สุตตันตภาชนีย์ เล่ม ๓๕

๑๓. อัปปมัญญาวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

{๗๔๑} [๖๔๒] อัปปมัญญา ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. มีจิตประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๒. มีจิตประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยกรุณาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๓. มีจิตประกอบด้วยมุทิตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยมุทิตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๔. มีจิตประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน

เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

๑. เมตตาอัปปมัญญานิทเทส

{๗๔๒} [๖๔๓] ภิกษุมีจิตประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุแผ่เมตตาไปยังสัตว์ทั้งปวง เหมือนบุคคลเห็นบุคคลคนหนึ่งผู้เป็นที่รักใคร่ชอบใจแล้วพึงรักใคร่ฉะนั้น

{๗๔๓} ในคำเหล่านั้น เมตตา เป็นไฉน

ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ในสัตว์ทั้งหลาย เมตตาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่าเมตตา

จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับ สัมปยุตด้วยเมตตานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีจิตประกอบด้วยเมตตา

[๖๔๔] คำว่า ตลอดทิศหนึ่ง ได้แก่ ตลอดทิศบูรพา ทิศปัจฉิม ทิศอุดร ทิศทักษิณ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง หรือทิศต่าง ๆ

[๖๔๕] คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๔๖] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ประพฤติเป็นไปอยู่ รักษาอยู่ เป็นไปอยู่ ให้เป็นไปอยู่ เที่ยวไปอยู่ พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

[๖๔๗] คำว่า ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน มีอธิบายว่า ทิศหนึ่งฉันใด ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง ทิศต่าง ๆ ก็ฉันนั้น

[๖๔๘] คำว่า ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน มีอธิบายว่า คำว่า ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน นั้น เป็นคำกล่าวกำหนดหมายเอาสัตว์ทั่วทั้งหมด โดยประการทั้งปวง ไม่มีส่วนเหลือ หาส่วนเหลือมิได้[๖๔๙] ในคำว่า ด้วยจิตประกอบด้วยเมตตา นั้น เมตตา เป็นไฉน

ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ในสัตว์ทั้งหลาย เมตตาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่าเมตตา

จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับ สัมปยุตด้วยเมตตานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าด้วยจิตประกอบด้วยเมตตา

[๖๕๐] คำว่า อันไพบูลย์ มีอธิบายว่า จิตใดไพบูลย์ จิตนั้นเป็นมหัคคตะ (กว้างขวาง) จิตใดเป็นมหัคคตะ จิตนั้นไม่มีประมาณ จิตใดไม่มีประมาณ จิตนั้นไม่มีเวร จิตใดไม่มีเวร จิตนั้นไม่มีความเบียดเบียน

[๖๕๑] คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๕๒] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ... พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

๒. กรุณาอัปปมัญญานิทเทส

{๗๔๔} [๖๕๓] ภิกษุมีจิตประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุแผ่กรุณาไปยังสัตว์ทั้งปวง เหมือนบุคคลเห็นบุคคลคนหนึ่งผู้ตกทุกข์ได้ยากแล้วพึงรู้สึกเห็นใจฉะนั้น

{๗๔๕} ในคำเหล่านั้น กรุณา เป็นไฉน

ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจในสัตว์ทั้งหลาย กรุณาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่ากรุณาจิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับ สัมปยุตด้วยกรุณานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีจิตประกอบด้วยกรุณา

[๖๕๔] คำว่า ตลอดทิศหนึ่ง ได้แก่ ตลอดทิศบูรพา ทิศปัจฉิม ทิศอุดร ทิศทักษิณ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง หรือทิศต่าง ๆ[๖๕๕] คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๕๖] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ประพฤติเป็นไปอยู่ รักษาอยู่ เป็นไปอยู่ ให้เป็นไปอยู่ เที่ยวไปอยู่ พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

[๖๕๗] คำว่า ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน มีอธิบายว่า ทิศหนึ่งฉันใด ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง ทิศต่าง ๆ ก็ฉันนั้น

[๖๕๘] คำว่า ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน มีอธิบายว่า คำว่า ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน นั้น เป็นคำกล่าวกำหนด หมายเอาสัตว์ทั่วทั้งหมด โดยประการทั้งปวง ไม่มีส่วนเหลือ หาส่วนเหลือมิได้[๖๕๙] ในคำว่า ด้วยจิตประกอบด้วยกรุณา นั้น กรุณา เป็นไฉน

ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจในสัตว์ทั้งหลาย กรุณาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่ากรุณา

จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับ สัมปยุตด้วยกรุณานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าด้วยจิตประกอบด้วยกรุณา

[๖๖๐] คำว่า อันไพบูลย์ มีอธิบายว่า จิตใดไพบูลย์ จิตนั้นเป็นมหัคคตะ (กว้างขวาง) จิตใดเป็นมหัคคตะ จิตนั้นไม่มีประมาณ จิตใดไม่มีประมาณ จิตนั้นไม่มีเวร จิตใดไม่มีเวร จิตนั้นไม่มีความเบียดเบียน[๖๖๑) คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๖๒] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ... พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

