิบัติ ต้องอาบัติ ๑ ตัว คือ ปิดอาจารวิบัติ ต้องอาบัติทุกกฏ เพราะปัจจัยคืออาจารวิบัติ ต้องอาบัติ ๑ ตัวนี้

ถาม : อาบัตินั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔ ... ระงับด้วยสมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗

ตอบ : อาบัตินั้นจัดเป็นวิบัติ ๑ บรรดาวิบัติ ๔ คือ เป็นอาจารวิบัติ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๑ กอง บรรดากองอาบัติ ๗ คือ ด้วยกองอาบัติทุกกฏ เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๑ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ คือ เกิดทางกาย วาจา และจิต เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ ระงับด้วยสมถะ ๓ บรรดาสมถะ ๗ คือ ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี[๒๘๖] ถาม :เพราะปัจจัยคือทิฏฐิวิบัติ ต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะปัจจัยคือทิฏฐิวิบัติ ต้องอาบัติ ๒ ตัว คือ

๑. ไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า จนสงฆ์สวดสมนภาสน์ครบสามจบ จบญัตติ เป็นทุกกฏ จบกรรมวาจา ๒ ครั้ง เป็นอาบัติทุกกฏ ๒ ตัว

๒. จบกรรมวาจาครั้งสุดท้าย ต้องอาบัติปาจิตตีย์

{๘๗๖} เพราะปัจจัยคือทิฏฐิวิบัติ ต้องอาบัติ ๒ ตัวเหล่านี้

ถาม: อาบัตินั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔...ระงับด้วยสมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗

ตอบ: อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติ ๑ บรรดาวิบัติ ๔ คือ เป็นอาจารวิบัติ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๒ กอง บรรดากองอาบัติ ๗ คือ ด้วยกองอาบัติปาจิตตีย์ก็มี ด้วยกองอาบัติทุกกฏก็มี เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๑ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ คือ เกิดทางกาย วาจา และจิต เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ ระงับด้วยสมถะ ๓ บรรดาสมถะ ๗ คือ ด้วยสัมมุขาวินัย กับปฏิญญาตกรณะ ๑ ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะ ๑{๘๗๗} [๒๘๗] ถาม : เพราะปัจจัยคืออาชีววิบัติ ต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะปัจจัยคืออาชีววิบัติ ต้องอาบัติ ๖ ตัว คือ

๑. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะความจำเป็นทางอาชีวะ ภิกษุมีความอยากอันลามก ถูกความอยากครอบงำแล้ว อวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีจริง ไม่เป็นจริง ต้องอาบัติปาราชิก

๒. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะความจำเป็นทางอาชีวะ ภิกษุถึงการชักสื่อ ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

๓. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะความจำเป็นทางอาชีวะ ภิกษุกล่าวว่า ‘ภิกษุใดอยูในวิหารของท่าน ภิกษุนั้นเป็นพระอรหันต์’ เมื่อผู้ฟังเข้าใจ ต้องอาบัติถุลลัจจัย

๔. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะความจำเป็นทางอาชีวะ ภิกษุขอโภชนะอันประณีต เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

๕. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะความจำเป็นทางอาชีวะ ภิกษุณีขอโภชนะอันประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ

๖. เพราะเหตุแห่งอาชีวะ เพราะความจำเป็นทางอาชีวะ ภิกษุมิใช่ผู้อาพาธ ขอแกงก็ดี ข้าวสุกก็ดี เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ

เพราะปัจจัยคืออาชีววิบัติ ต้องอาบัติ ๖ ตัวเหล่านี้

ถาม : อาบัตินั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔ ... ระงับด้วยสมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗

ตอบ : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติ ๒ บรรดาวิบัติ ๔ คือ เป็นศีลวิบัติก็มี เป็นอาจารวิบัติก็มี สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๖ กอง บรรดากองอาบัติ ๗ คือ ด้วยกองอาบัติปาราชิกก็มี ด้วยกองอาบัติสังฆาทิเสสก็มี ด้วยกองอาบัติถุลลัจจัยก็มี ด้วยกองอาบัติปาจิตตีย์ก็มี ด้วยกองอาบัติปาฏิเทสนียะก็มี ด้วยกองอาบัติทุกกฏก็มี เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๖ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ คือ เกิดทางกาย มิใช่ทางวาจา มิใช่ทางจิตก็มี เกิดทางวาจา มิใช่ทางกาย มิใช่ทางจิตก็มี เกิดทางกายกับวาจา มิใช่ทางจิตก็มี เกิดทางกายกับจิต มิใช่ทางวาจาก็มี เกิดทางวาจากับจิต มิใช่ทางกายก็มี เกิดทางกาย วาจา และจิตก็มี เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ ระงับด้วยสมถะ ๓ บรรดาสมถะ ๗ คือ ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี

จบ วิปัตติปัจจยวารที่ ๔

๕. อธิกรณปัจจวาร

วาระว่าด้วยเพราะปัจจัยคืออธิกรณ์

{๘๗๘} [๒๘๘] ถาม : เพราะปัจจัยคือวิวาทาธิกรณ์ ต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะปัจจัยคือวิวาทาธิกรณ์ต้องอาบัติ ๒ ตัว คือ

๑. ด่าอุปสัมบัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

๒. ด่าอนุปสัมบัน ต้องอาบัติทุกกฏ

เพราะปัจจัยคือวิวาทาธิกรณ์ ต้องอาบัติ ๒ ตัวเหล่านี้

ถาม : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติอะไร บรรดาวิบัติ ๔ ... ระงับด้วย สมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗ตอบ : อาบัติเหล่านั้นจัดเป็นวิบัติ ๑ บรรดาวิบัติ ๔ คือ เป็นอาจารวิบัติ สงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๒ กอง บรรดากองอาบัติ ๗ คือ ด้วยกองอาบัติปาจิตตีย์ก็มี ด้วยกองอาบัติทุกกฏก็มี เกิดขึ้นด้วยสมุฏฐาน ๓ บรรดาสมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ คือ เกิดทางกายกับจิต มิใช่ทางวาจาก็มี เกิดทางวาจากับจิต มิใช่ทางกายก็มี เกิดทางกาย วาจา และจิตก็มี เป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ ระงับด้วยสมถะ ๓ บรรดาสมถะ ๗ คือ ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี{๘๗๙} [๒๘๙] ถาม : เพราะปัจจัยคืออนุวาทาอธิกรณ์ ต้องอาบัติเท่าไร

ตอบ : เพราะปัจจัยคืออนุวาทาอธิกรณ์ ต้องอาบัติ ๓ ตัว คือ

๑. ภิกษุโจทภิกษุด้วยอาบัติปาราชิกไม่มีมูล ต้องอาบัติสังฆาทิเสส

๒. โจทด้วยอาบัติสังฆาทิเสสไม่มีมูล ต้องอาบัติปาจิตตีย์

๓. โจทด้วยอาจารวิบัติไม่มีมูล ต้องอาบัติทุกกฏ

เพราะปัจจัยคืออนุวาทาธิกรณ์ ต้องอาบัติ ๓ ตัว เหล่านี้