พรหมทัณฑกถา เรื่องพระเจ้าอุเทน การลงพรหมทัณฑ์ เล่ม ๗

ประคองเลี้ยงดู เป็นผู้ประทานขีรธาราแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อพระ พุทธมารดาทิวงคต ก็ทรงให้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยถัญญธารา’ กระผม ไม่เห็นเหตุนั้นว่าเป็นอาบัติทุกกฏ แต่เพราะเชื่อท่านทั้งหลาย กระผมยอม แสดงอาบัติทุกกฏนั้น”

พระปุราณเถระไม่ยอมรับการสังคายนา

{๖๒๓} [๔๔๔] สมัยนั้นแล ท่านพระปุราณะเที่ยวจาริกไปในทักขิณาคิรี ชนบทพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป คราวเมื่อพระเถระ ทั้งหลายสังคายนาพระธรรมและพระวินัยเสร็จแล้ว ท่านได้พักอยู่ใน ทักขิณาคิรีชนบทตามความพอใจ แล้วเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายที่พระ เวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ได้กล่าวสัมโมทนียะกับพระเถระทั้งหลายแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพระเถระทั้งหลายได้บอกท่านพระปุราณะว่า “ท่านปุราณะ พระเถระ ทั้งหลายได้สังคายนาพระธรรมและพระวินัยแล้ว ท่านจงรับรู้พระธรรม และพระวินัยนั้นที่พระเถระทั้งหลายสังคายนาแล้ว”

ท่านพระปุราณะกล่าวว่า “ท่านทั้งหลาย พระเถระทั้งหลายสังคายนา พระธรรมและพระวินัยแล้วหรือ แต่ว่ากระผมได้ฟังได้รับมาเฉพาะพระ พักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างใด ก็จักทรงจำไว้อย่างนั้น”

๓. พรหมทัณฑกถา

ว่าด้วยเรื่องพรหมทัณฑ์

{๖๒๔} [๔๔๕] ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะพระเถระทั้งหลายว่า “ท่านเจ้าข้า เมื่อจวนเสด็จปรินิพพาน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะกระผม อย่างนี้ว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเช่นนั้น เมื่อเราล่วงไปแล้ว สงฆ์จงลง พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุฉันนะ”

พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า “ท่านอานนท์ ท่านทูลถามพระผู้มีพระ ภาคเจ้าไหมว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ก็พรหมทัณฑ์เป็นอย่างไร"

พระอานนท์ตอบว่า “ท่านขอรับ กระผมทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วว่า ‘พรหมทัณฑ์เป็นอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า ‘ดูก่อนอานนท์ ภิกษุฉันนะพึงพูดได้ตามปรารถนา ภิกษุทั้งหลาย ไม่พึงว่ากล่าว ไม่พึงตักเตือน ไม่พึงพร่ำสอนภิกษุฉันนะ”

ท่านพระเถระทั้งหลายกล่าวว่า “ท่านอานนท์ ถ้าเช่นนั้น ท่านนั้น แหละจงลงพรหมทัณฑ์แก่พระฉันนะ”

พระอานนท์ปรึกษาว่า “ท่านขอรับ กระผมจะลงพรหมทัณฑ์แก่พระ ฉันนะได้อย่างไร เพราะเธอดุร้ายหยาบคาย”

พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า “ท่านอานนท์ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงไปกับ ภิกษุหลาย ๆ รูป”

ท่านพระอานนท์รับเถรบัญชาแล้วโดยสารเรือไปพร้อมกับภิกษุหมู่ใหญ่ ประมาณ ๕๐๐ รูป ถึงพระนครโกสัมพี ลงจากเรือที่แล่นทวนน้ำไปแล้วได้นั่ง ณ โคนไม้แห่งหนึ่งใกล้พระราชอุทยานของพระเจ้าอุเทน

พระอานนท์พบพระมเหสีพระเจ้าอุเทน

{๖๒๕} ครั้งนั้น พระเจ้าอุเทนกับพระมเหสีประทับอยู่ในพระราชอุทยาน พร้อมด้วยข้าราชบริพาร พระมเหสีของพระเจ้าอุเทนได้สดับข่าวว่า “พระคุณเจ้าอานนท์อาจารย์ของพวกเรานั่งอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่งใกล้ พระราชอุทยาน” จึงกราบทูลพระเจ้าอุเทนว่า “ขอเดชะ ข่าวว่าพระคุณเจ้า อานนท์อาจารย์ของพวกหม่อมฉันนั่งอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่งใกล้พระราชอุทยาน พวกหม่อมฉันปรารถนาจะไปเยี่ยมพระคุณเจ้าอานนท์ พระเจ้าข้า” พระเจ้า อุเทนตรัสว่า “ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงไปเยี่ยมพระสมณะอานนท์เถิด”

ลำดับนั้น พระมเหสีของพระเจ้าอุเทนได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึง ที่พัก ครั้นแล้วได้กราบนมัสการท่านพระอานนท์แล้วประทับ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่ง ท่านพระอานนท์ได้ชี้แจงพระมเหสีของพระเจ้าอุเทนผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วย ธรรมีกถาแล้ว

พระมเหสีของพระเจ้าอุเทนถวายผ้าห่ม ๕๐๐ ผืน

ครั้งนั้น พระมเหสีของพระเจ้าอุเทนอันท่านพระอานนท์ชี้แจงให้ เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ถวาย ผ้าห่ม ๕๐๐ ผืนแก่ท่านพระอานนท์ ครั้นชื่นชมยินดีภาษิตของท่าน พระอานนท์แล้วเสด็จลุกจากอาสนะ กราบนมัสการ กระทำประทักษิณ แล้วเสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าอุเทนถึงที่ประทับ{๖๒๖} ครั้งนั้น พระเจ้าอุเทนได้ทอดพระเนตรเห็นพระมเหสีเสด็จมาแต่ไกล เทียว ครั้นแล้วได้ตรัสถามว่า “พวกเธอเยี่ยมพระสมณะอานนท์แล้วหรือ”

พระมเหสีกราบทูลว่า “พวกหม่อมฉันได้เยี่ยมพระคุณเจ้าอานนท์แล้ว พระเจ้าข้า”

“พวกเธอได้ถวายอะไรแก่พระสมณะอานนท์บ้าง”

“พวกหม่อมฉันได้ถวายผ้าห่ม ๕๐๐ ผืนแก่พระคุณเจ้าอานนท์ พระ เจ้าข้า”

พระเจ้าอุเทนทรงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะ อานนท์จึงได้รับจีวรมากถึงเพียงนั้นเล่า พระสมณะอานนท์จักทำการค้าขาย ผ้าหรือจักตั้งร้านค้ากัน” จึงเสด็จเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่พัก ครั้น แล้วได้ทรงปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึก ถึงกันแล้วได้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วตรัสถามว่า “ท่านพระ อานนท์ มเหสีของข้าพเจ้ามาหาหรือ”

“พระมเหสีของพระองค์มาหา มหาบพิตร”

“ก็พระนางได้ถวายอะไรแก่ท่านพระอานนท์บ้าง”

“ได้ถวายผ้าห่มแก่อาตมภาพ ๕๐๐ ผืน มหาบพิตร”

“ก็ท่านพระอานนท์จักทำอะไรกะจีวรมากมายเพียงนั้น”

“อาตมภาพจักแจกให้แก่ภิกษุทั้งหลายที่มีจีวรเก่าคร่ำ มหาบพิตร”

“ท่านพระอานนท์ ก็จีวรที่เก่าคร่ำเหล่านั้น พวกท่านจักทำอย่างไร”

“อาตมภาพจักทำผ้าเหล่านั้นให้เป็นผ้าดาดเพดาน มหาบพิตร”

“ท่านพระอานนท์ ผ้าดาดเพดานเก่าเหล่านั้น พวกท่านจักทำอย่างไร”

“อาตมภาพจักทำผ้าเหล่านั้นให้เป็นผ้าปูฟูก”

“ท่านพระอานนท์ ผ้าปูฟูกที่เก่าเหล่านั้น พวกท่านจักทำอย่างไร”

“อาตมภาพจักทำผ้าเหล่านั้นให้เป็นผ้าปูพื้น มหาบพิตร”

“ท่านพระอานนท์ ผ้าปูพื้นที่เก่าเหล่านั้น พวกท่านจักทำอย่างไร”

“อาตมภาพจักทำผ้าเหล่านั้นให้เป็นผ้าเช็ดเท้า มหาบพิตร”

“ท่านพระอานนท์ ผ้าเช็ดเท้าที่เก่าเหล่านั้น พวกท่านจักทำอย่างไร”

“อาตมภาพจักทำผ้าเหล่านั้นให้เป็นผ้าเช็ดฝุ่น มหาบพิตร’

“ท่านพระอานนท์ ผ้าเช็ดฝุ่นที่เก่าเหล่านั้น พวกท่านจักทำอย่างไร”

