หัวข้อประจำขันธกะ เล่ม ๗

หัวข้อประจำขันธกะ

{๑๙๗} เรื่องขัดสีกายที่ต้นไม้ ๑ เรื่องขัดสีกายที่เสา ๑ เรื่อง ขัดสีกายทีฝา ๑ เรื่องอาบน้ำในที่ไม่ควร ๑ เรื่องอาบน้ำ ขัดสีกายด้วยมือทำด้วยไม้ ๑ เรื่องขัดสีกายด้วยจุรณหิน สีดังพลอยแดง ๑ เรื่องผลัดกันถูตัว ๑ เรื่องอาบน้ำถู ด้วยไม้บังเวียน ๑ เรื่องภิกษุเป็นหิด ๑ เรื่องภิกษุชรา ๑ เรื่องถูหลังด้วยฝ่ามือ ๑เรื่องใช้ตุ้มหู ๑ เรื่องใช้สังวาล ๑ เรื่องใช้สร้อยคอ ๑ เรื่องใช้เครื่องประดับเอว ๑ เรื่องใช้วลัย ๑ เรื่องใช้ทอง ต้นแขน ๑ เรื่องใช้เครื่องประดับขัอมือ ๑ เรื่องใช้แหวน ประดับนิ้วมือ ๑

เรื่องไว้ผมยาว ๑ เรื่องเสยผมด้วยแปรง ๑ เรื่องเสย ผมด้วยมือ ๑ เรื่องเสยผมด้วยน้ำมันผสมขี้ผึ้ง ๑ เรื่อง เสยผมด้วยน้ำมันผสมน้ำ ๑ เรื่องส่องเงาหน้าในกระจก ในขันน้ำ ๑ เรื่องแผลเป็นที่หน้า ๑ เรื่องผัดหน้า ๑

เรื่องทาหน้า ถูหน้า ผัดหน้า เจิมหน้า ย้อมตัว ย้อมหน้า ย้อมทั้งหน้าทั้งตัว ๑ เรื่องโรคนัยน์ตา ๑ เรื่อง มหรสพ ๑ เรื่องสวดเสียงยาว ๑ เรื่องสวดสรภัญญะ ๑ เรื่องห่มผ้าขนสัตว์มีขนข้างนอก ๑

เรื่องมะม่วงทั้งผล ๑ เรื่องชิ้นมะม่วง ๑ เรื่องมะม่วง ล้วน ๑ เรื่องงู ๑ เรื่องตัดองคชาต ๑ เรื่องบาตรไม้จันทน์ ๑ เรื่องบาตรต่าง ๆ ๑ เรื่องบังเวียนรองบาตร ๑ เรื่อง บังเวียนรองบาตรหนาไป ทรงอนุญาตให้กลึง ๑

เรื่องบังเวียนรองบาตรวิจิตร ๑ เรื่องเก็บบาตรเปียก น้ำจนเสียหาย ๑ เรื่องบาตรมีกลิ่นเหม็นอบ ๑ เรื่องวาง บาตรไว้ในที่ร้อน ๑ เรื่องบาตรกลิ้งตกแตก ๑ เรื่องเก็บ บาตรไว้ที่กระดานเสียบ ๑ เรื่องเก็บบาตรไว้ริมกระดาน เสียบนอกฝา ๑ เรื่องหญ้ารองบาตร ๑ เรื่องท่อนผ้ารอง บาตร ๑ เรื่องแท่นเก็บบาตร หม้อเก็บบาตร ๑

เรื่องถุงบาตรและสายโยกเป็นด้ายถัก ๑ เรื่อง แขวนบาตรไว้ที่ไม้เดือย ๑ เรื่องเก็บบาตรไว้บนเตียง ๑ เรื่องเก็บบาตรไว้บนตั่ง ๑ เรื่องวางบาตรไว้บนตัก ๑ เรื่องเก็บบาตรไว้บนกลด ๑ เรื่องถือบาตรอยู่ผลักประตู เข้าไป ๑ เรื่องใช้กะโหลกน้ำเต้าแทนบาตร ๑ เรื่องใช้กระเบื้อง หม้อแทนบาตร ๑ เรื่องใช้กะโหลกผีแทนบาตร ๑ เรื่อง ใช้บาตรต่างกระโถน ๑ เรื่องใช้มีดตัดจีวร ๑ เรื่องใช้ มีดด้าม ๑ เรื่องใช้ด้ามมีดทำด้วยทอง ๑ เรื่องใช้ขนไก่ และไม้กลัดเก็บจีวร ๑ เรื่องใช้กล่องเข็ม ๑เรื่องโรยด้วยแป้งข้าวหมาก ๑ เรื่องโรยด้วยแป้งเจือ ขมิ้นผง ๑ เรื่องให้ใช้ผงหิน ๑ เรื่องทาด้วยขี้ผึ้ง ๑ เรื่อง ใช้ผ้ามัดขี้ผึ้งพอกผงหิน ๑ เรื่องจีวรเสียมุม ผูกสะดึง ขึงสะดึงในที่ไม่เสมอ ขึงสะดึงที่พื้นดินขอบสะดึงชำรุด และไม่พอ ๑

เรื่องทำเครื่องหมายและตีบรรทัด ๑ เรื่องไม่ล้างเท้า เหยียบสะดึง ๑ เรื่องเท้าเปียกเหยียบสะดึง ๑ เรื่องสวม รองเท้าเหยียบสะดึง ๑ เรื่องใช้นิ้วมือรับเข็ม ๑ เรื่องปลอก

นิ้วมือ ๑ เรื่องกล่องสำหรับเก็บเครื่องเย็บผ้าและสายโยก เป็นด้ายถัก ๑

เรื่องเย็บจีวรในที่แจ้ง โรงไม้สะดึงตํ่า ถมพื้นที่ให้สูง ขึ้นลงลำบาก ๑ เรื่องผงหญ้าที่มุงตกเกลื่อน พระวินายก ทรงอนุญาตให้รื้อลงฉาบด้วยดินทั้งข้างนอกข้างใน ทำ ให้มีสีขาว สีดำ สีเหลือง จำหลักเป็นพวง ดอกไม้ เครือไม้ ฟันมังกร ดอกจอกห้ากลีบ ราวจีวร สาย ระเดียงจีวร ๑เรื่องทิ้งไม้สะดึงแล้วหลีกไป ไม้สะดึงหักเสียหาย คลี่ออก ๑ เรื่องเก็บสะดึงไว้ที่ฝากุฏิ ๑ เรื่องใช้บาตรบรรจุ เข็ม มีด เครื่องยาเดินทาง ถุงเก็บเครื่องยา สายโยก เป็นด้ายถัก ๑ เรื่องใช้ผ้ากายพันธ์ผูกรองเท้า ถุงเก็บ รองเท้า สายโยกเป็นด้ายถัก ๑เรื่องน้ำในระหว่างทางเป็นอกัปปิยะ ผ้ากรองน้ำ กระบอกกรองน้ำ ๑ เรื่องภิกษุสองรูปเดินทางไปพระ นครเวสาลี ๑ เรื่องพระมหามุนีทรงอนุญาตผ้ากรองนํ้า มีขอบและผ้าลาดลงบนนํ้า ๑

เรื่องยุงรบกวน ๑ เรื่องอาหารประณีต เกิดโรคมาก หมอชีวกทูลขออนุญาตสร้างที่จงกรมและเรือนไฟ ๑ เรื่องที่จงกรมขรุขระ ๑ เรื่องพื้นที่จงกรมตํ่า

ทรงอนุญาตให้ก่อกรุดินที่ถม ๓ ชนิด ขึ้นลงลำบาก ทรงอนุญาตบันไดและราวสำหรับยึด ๑ เรื่องทรงอนุญาต รั้วรอบที่จงกรม ๑ เรื่องจงกรมในที่แจ้งผงหญ้าหล่น เกลื่อน ทรงอนุญาตให้รื้อลงฉาบด้วยดินทำให้มีสีขาว

สีดำ สีเหลือง จำหลักเป็นพวงดอกไม้ เครือไม้ ฟันมังกร ดอกจอกห้ากลีบ ราวจีวร สายระเดียงจีวร ๑

เรื่องทรงอนุญาตให้ถมเรือนไฟให้สูง กั้นกรุ บันได ราวบันได บานประตู กรอบเช็ดหน้า ครกรองเดือย ประตู ห่วงข้างบน สายยู สลักเพชร กลอน ลิ่ม ช่องดาล ช่องชักเชือก เชือกชัก ก่อฝาเรือนไฟให้ตํ่า และปล่องควัน ๑ เรื่องเรือนไฟตั้งอยู่กลาง ๑ทรงอนุญาตดินทาหน้า รางละลายดิน ดินมีกลิ่น เหม็น ๑

เรื่องไฟลนกาย ทรงอนุญาตที่ขังน้ำ ขันตักน้ำ เรือนไฟไหม้เกรียม พื้นที่เป็นตม ทรงอนุญาตให้ล้าง ทำท่อระบายน้ำ ๑ เรื่องตั่งรองนั่งในเรือนไฟ ๑ เรื่อง ทำซุ้ม ๑ เรื่องทรงอนุญาต โรยกรวดแร่วางศิลาเลียบ ท่อระบายนํ้า ๑เรื่องเปลือยกายไหว้กัน ๑ เรื่องวางจีวรไว้บนพื้นดิน ฝนตกเปียก ๑ เรื่องทรงอนุญาตเครื่องกำบัง ๓ ชนิด ๑ เรื่องบ่อน้ำ ๑ เรื่องใช้ผ้ากายพันธ์และเถาวัลย์ผูกภาชนะ ตักน้ำ ๑

ทรงอนุญาตคันโพง ระหัดชัก ระหัดถีบ ภาชนะตัก น้ำแตก ทรงอนุญาตถังนํ้าทำด้วยโลหะ ไม้ และท่อน หนัง ๑ เรื่องทรงอนุญาตศาลาใกล้บ่อนํ้า ๑ เรื่องทรง อนุญาตฝาปิดบ่อกันผงหญ้า ๑

เรื่องทรงอนุญาตรางไม้ ๑ เรื่องทรงอนุญาตท่อ ระบายน้ำและกำแพงกั้น น้ำขังลื่น ทรงอนุญาตท่อ

ระบายน้ำ ๑ เรื่องเนื้อตัวตกหนาว ทรงอนุญาตผ้าชุบน้ำ ๑ เรื่องทรงอนุญาตสระน้ำ น้ำในสระเก่า ทรงอนุญาตให้ ทำท่อระบายน้ำ ๑ เรื่องทรงอนุญาตเรือนไฟมีปั้นลม ๑

เรื่องไม่อยู่ปราศจากผ้านิสีทนะ ๔ เดือน ๑ เรื่อง นอนบนที่นอนอันดาดาษด้วยดอกไม้ ๑ เรื่องไม่รับ ประเคนดอกไม้ของหอม ๑ เรื่องไม่ต้องอธิษฐานสันถัต ขนเจียมหล่อ ๑ เรื่องฉันจังหันบนเตียง ๑ เรื่องทรง อนุญาตโตก ๑ เรื่องฉันจังหันและนอนร่วมกัน ๑เรื่องเจ้าวัฑฒลิจฉวี ๑ เรื่องโพธิราชกุมาร พระ พุทธเจ้าไม่ทรงเหยียบผ้า ๑ เรื่องหม้อน้ำปุ่มไม้สำหรับ เช็ดเท้าและไม้กวาด ๑ เรื่องทรงอนุญาตที่เช็ดเท้าทำ ด้วยหิน กรวด กระเบื้อง หิน ฟองน้ำ ๑เรื่องทรงอนุญาตพัดโบก พัดใบตาล ๑ เรื่องไม้ ปัดยุง แส้จามรี ๑ เรื่องทรงอนุญาตร่ม ๑ เรื่องไม่มีร่ม ไม่สบาย ๑ เรื่องทรงอนุญาตร่มในวัดรวม ๓ เรื่อง ๑ เรื่องวางบาตรไว้ในสาแหรก ๑ เรื่องสมมติสาแหรก สมมติไม้เท้าและสาแหรก ๑เรื่องโรคเรอ ๑ เรื่องเมล็ดข้าวเกลื่อน ๑ เรื่องไว้ เล็บยาว ๑ เรื่องตัดเล็บ นิ้วมือเจ็บ ตัดเล็บจนถึงเลือด ทรงอนุญาตให้ตัดพอดีเนื้อ ๑ เรื่องขัดเล็บทั้ง ๒๐ นิ้ว ๑ เรื่องไว้ผมยาว

ทรงอนุญาตมีดโกน หินลับมีดโกน ปลอกมีดโกน ผ้าพันมีดโกน เครื่องมือโกนผมทุกอย่าง ๑ เรื่องตัด หนวดไว้เครา ไว้หนวดสี่เหลี่ยม ขมวดกลุ่มขนหน้าอก

ไว้กลุ่มขนท้อง ไว้หนวดเป็นเขี้ยวโง้ง โกนขนในที่แคบ ๑ เรื่องอาพาธโกนขนในที่แคบได้ ๑ เรื่องตัดผมด้วย กรรไกร ๑ เรื่องศีรษะเป็นแผล ๑ เรื่องไว้ขนจมูกยาว ๑ เรื่องถอนขนจมูกด้วยก้อนกรวด ๑

เรื่องถอนผมหงอก ๑ เรื่องมูลหูจุกช่องหู ๑ เรื่องใช้ ไม้แคะหู ๑ เรื่องสะสมเครื่องโลหะกับไม้ป้ายตา ๑ เรื่อง นั่งรัดเข่า ๑ เรื่องผ้ารัดเข่า ด้ายพัน ๑ เรื่องรัดประคด ๑

เรื่องภิกษุใช้รัดประคดเป็นเชือกหลายเส้น รัดประคด ถักเป็นศีรษะงูน้ำ รัดประคดกลมคล้ายเกลียวเชือก รัด ประคดคล้ายสังวาล ทรงอนุญาตรัดประคดแผ่นผ้าและ รัดประคดกลม ชายรัดประคดเก่า ทรงอนุญาตให้เย็บ ทบถักเป็นห่วง ที่สุดห่วงรัดประคดเก่า ทรงอนุญาต ลูกถวิน ๑ เรื่องทรงอนุญาตลูกดุมและรังดุม ๑เรื่องนุ่งผ้าอย่างคฤหัสถ์ คือ นุ่งห้อยชายเหมือนงวง ช้าง นุ่งปล่อยชายคล้ายหางปลา นุ่งปล่อยชายเป็นสี่แฉก นุ่งห้อยชายคล้ายก้านตาล นุ่งยกกลีบตั้งร้อย ๑ เรื่อง ห่มผ้าอย่างคฤหัสถ์ ๑ เรื่องนุ่งผ้าเหน็บชายกระเบน ๑ เรื่องหาบของสองข้าง ๑ เรื่องไม้ชำระฟัน ๑ เรื่องใช้ ไม้ชำระฟันตีสามเณร ๑เรื่องไม้ชำระฟันติดคอ ๑ เรื่องจุดไฟเผากองหญ้า ๑ เรื่องจุดไฟรับ ๑ เรื่องขึ้นต้นไม้ ๑ เรื่องหนีช้าง ๑ เรื่อง ภาษาสันสกฤต ๑ เรื่องเรียนโลกายตศาสตร์ ๑ เรื่อง สอนโลกายตศาสตร์ ๑

เรื่องเรียนดิรัจฉานวิชา ๑ เรื่องสอนดิรัจฉานวิชา ๑ เรื่องทรงจาม ๑ เรื่องมงคล ๑ เรื่องฉันกระเทียม ๑

เรื่องอาพาธเป็นลม ฉันกระเทียมได้ ๑ เรื่องอาราม สกปรกมีกลิ่นเหม็น นั่งปัสสาวะลำบาก ทรงอนุญาต เขียงรองเท้าถ่ายปัสสาวะ

ภิกษุทั้งหลายละอาย หม้อปัสสาวะไม่มีฝาปิด มี กลิ่นเหม็น ถ่ายอุจจาระลงในที่นั้น ๆ มีกลิ่นเหม็น หลุม ถ่ายอุจจาระพัง ทรงอนุญาตให้ถมขอบปากให้สูง และ ให้ก่อกรุ บันได ราวสำหรับยึด นั่งริม ๆ ถ่ายอุจจาระ นั่งถ่ายอุจจาระลำบาก ทรงอนุญาตเขียงรองเท้าถ่าย อุจจาระ ถ่ายปัสสาวะออกไปข้างนอก ทรงอนุญาต รางรองปัสสาวะ ไม้ชำระ ตะกร้ารองรับไม้ชำระ หลุม วัจกุฎีไม่ได้ปิด ทรงอนุญาตฝาปิด ๑เรื่องวัจกุฎี บานประตู กรอบเช็ดหน้า ครกรองรับ เดือยบานประตู ห่วงข้างบน สายยู สลักเพชร กลอน ลิ่ม ช่องดาล ช่องเชือกชัก เชือกชัก ผงหญ้าตกลง เกลื่อน ทรงอนุญาตให้รื้อลงฉาบด้วยดินทั้งข้างบนข้างล่าง ทำให้มีสีขาว สีดำ สีเหลือง จำหลักเป็นพวงดอกไม้ เครือไม้ ฟันมังกร ดอกจอกห้ากลีบ ราวจีวร สาย ระเดียง ๑ เรื่องภิกษุชราทุพพลภาพ ๑เรื่องทรงอนุญาตให้ล้อมเครื่องล้อม ๑ เรื่องทรง อนุญาตชุ้มประตูวัจกุฎี โรยกรวดแร่ วางศิลาเลียบ นํ้าขัง ทรงอนุญาตท่อระบายนํ้า หม้อนํ้าชำระ ขันตักนํ้า ชำระ นั่งชำระลำบาก ละอาย ทรงอนุญาตฝาปิด ๑ เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์ประพฤติอนาจาร ๑

เรื่องทรงอนุญาตเครื่องโลหะเว้นเครื่องประหาร พระมหามุนีทรงอนุญาตเครื่องไม้ทั้งปวง เว้นเก้าอี้นอน มีแคร่ บัลลังก์ บาตรไม้ และเขียงไม้ พระตถาคต ผู้ทรงอนุเคราะห์ทรงอนุญาตเครื่องดินแม้ทั้งมวล เว้น เครื่องเช็ดเท้าและกุฎีที่ทำด้วยดินเผานิทเทสแห่งเรื่องใด ถ้าเหมือนกับข้างต้น นักวินัย พึงทราบเรื่องนั้นว่า ท่านย่อไว้ในหัวข้อประจำขันธกะ โดยนัย

เรื่องในขุททกวัตถุขันธกะ ในวินัยปิฎก ๑๑๐ เรื่อง พระวินัยธรผู้ศึกษาดีแล้ว มีจิตเกื้อกูล มีศีลเป็นที่รัก ด้วยดี มีปัญญาส่องสว่างดังดวงประทีป เป็นพหูสูต ควรบูชา จะเป็นผู้ดำรงพระสัทธรรมและอนุเคราะห์แก่ เหล่าเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้มีศีลเป็นที่รัก

จบ ขุททกวัตถุขันธกะ

๖. เสนาสนขันธกะ

๑. ปฐมภาณวาร

วิหารานุชานนะ

ว่าด้วยพระพุทธานุญาตที่อยู่

{๑๙๘} [๒๙๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ายังมิได้ทรงบัญญัติเรื่องเสนาสนะแก่ภิกษุ ทั้งหลายไว้ และภิกษุเหล่านั้นจึงอยู่กันในที่นั้น ๆ คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้าเขา ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง ภิกษุเหล่านั้นออกจากที่อยู่ นั้น ๆ คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้าเขา ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง แต่เช้าตรู่ มีอาการเดินไปข้างหน้า ถอยกลับ แล เหลียว คู้แขน เหยียดแขนน่าเลื่อมใส มีจักษุทอดลง สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ{๑๙๙} สมัยนั้น เศรษฐีพระนครราชคฤห์ได้ไปสวนแต่เช้าตรู่ ได้แลเห็นภิกษุ เหล่านั้นเดินออกจากที่อยู่นั้น ๆ คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้าเขา ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง แต่เช้าตรู่ มีอาการเดินไปข้างหน้า ถอยกลับ แล เหลียว คู้แขน เหยียดแขน น่าเลื่อมใส มีจักษุทอดลง สมบูรณ์ด้วยอิริยาบถ เห็นแล้วก็มีจิตเลื่อมใส จึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นแล้ว เรียนถามว่า “ท่านเจ้าข้า หากข้าพเจ้าจะสร้างวิหารถวาย พระคุณเจ้าจะ อยู่ในวิหารของข้าพเจ้าไหม”