สุตตันตภาชนีย์ เล่ม ๓๕

๗. สติปัฏฐานวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

{๔๓๑} [๓๕๕] สติปัฎฐาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. พิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายในภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในและภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาภายในอยู่ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ทั้งภายในและภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่ พิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในและภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในและภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

๑. กายานุปัสสนานิทเทส

เห็นกายในกายภายใน

{๔๓๒} [๓๕๖] ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายภายใน เบื้องบนแต่ฝ่าเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา มันเหลว นํ้าลาย นํ้ามูก ไขข้อ มูตร’ภิกษุนั้นย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้น ภิกษุนั้น ครั้นเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตเข้าไปในกายภายนอก

เห็นกายในกายภายนอก

{๔๓๓} ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายภายนอก เบื้องบนแต่ฝ่าเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น นํ้าตา มันเหลว น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ภิกษุนั้นย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้น ภิกษุนั้น ครั้นเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตเข้าไปในกายทั้งภายในและภายนอก

เห็นกายในกายทั้งภายในและภายนอก

{๔๓๔} ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในและภายนอกอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายทั้งภายในและภายนอก เบื้องบนแต่ฝ่าเท้าขึ้นไป เบื้องตํ่าแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มโดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘มีอยู่ในกายนี้ คือ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น นํ้าตา มันเหลว นํ้าลาย นํ้ามูก ไขข้อ มูตร’ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในและภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

{๔๓๕} [๓๕๗] ในคำว่า พิจารณาเห็น นั้น การพิจารณาเห็น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ นี้เรียกว่าการพิจารณาเห็น

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยการพิจารณาเห็นนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าพิจารณาเห็น

{๔๓๖} [๓๕๘] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ประพฤติเป็นไปอยู่ รักษาอยู่ เป็นไปอยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปอยู่ เที่ยวไปอยู่ พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

{๔๓๗} [๓๕๙] ในคำว่า มีความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีความเพียร{๔๓๘} [๓๖๐] ในคำว่า มีสัมปชัญญะ นั้น สัมปชัญญะ เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฎฐิ นี้เรียกว่าสัมปชัญญะ

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยสัมปชัญญะนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีสัมปชัญญะ{๔๓๙} [๓๖๑] ในคำว่า มีสติ นั้น สติ เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ... สัมมาสติ นี้เรียกว่าสติ

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยสตินี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีสติ{๔๔๐} [๓๖๒] ในคำว่า กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นั้น โลก เป็นไฉน

กายนั้นเอง ชื่อว่าโลก แม้อุปาทานขันธ์ ๕ ก็ชื่อว่าโลก นี้เรียกว่าโลก

อภิชฌา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าอภิชฌา

โทมนัส เป็นไฉน

ความไม่สำราญทางจิต ความทุกข์ทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าโทมนัส

อภิชฌาและโทมนัสดังกล่าวมานี้ถูกกำจัด ถูกกำจัดราบคาบ สงบระงับ เข้าไประงับ ดับไป ดับไปอย่างราบคาบ ถูกทำให้พินาศไป ถูกทำให้พินาศไปด้วยดี ถูกทำให้เหือดแห้ง ถูกทำให้เหือดแห้งด้วยดี ถูกทำให้มีที่สุดปราศไปแล้วในโลกนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ากำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

จบ กายานุปัสสนานิทเทส

๒. เวทนานุปัสสนานิทเทส

เห็นเวทนาในเวทนาภายใน

{๔๔๑} [๓๖๓] ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาภายในอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เสวยสุขเวทนาอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’ หรือเสวยทุกขเวทนาอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’ หรือเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ หรือเสวยสุขเวทนามีอามิสอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนามีอามิส’ หรือเสวยสุขเวทนาไม่มี

อามิสอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาไม่มีอามิส’ หรือเสวยทุกขเวทนามีอามิสอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนามีอามิส’ หรือเสวยทุกขเวทนาไม่มีอามิสอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาไม่มีอามิส’ หรือเสวยอทุกขมสุขเวทนา มีอามิสอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนามีอามิส’ หรือเสวยอทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิสอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิส’

ภิกษุนั้นย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้น ภิกษุนั้นครั้นเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตเข้าไปในเวทนาภายนอก