“อาตมภาพจักโขลกผ้าเหล่านั้น ขยำกับโคลนแล้วฉาบทาฝา มหาบพิตร”ครั้งนั้น พระเจ้าอุเทนทรงพระดำริว่า “พระสมณะเชื้อสายพระศากย บุตรเหล่านี้ล้วนนำผ้าไปใช้แยบคายดี ไม่เก็บผ้าเข้าเรือนคลัง” จึงถวายผ้า อื่นอีก ๕๐๐ ผืนแก่ท่านพระอานนท์ ก็ในคราวนี้บริขารคือจีวรบังเกิดแก่ ท่านพระอานนท์เป็นครั้งแรก คือ ผ้า ๑,๐๐๐ ผืน

พระฉันนะบรรลุอรหัตตผล

{๖๒๗} ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังวัดโฆสิตาราม ครั้นแล้วได้นั่งบน อาสนะที่เขาปูลาดไว้ ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะเข้าไปหาท่านพระอานนท์ ถึงที่พัก ครั้นแล้วอภิวาทท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกะท่านพระฉันนะผู้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งว่า “ท่านฉันนะ สงฆ์ลงพรหมทัณฑ์แก่ท่านแล้ว”พระฉันนะถามว่า “ท่านพระอานนท์ ก็พรหมทัณฑ์เป็นอย่างไร”

“ท่านฉันนะ ท่านพูดได้ตามที่ตนปรารถนา ภิกษุทั้งหลายไม่พึง ว่ากล่าว ไม่พึงตักเตือน ไม่พึงพรํ่าสอนท่าน”

พระฉันนะกล่าวว่า “ท่านพระอานนท์ ด้วยเหตุเพียงที่ภิกษุทั้งหลาย ไม่ว่ากล่าว ไม่ตักเตือน ไม่พร่ำสอนกระผมเท่านี้ ก็เป็นอันสงฆ์กำจัด กระผมแล้วมิใช่หรือ” แล้วสลบล้มลง ณ ที่นั้นเอง

ต่อมา ท่านพระฉันนะอึดอัด ระอา รังเกียจอยู่ด้วยพรหมทัณฑ์ จึง หลีกออกอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่นานเท่าไรนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตร ทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วย ตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดแล้วว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์ได้ อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้ไม่มีอีก”ก็แลท่านพระฉันนะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ ทั้งหลาย ครั้นท่านพระฉันนะบรรลุอรหัตตผลแล้วได้เข้าไปหาท่านพระ อานนท์ถึงที่พัก แล้วกล่าวว่า “ท่านพระอานนท์ ขอท่านจงระงับ พรหมทัณฑ์แก่กระผมในบัดนี้เถิด”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ท่านฉันนะ เมื่อใด ท่านทำให้แจ้งซึ่ง อรหัตตผลแล้ว เมื่อนั้น พรหมทัณฑ์ของท่านก็ระงับแล้ว”

{๖๒๘} ก็ในการสังคายนาพระวินัยนี้มีภิกษุ ๕๐๐ รูป ไม่หย่อนไม่เกิน เพราะ ฉะนั้น การสังคายนาพระวินัยครั้งนี้บัณฑิตจึงเรียกว่า “แจง ๕๐๐” ดังนี้แล

จบ ปัญจสติกขันธกะที่ ๑๑

ในขันธกะนี้มี ๒๓ เรื่อง

หัวข้อประจำขันธกะ

{๖๒๙} เรื่องเมื่อพระสัมพุทธปรินิพพานแล้ว พระเถระชื่อ กัสสปะ ผู้รักษาพระสัทธรรม ได้ชี้แจงกะหมู่ภิกษุ ถึงถ้อยคำที่พระสุภัททะกล่าวหมิ่นพระธรรมวินัย เมื่อ เดินทางไกลจากเมืองปาวาว่า ‘พวกเราจักสังคายนา พระสัทธรรม ในภายหน้าอธรรมจักรุ่งเรือง’เรื่องเลือกสรรภิกษุ ๕๐๐ รูปหย่อนหนึ่งรูป เรื่อง เลือกพระอานนท์ เรื่องอยู่ใกล้ถ้ำอันอุดมเพื่อทำสังคายนา พระธรรมวินัย

เรื่องถามพระวินัยกะพระอุบาลี เรื่องถามพระสูตร กะพระอานนท์ผู้เป็นบัณฑิต เรื่องพระสาวกของพระ ชินเจ้าได้ทำสังคายนาพระไตรปิฎก

เรื่องอาบัติเล็กน้อย เรื่องปฏิบัติตามพระบัญญัติ เรื่องไม่ทูลถาม เรื่องเหยียบ เรื่องให้ไหว้ เรื่องไม่ทูลขอ เรื่องให้สตรีบวช เรื่องข้าพเจ้ายอมรับอาบัติทุกกฏเพราะ เชื่อท่านทั้งหลาย เรื่องพระปุราณะ เรื่องพรหมทัณฑ์ เรื่องพระมเหสีกับพระเจ้าอุเทน