สัมมัปปธาน [เพียรป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นมิให้เกิดขึ้น] [เพียรละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว] [เพียรสร้างกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น] [เพียรรักษากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วไม่ให้เสื่อม] เล่ม ๓๕

๒. อภิธัมมภาชนีย์

{๔๘๓} [๔๐๘] สัมมัปปธาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

๒. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

๓. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

๔. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

เพียรระวังอกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

{๔๘๔} [๔๐๙] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น เป็นอย่างไรภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น

ภิกษุนั้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

{๔๘๕} [๔๑๐] ในคำว่า ทำฉันทะให้เกิด นั้น ฉันทะ เป็นไฉน

ความพอใจ การทำความพอใจ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่าฉันทะ

ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี ให้บังเกิด ให้บังเกิดยิ่ง ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าทำฉันทะให้เกิด

{๔๘๖} [๔๑๑] ในคำว่า พยายาม นั้น ความพยายาม เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความตั้งหน้า ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระไว้ด้วยดี วิริยินทรีย์คือวิริยะ วิริยพละ สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าความพยายามภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าพยายาม

{๔๘๗} [๔๑๒] ในคำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าปรารภความเพียร

{๔๘๘} [๔๑๓] ในคำว่า ประคับประคองจิตไว้ นั้น จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

ภิกษุประคับประคองไว้ ประคับประคองไว้ด้วยดี อุปถัมภ์ คํ้าชูซึ่งจิตนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประคับประคองจิตไว้

{๔๘๙} [๔๑๔] ในคำว่า เริ่มตั้งความเพียร นั้น สัมมัปปธาน (ความเพียรชอบ) เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมัปปธาน สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน

เพียรละอกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

{๔๙๐} [๔๑๕] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุนั้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เรื่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว{๔๙๑} [๔๑๖] ในคำว่า ทำฉันทะให้เกิด ... พยายาม ... ปรารภความเพียร ... ประคับประคองจิตไว้ ... เริ่มตั้งความเพียร นั้น สัมมัปปธาน เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมัปปธาน สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน

เพียรสร้างกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

{๔๙๒} [๔๑๗] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้นภิกษุนั้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น{๔๙๓} [๔๑๘] ในคำว่า ทำฉันทะให้เกิด ... พยายาม ... ปรารภความเพียร ... ประคับประคองจิตไว้ ... เริ่มตั้งความเพียร นั้น สัมมัปปธาน เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมัปปธาน สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน

เพียรรักษากุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วไม่ให้เสื่อม

{๔๙๔} [๔๑๙] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เป็นอย่างไรภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุนั้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้

เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว{๔๙๕} [๔๒๐] คำว่า เพื่อความตั้งมั่น เป็นต้น มีอธิบายว่า ความตั้งมั่นอันใด นั้นคือความไม่เลือนหาย ความไม่เลือนหายอันใด นั้นคือความมียิ่งขึ้น ความมียิ่งขึ้นอันใด นั้นคือความไพบูลย์ ความไพบูลย์อันใดนั้นคือความเจริญ ความเจริญอันใด นั้นคือความบริบรูณ์{๔๙๖} [๔๒๑] ในคำว่า ทำฉันทะให้เกิด นั้น ฉันทะ เป็นไฉน

ความพอใจ การทำความพอใจ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่าฉันทะ

ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี ให้บังเกิด ให้บังเกิดยิ่ง ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าทำฉันทะให้เกิด

{๔๙๗} [๔๒๒] ในคำว่า พยายาม นั้น ความพยายาม เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าความพยายาม

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าพยายาม{๔๙๘} [๔๒๓] ในคำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าปรารภความเพียร

{๔๙๙} [๔๒๔] ในคำว่า ประคับประคองจิตไว้ นั้น จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

ภิกษุประคับประคองไว้ ประคับประคองไว้ด้วยดี อุปถัมภ์ คํ้าชูซึ่งจิตนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประคับประคองจิตไว้

{๕๐๐} [๔๒๕] ในคำว่า เริ่มตั้งความเพียร นั้น สัมมัปปธาน เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมัปปธาน สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน{๕๐๑} [๔๒๖] ในคำเหล่านั้น สัมมัปปธาน เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าสัมมัปปธาน สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน

จบ อภิธัมมภาชนีย์

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๕๐๒} [๔๒๗] สัมมัปปธาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น