เห็นเวทนาในเวทนาภายนอก

{๔๔๒} ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาภายนอกอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้รู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยสุขเวทนาว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยสุขเวทนา’ รู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยทุกขเวทนาว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยทุกขเวทนา’ รู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ รู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยสุขเวทนามีอามิสว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยสุขเวทนามีอามิส’ หรือรู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยสุขเวทนาไม่มีอามิสว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยสุขเวทนาไม่มีอามิส’ รู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยทุกขเวทนามีอามิสว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยทุกขเวทนามีอามิส’ หรือรู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยทุกขเวทนาไม่มีอามิสว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยทุกขเวทนาไม่มีอามิส’ รู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนามีอามิสว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนามีอามิส’

หรือรู้ชัดบุคคลอื่นผู้กำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิสว่า ‘เธอผู้นั้นกำลังเสวยอทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิส’

ภิกษุนั้นย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้น ภิกษุนั้นครั้นเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตเข้าไปในเวทนาทั้งในภายในและในภายนอก

เห็นเวทนาในเวทนาทั้งภายในและภายนอก

{๔๔๓} ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งภายในและภายนอกอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้รู้ชัดสุขเวทนาว่า ‘เป็นสุขเวทนา’ รู้ชัดทุกขเวทนาว่า ‘เป็นทุกขเวทนา’ รู้ชัดอทุกขมสุขเวทนาว่า ‘เป็นอทุกขมสุขเวทนา’ รู้ชัดสุขเวทนามีอามิสว่า ‘เป็นสุขเวทนามีอามิส’ รู้ชัดสุขเวทนาไม่มีอามิสว่า ‘เป็นสุขเวทนาไม่มีอามิส’ รู้ชัดทุกขเวทนามีอามิสว่า ‘เป็นทุกขเวทนามีอามิส’ รู้ชัดทุกขเวทนาไม่มีอามิสว่า ‘เป็นทุกขเวทนาไม่มีอามิส’ รู้ชัดอทุกขมสุขเวทนามีอามิสว่า ‘เป็นอทุกขมสุขเวทนามีอามิส’ หรือรู้ชัดอทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิสว่า ‘เป็นอทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิส’ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งในภายในและในภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

{๔๔๔} [๓๖๔] ในคำว่า พิจารณาเห็น ... อยู่ ... มีความเพียร ... มีสัมปชัญญะ ... มีสติ ... กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นั้น โลก เป็นไฉน

เวทนานั้นเองชื่อว่าโลก แม้อุปาทานขันธ์ ๕ ก็ชื่อว่าโลก นี้เรียกว่าโลก

อภิชฌา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าอภิชฌา

โทมนัส เป็นไฉน

ความไม่สำราญทางจิต ความทุกข์ทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าโทมนัส

อภิชฌาและโทมนัสดังกล่าวมานี้ถูกกำจัด ถูกกำจัดราบคาบ สงบระงับ เข้าไประงับ ดับไป ดับไปอย่างราบคาบ ถูกทำให้พินาศไป ถูกทำให้พินาศไปด้วยดี ถูกทำให้เหือดแห้ง ถูกทำให้เหือดแห้งด้วยดี ถูกทำให้มีที่สุดปราศไปแล้วในโลกนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ากำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

จบ เวทนานุปัสสนานิทเทส

๓. จิตตานุปัสสนานิทเทส

เห็นจิตในจิตในภายใน

{๔๔๕} [๓๖๕] ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตมีราคะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเรามีราคะ’ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราปราศจากราคะ’ จิตมีโทสะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเรามีโทสะ’ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราปราศจากโทสะ’ จิตมีโมหะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเรามีโมหะ’ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราปราศจากโมหะ’ จิตหดหู่ก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราหดหู่’ จิตฟุ้งซ่านก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราฟุ้งซ่าน’ จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ชัดว่า ‘จิต

ของเราเป็นมหัคคตะ’ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราไม่เป็นมหัคคตะ’ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเรามีจิตอื่นยิ่งกว่า’ หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’ จิตเป็นสมาธิก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราเป็นสมาธิ’ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราไม่เป็นสมาธิ’ จิตหลุดพ้นก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราหลุดพ้น’ หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเราไม่หลุดพ้น’

ภิกษุนั้นย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้น ภิกษุนั้นครั้นเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตเข้าไปในจิตภายนอก

เห็นจิตในจิตภายนอก

{๔๔๖} ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตของเธอผู้นั้นมีราคะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นมีราคะ’ หรือจิตของเธอผู้นั้นปราศจากราคะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นปราศจากราคะ’ จิตของเธอผู้นั้นมีโทสะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นมีโทสะ’ หรือจิตของเธอผู้นั้นปราศจากโทสะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นปราศจากโทสะ’ จิตของเธอผู้นั้นมีโมหะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นมีโมหะ’ หรือจิตของเธอผู้นั้นปราศจากโมหะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นปราศจากโมหะ’ จิตของเธอผู้นั้นหดหู่ก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นหดหู่’ หรือจิตของเธอผู้นั้นฟุ้งซ่านก็รูชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นฟุ้งซ่าน’ จิตของเธอผู้นั้นเป็นมหัคคตะก็รู้ชัดว่า