๓. มุทิตาอัปปมัญญานิทเทส

{๗๔๖} [๖๖๓] ภิกษุมีจิตประกอบด้วยมุทิตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุแผ่มุทิตาไปยังสัตว์ทั้งปวง เหมือนบุคคลเห็นบุคคลคนหนึ่งผู้เป็นที่รักที่ชอบใจแล้วพึงพลอยยินดีฉะนั้น

{๗๔๗} ในคำเหล่านั้น มุทิตา เป็นไฉน

ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดีในสัตว์ทั้งหลาย มุทิตาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่ามุทิตา

จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับ สัมปยุตด้วยมุทิตานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีจิตประกอบด้วยมุทิตา

[๖๖๔] คำว่า ตลอดทิศหนึ่ง ได้แก่ ตลอดทิศบูรพา ทิศปัจฉิม ทิศอุดร ทิศทักษิณ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง หรือทิศต่าง ๆ[๖๖๕] คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๖๖] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ประพฤติเป็นไปอยู่ รักษาอยู่ เป็นไปอยู่ ให้เป็นไปอยู่ เที่ยวไปอยู่ พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่[๖๖๗] คำว่า ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน มีอธิบายว่า ทิศหนึ่งฉันใด ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง ทิศต่าง ๆ ก็ฉันนั้น[๖๖๘] คำว่า ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน มีอธิบายว่า คำว่า ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน นั้น เป็นคำกล่าวกำหนด

หมายเอาสัตว์ทั่วทั้งหมด โดยประการทั้งปวง ไม่มีส่วนเหลือ หาส่วนเหลือมิได้

[๖๖๙] ในคำว่า ด้วยจิตประกอบด้วยมุทิตา นั้น มุทิตา เป็นไฉน

ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดีในสัตว์ทั้งหลาย มุทิตาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่ามุทิตาจิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับ สัมปยุตด้วยมุทิตานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าด้วยจิตประกอบด้วยมุทิตา[๖๗๐] คำว่า อันไพบูลย์ มีอธิบายว่า จิตใดไพบูลย์ จิตนั้นเป็นมหัคคตะ (กว้างขวาง) จิตใดเป็นมหัคคตะ จิตนั้นไม่มีประมาณ จิตใดไม่มีประมาณ จิตนั้นไม่มีเวร จิตใดไม่มีเวร จิตนั้นไม่มีความเบียดเบียน[๖๗๑] คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๗๒] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ... พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

๔. อุเปกขาอัปปมัญญานิทเทส

{๗๔๘} [๖๗๓] ภิกษุมีจิตประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุแผ่อุเบกขาไปยังสัตว์ทั้งปวง เหมือนบุคคลเห็นบุคคลคนหนึ่งผู้เป็นที่รักก็ไม่ใช่เป็นที่ชอบใจก็ไม่ใช่แล้วพึงวางเฉยฉะนั้น{๗๔๙} ในคำเหล่านั้น อุเบกขา เป็นไฉน

ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ภาวะที่วางเฉยในสัตว์ทั้งหลาย อุเบกขาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่าอุเบกขา

จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับ สัมปยุตด้วยอุเบกขานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีจิตประกอบด้วยอุเบกขา

[๖๗๔] คำว่า ตลอดทิศหนึ่ง ได้แก่ ตลอดทิศบูรพา ทิศปัจฉิม ทิศอุดร ทิศทักษิณ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง หรือทิศต่าง ๆ[๖๗๕] คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๗๖] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ประพฤติเป็นไปอยู่ รักษาอยู่ เป็นไปอยู่ ให้เป็นไปอยู่ เที่ยวไปอยู่ พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่[๖๗๗] คำว่า ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน มีอธิบายว่า ทิศหนึ่งฉันใด ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง ทิศต่าง ๆ ก็ฉันนั้น[๖๗๘] คำว่า ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน มีอธิบายว่า คำว่า ตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน นั้น เป็นคำกล่าวกำหนดหมายเอาสัตว์ทั่วทั้งหมด โดยประการทั้งปวง ไม่มีส่วนเหลือ หาส่วนเหลือมิได้[๖๗๙] ในคำว่า ด้วยจิตประกอบด้วยอุเบกขา นั้น อุเบกขา เป็นไฉน

ความวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ภาวะที่วางเฉยในสัตว์ทั้งหลาย อุเบกขาเจโตวิมุตติ นี้เรียกว่าอุเบกขา

จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับสัมปยุตด้วยอุเบกขานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าด้วยจิตประกอบด้วยอุเบกขา[๖๘๐] คำว่า อันไพบูลย์ มีอธิบายว่า จิตใดไพบูลย์ จิตนั้นเป็นมหัคคตะ (กว้างขวาง) จิตใดเป็นมหัคคตะ จิตนั้นไม่มีประมาณ จิตใดไม่มีประมาณ จิตนั้นไม่มีเวร จิตใดไม่มีเวร จิตนั้นไม่มีความเบียดเบียน[๖๘๑] คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๘๒] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ... พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

{๗๕๐} [๖๘๓] อัปปมัญญา ๔ คือ

๑. เมตตา ๒. กรุณา

๓. มุทิตา ๔. อุเบกขา

๑. เมตตา

กุศลฌานจตุกกนัย

{๗๕๑} [๖๘๔] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น เมตตา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยา