พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ · อิทธิปาทวิภังค์
อิทธิบาท ๔ [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร] อิทธิบาท ๔ [ฉันทิทธิบาท] [วิริยิทธิบาท] [จิตติทธิบาท] [วีมังสิทธิบาท] เล่ม ๓๕
Text layerBuddha’s wordsItems ๕๑๘–๕๓๕ (Royal Thai)2/3 in อิทธิปาทวิภังค์4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ อิทธิปาทวิภังค์ อิทธิบาท ๔ [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร] อิทธิบาท ๔ [ฉันทิทธิบาท] [วิริยิทธิบาท] [จิตติทธิบาท] [วีมังสิทธิบาท] (Royal Thai Volume 35 · Mahachula Volume 35 · Mahamakut Volume 78 · Chaloem Phrakiat Volume 35)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 35, pp. 378–385
๒. อภิธัมมภาชนีย์
{๕๑๘} [๔๔๔] อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
๑. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร
๒. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร
๓. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร
๔. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร
๑. ฉันทิทธิบาท
เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร
{๕๑๙} [๔๔๕] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไรภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้นย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร{๕๒๐} [๔๔๖] ในคำเหล่านั้น ฉันทะ เป็นไฉน
ความพอใจ การทำความพอใจ ความใคร่เพื่อจะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่าฉันทะสมาธิ เป็นไฉน
ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสมาธิปธานสังขาร เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าปธานสังขาร
ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยฉันทะ สมาธิ และปธานสังขารนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร ด้วยประการฉะนี้
{๕๒๑} [๔๔๗] คำว่า อิทธิ หมายถึงความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี การสำเร็จ การสำเร็จด้วยดี ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี ความถูกต้อง ความทำให้แจ้ง ความเข้าถึงซึ่งธรรมเหล่านั้นคำว่า อิทธิบาท ได้แก่ ผัสสะ ... ปัคคาหะ อวิกเขปะของบุคคลผู้บรรลุธรรมเช่นนั้น
คำว่า เจริญอิทธิบาท คือ ย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก ซึ่งธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเจริญอิทธิบาท
๒. วิริยิทธิบาท
เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร
{๕๒๒} [๔๔๘] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไร
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด ในสมัยนั้นย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร{๕๒๓} [๔๔๙] ในคำเหล่านั้น วิริยะ เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าวิริยะสมาธิ เป็นไฉน
ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสมาธิ
ปธานสังขาร เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าปธานสังขารภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยวิริยะ สมาธิ และปธานสังขารนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร ด้วยประการฉะนี้{๕๒๔} [๔๕๐] คำว่า อิทธิ หมายถึงความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี การสำเร็จ การสำเร็จด้วยดี ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี ความถูกต้อง ความทำให้แจ้ง ความเข้าถึงซึ่งธรรมเหล่านั้นคำว่า อิทธิบาท ได้แก่ ผัสสะ ... ปัคคาหะ อวิกเขปะของบุคคลผู้บรรลุธรรมเช่นนั้น
คำว่า เจริญอิทธิบาท คือ ย่อมเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเจริญอิทธิบาท
๓. จิตติทธิบาท
เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร
{๕๒๕} [๔๕๑] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไร
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด ในสมัยนั้นย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร{๕๒๖} [๔๕๒] ในคำเหล่านั้น จิต เป็นไฉน
จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต
สมาธิ เป็นไฉน
ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสมาธิ
ปธานสังขาร เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าปธานสังขาร
ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยจิตตะ สมาธิ และปธานสังขารนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร ด้วยประการฉะนี้{๕๒๗} [๔๕๓] คำว่า อิทธิ หมายถึงความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี การสำเร็จ การสำเร็จด้วยดี ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี ความถูกต้อง ความทำให้แจ้ง ความเข้าถึง ซึ่งธรรมเหล่านั้นคำว่า อิทธิบาท ได้แก่ ผัสสะ ... ปัคคาหะ อวิกเขปะของบุคคลผู้บรรลุธรรมเช่นนั้น
คำว่า เจริญอิทธิบาท คือ ย่อมเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเจริญอิทธิบาท
๔. วีมังสิทธิบาท
เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร
{๕๒๘} [๔๕๔] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไร
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด ในสมัยนั้นย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร{๕๒๙} [๔๕๕] ในคำเหล่านั้น วีมังสา เป็นไฉน
ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าวีมังสา
สมาธิ เป็นไฉน
ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสมาธิ
ปธานสังขาร เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าปธานสังขาร
ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วย วีมังสาสมาธิ และปธานสังขารนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประกอบด้วย วีมังสาสมาธิปธานสังขารด้วยประการฉะนี้
{๕๓๐} [๔๕๖] คำว่า อิทธิ หมายถึงความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี การสำเร็จ การสำเร็จด้วยดี ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี ความถูกต้อง ความทำให้แจ้ง ความเข้าถึงซึ่งธรรมเหล่านั้นคำว่า อิทธิบาท ได้แก่ ผัสสะ ... ปัคคาหะ อวิกเขปะของบุคคลผู้บรรลุธรรมเช่นนั้น
คำว่า เจริญอิทธิบาท คือ ย่อมเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเจริญอิทธิบาท
{๕๓๑} [๔๕๗] อิทธิบาท ๔ คือ
๑. ฉันทิทธิบาท ๒. วิริยิทธิบาท
๓. จิตติทธิบาท ๔. วีมังสิทธิบาท
ฉันทิทธิบาท
{๕๓๒} [๔๕๘] ในอิทธิบาท ๔ นั้น ฉันทิทธิบาท เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด ความพอใจ การทำความพอใจ ความใคร่เพื่อจะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าฉันทิทธิบาท สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุต ด้วยฉันทิทธิบาท
วิริยิทธิบาท
{๕๓๓} [๔๕๙] ในอิทธิบาท ๔ นั้น วิริยิทธิบาท เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ...
บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าวิริยิทธิบาท สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยวิริยิทธิบาท
จิตติทธิบาท
{๕๓๔} [๔๖๐] ในอิทธิบาท ๔ นั้น จิตติทธิบาท เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิตติทธิบาท สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยจิตติทธิบาท
วีมังสิทธิบาท
{๕๓๕} [๔๖๑] ในอิทธิบาท ๔ นั้น วีมังสิทธิบาท เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด ปัญญา กิริยา ที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าวิมังสิทธิบาท สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยวีมังสิทธิบาท
จบ อภิธัมมภาชนีย์
๓. ปัญหาปุจฉกะ
{๕๓๖} [๔๖๒] อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
๑. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร
๒. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร
๓. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร
๔. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร
ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา
[๔๖๓] บรรดาอิทธิบาท ๔ อิทธิบาทไหนเป็นกุศล อิทธิบาทไหนเป็นอกุศล อิทธิบาทไหนเป็นอัพยากฤต ... อิทธิบาทไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ อิทธิบาทไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้
๑. ติกมาติกาวิสัชนา
{๕๓๗} [๔๖๔] อิทธิบาท ๔ เป็นกุศลอย่างเดียว
อิทธิบาท ๔ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มีอิทธิบาท ๔ เป็นเหตุให้เกิดวิบาก
อิทธิบาท ๔ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานอิทธิบาท ๔ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส
อิทธิบาท ๔ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี
End of อิทธิบาท ๔ [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร] อิทธิบาท ๔ [ฉันทิทธิบาท] [วิริยิทธิบาท] [จิตติทธิบาท] [วีมังสิทธิบาท]