‘จิตของเธอผู้นั้นเป็นมหัคคตะ’ หรือจิตของเธอผู้นั้นไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นไม่เป็นมหัคคตะ’ จิตของเธอผู้นั้นมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นมีจิตอื่นยิ่งกว่า’ หรือจิตของเธอผู้นั้นไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’ จิตของเธอผู้นั้นเป็นสมาธิก็รู้ชัดว่า ‘จิตของ เธอผู้นั้นเป็นสมาธิ’ หรือจิตของเธอผู้นั้นไม่เป็นสมาธิก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นไม่เป็นสมาธิ’ จิตของเธอผู้นั้นหลุดพ้นก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นหลุดพ้น’ หรือจิตของเธอผู้นั้นไม่หลุดพ้นก็รู้ชัดว่า ‘จิตของเธอผู้นั้นไม่หลุดพ้น’ภิกษุนั้นย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้น ภิกษุนั้นครั้นเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตเข้าไปในจิตทั้งภายในและภายนอก

เห็นจิตในจิตทั้งภายในและภายนอก

{๔๔๗} ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในและภายนอกอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตมีราคะก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีราคะ’ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากราคะ’ จิตมีโทสะก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโทสะ’ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโทสะ’ จิตมีโมหะก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโมหะ’ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโมหะ’ จิตหดหู่ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหดหู่’ จิตฟุ้งซ่านก็รู้ชัดว่า ‘จิตฟุ้งซ่าน’ จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นมหัคคตะ’ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นมหัคคตะ’ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า’ หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’ จิตเป็นสมาธิก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นสมาธิ’ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นสมาธิ’ จิตหลุดพ้นก็รู้ชัดว่า ‘จิตหลุดพ้น’ หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่หลุดพ้น’ด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายโนและภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

{๔๔๘} [๓๖๖] ในคำว่า พิจารณาเห็น ... อยู่ ... มีความเพียร ... มีสัมปชัญญะ ... มีสติ ... กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นั้น โลก เป็นไฉน

จิตนั้นเอง ชื่อว่าโลก แม้อุปาทานขันธ์ ๕ ก็ชื่อว่าโลก นี้เรียกว่าโลก

อภิชฌา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าอภิชฌา

โทมนัส เป็นไฉน

ความไม่สำราญทางจิต ความทุกข์ทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าโทมนัส

อภิชฌาและโทมนัสดังกล่าวมานี้ถูกกำจัด ถูกกำจัดราบคาบ สงบระงับ เข้าไประงับ ดับไป ดับไปอย่างราบคาบ ถูกทำให้พินาศไป ถูกทำให้พินาศไปด้วยดี ถูกทำให้เหือดแห้ง ถูกทำให้เหือดแห้งด้วยดี ถูกทำให้มีที่สุดปราศไปแล้วในโลกนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ากำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

จบ จิตตานุปัสสนานิทเทส

๔. ธัมมานุปัสสนานิทเทส

เห็นธรรมในธรรมภายใน

{๔๔๙} [๓๖๗] ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่ เป็นอย่างไร

นีวรณบรรพ หมวดนิวรณ์

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกามฉันทะมีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันทะมีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อกามฉันทะไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันทะไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา’ อนึ่ง กามฉันทะที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย กามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว จะละเสียได้ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย กามฉันทะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยอีกอย่างหนึ่ง เมื่อพยาบาทมีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถีนมิทธะมีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะมีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อวิจิกิจฉามีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉามีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา’ อนึ่ง วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว จะละเสียได้ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย วิจิกิจฉาที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย

โพชฌังคบรรพ หมวดโพชฌงค์

เมื่อสติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา’ อนึ่ง สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย สติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยอีกอย่างหนึ่ง เมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออุเปกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘อุเปกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา’ หรือเมื่ออุเปกขาสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘อุเปกขาสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเรา’ อนึ่ง อุเปกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย อุเปกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย

ภิกษุนั้นย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้น ภิกษุนั้นครั้นเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตเข้าไปในธรรมภายนอก

เห็นธรรมในธรรมภายนอก

{๔๕๐} ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่ เป็นอย่างไร

นีวรณบรรพ หมวดนิวรณ์

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกามฉันทะมีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันทะมีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น’ หรือเมื่อกามฉันทะไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันทะไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น’ อนึ่ง กามฉันทะที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย กามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว จะละเสียได้ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย กามฉันทะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยอีกอย่างหนึ่ง เมื่อพยาบาทมีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถีนมิทธะมีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะมีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อวิจิกิจฉามีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉามีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น’ อนึ่ง วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว จะละเสียได้ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยวิจิกิจฉาที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย

โพชฌังคบรรพ หมวดโพชฌงค์

เมื่อสติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น’ อนึ่ง สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใดก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย สติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยอีกอย่างหนึ่ง เมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออุเปกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ก็รู้ชัดว่า ‘อุเปกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น’ หรือเมื่ออุเปกขาสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น ก็รู้ชัดว่า ‘อุเปกขาสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิตของเธอผู้นั้น’ อนึ่ง อุเปกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย อุเปกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยภิกษุนั้นย่อมเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้น ภิกษุนั้นครั้นเสพ เจริญ ทำให้มาก กำหนดด้วยดีซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ย่อมน้อมจิตเข้าไปในธรรมทั้งภายในและภายนอก

เห็นธรรมในธรรมทั้งในภายในและในภายนอก

{๔๕๑} ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งในภายในและในภายนอกอยู่ เป็นอย่างไร

นีวรณบรรพ หมวดนิวรณ์

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกามฉันทะมีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันทะมีอยู่ ณ ภายในจิต’ หรือเมื่อกามฉันทะไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันทะไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต’ อนึ่ง กามฉันทะที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย กามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว จะละเสียได้ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย กามฉันทะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยอีกอย่างหนึ่ง เมื่อพยาบาทมีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อถีนมิทธะมีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะมีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อวิจิกิจฉามีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉามีอยู่ ณ ภายในจิต’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต’ อนึ่ง วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว จะละเสียได้ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย วิจิกิจฉาที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย

โพชฌังคบรรพ หมวดโพชฌงค์

เมื่อสติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต’ อนึ่ง สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด

จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย สติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วจะเจริญบริบูรณ์ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ...

อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออุเปกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘อุเปกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ ณ ภายในจิต’ หรือเมื่ออุเปกขาสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต ก็รู้ชัดว่า ‘อุเปกขาสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ ณ ภายในจิต’ อนึ่ง อุเปกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วย อุเปกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ด้วยอาการใด ก็รู้ชัดอาการนั้นด้วยด้วยอาการอย่างนี้ ภิกษุชื่อว่าพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในและภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้{๔๕๒} [๓๖๘] ในคำว่า พิจารณาเห็น นั้น การพิจารณาเห็น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ นี้เรียกว่าการพิจารณาเห็น

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยการพิจารณาเห็นนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าพิจารณาเห็น{๔๕๓} [๓๖๙] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ประพฤติเป็นไปอยู่ รักษาอยู่ เป็นไปอยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปอยู่ เที่ยวไปอยู่ พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

{๔๕๔} [๓๗๐] ในคำว่า มีความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีความเพียร{๔๕๕} [๓๗๑] ในคำว่า มีสัมปชัญญะ นั้น สัมปชัญญะ เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ นี้เรียกว่าสัมปชัญญะ

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยสัมปชัญญะนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีสัมปชัญญะ{๔๕๖} [๓๗๒] ในคำว่า มีสติ นั้น สติ เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ... สัมมาสติ นี้เรียกว่าสติ

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยสตินี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ามีสติ{๔๕๗} [๓๗๓] ในคำว่า กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นั้น โลก เป็นไฉน

ธรรมเหล่านั้นเอง ชื่อว่าโลก แม้อุปาทานขันธ์ ๕ ก็ชื่อว่าโลก นี้เรียกว่าโลก

อภิชฌา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าอภิชฌา

โทมนัส เป็นไฉน

ความไม่สำราญทางจิต ความทุกข์ทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าโทมนัสอภิชฌาและโทมนัสดังกล่าวมานี้ถูกกำจัด ถูกกำจัดราบคาบ สงบระงับ เข้าไประงับ ดับไป ดับไปอย่างราบคาบ ถูกทำให้พินาศไป ถูกทำให้พินาศไปด้วยดี ถูกทำให้เหือดแห้ง ถูกทำให้เหือดแห้งด้วยดี ถูกทำให้มีที่สุดปราศไปแล้วในโลกนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่ากำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

จบ ธัมมานุปัสสนานิทเทส

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

{๔๕๘} [๓๗๔] สติปัฏฐาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่

๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่

๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่

๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่

เห็นกายในกาย

{๔๕๙} [๓๗๕] ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ เป็นอย่างไร

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ...