อกุศลนิเทส เล่ม ๓๕

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

จบ อภิธัมมมาติกา

๕. ปัจจยจตุกกะ

อกุศลจิต ๑๒

{๒๙๑} [๒๔๘] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ มีรูปเป็นอารมณ์ หรือมีเสียงเป็นอารมณ์ มีกลิ่นเป็นอารมณ์ มีรสเป็นอารมณ์ มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใดในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๒๙๒} [๒๔๙] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

{๒๙๓} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

{๒๙๔} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ{๒๙๕} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

{๒๙๖} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖{๒๙๗} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

{๒๙๘} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

{๒๙๙} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความชักนำให้คล้อยตามไป ความยินดี ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา{๓๐๐} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เป็นไฉน

ทิฎฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ รกชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความเห็นโลเล สัญโญชน์คือทิฏฐิ ความถือผิด ความถือผิดเฉพาะ ความเห็นดิ่งไปในทางผิด ความถือผิดจากสภาวะ ทางแห่งความชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส นี้เรียกว่าเพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน{๓๐๑} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นอุปาทาน นี้เรียกว่าเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

{๓๐๒} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เป็นไฉน

ความเกิด ความเกิดพร้อม ความบังเกิด ความบังเกิดเฉพาะ ความปรากฏแห่งธรรมนั้น ๆ นี้เรียกว่าเพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

{๓๐๓} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นไฉน

ชรา ๑ มรณะ ๑

ในชราและมรณะนั้น ชรา เป็นไฉน

ความคร่ำคร่า ภาวะที่คร่ำคร่า ความเสื่อมสิ้นอายุแห่งธรรมนั้น ๆ นี้เรียกว่าชรา

ในชราและมรณะนั้น มรณะ เป็นไฉน

ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตก ความทำลาย ความไม่เที่ยง ความหายไปแห่งธรรมนั้น ๆ นี้เรียกว่ามรณะ

ชราและมรณะดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ

{๓๐๔} คำว่า เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ นั้น ได้แก่ ความไปร่วม ความมาร่วม ความประชุม ความปรากฏแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมมีด้วยประการอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑)

{๓๐๕} [๒๕๐] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนาม เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๐๖} [๒๕๑] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

ในคำว่า เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ นั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นผัสสะ นี้เรียกว่านาม

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๒){๓๐๗} [๒๕๒] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๐๘} [๒๕๓] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เป็นไฉนนาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ความเกิดขึ้นแห่งโสตายตนะ ความเกิดขึ้นแห่งฆานายตนะ ความเกิดขึ้นแห่งชิวหายตนะ ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปในคำว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัยนั้น จึงมีอายตนะที่ ๖ นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

รูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวนี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๓)

{๓๐๙} [๒๕๔] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๑๐} [๒๕๕] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เป็นไฉน

นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

ในคำว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัยนั้น จึงมีสฬายตนะ นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

มหาภูตรูป ๔ และรูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวนี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ เป็นไฉน

จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๔)

จบ ปัจจยจตุกกะ

๖. เหตุจตุกกะ

{๓๑๑} [๒๕๖] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่มีวิญญาณเป็นเหตุ เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่มีนามเป็นเหตุ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๑๒} [๒๕๗] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชา เป็นเหตุ เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่มีวิญญาณเป็นเหตุ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่มีวิญญาณเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่มีนามเป็นเหตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่มีนามเป็นเหตุในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ เป็นไฉนการกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ เป็นไฉน

ทิฎฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ รกชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความเห็นโลเล สังโยชน์คือทิฏฐิ ความถือผิด ความถือผิดเฉพาะ ความเห็นดิ่งไปในทางผิด ความถือผิดจากสภาวะทางแห่งความชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือเอาโดยวิปลาส นี้เรียกว่าเพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑-๕){๓๑๓} [๒๕๘] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่มีวิญญาณเป็นเหตุ เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีนามเป็นเหตุ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๑๔} [๒๕๙] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่มีวิญญาณเป็นเหตุ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่มีวิญญาณเป็นเหตุ

ในคำว่า เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีนามเป็นเหตุ นั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นผัสสะ นี้เรียกว่านาม

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีนามเป็นเหตุ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีนามเป็นเหตุ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๒ - ๖)

{๓๑๕} [๒๖๐] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่มีวิญญาณเป็นเหตุ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่มีนามรูปเป็นเหตุ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย

จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๑๖} [๒๖๑] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ เป็นไฉนการคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่มีวิญญาณเป็นเหตุ เป็นไฉนนาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่มีวิญญาณเป็นเหตุ

ในคำว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่มีนามรูปเป็นเหตุ นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

รูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวนี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่มีนามรูปเป็นเหตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่มีนามรูปเป็นเหตุในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วย ประการฉะนี้ (๑ - ๗)

{๓๑๗} [๒๖๒] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่มีวิญญาณเป็นเหตุ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะที่มีนามรูปเป็นเหตุ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๑๘} [๒๖๓] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่มีอวิชชาเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่มีสังขารเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่มีวิญญาณเป็นเหตุ เป็นไฉน

นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปที่มีวิญญาณเป็นเหตุ

ในคำว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะที่มีนามรูปเป็นเหตุนั้น คือ นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

มหาภูตรูป ๔ และรูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวนี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสพายตนะที่มีนามรูปเป็นเหตุ เป็นไฉน

จักขายตนะ ... มนายตนะ นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะที่มีนามรูปเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มี อายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ เป็นไฉนการกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่มีอายตนะที่ ๖ เป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่มีผัสสะเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่มีเวทนาเป็นเหตุ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ เป็นไฉน

ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือเอาโดยวิปลาส นี้เรียกว่าเพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่มีตัณหาเป็นเหตุ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๔ - ๘)

จบ เหตุจตุกกะ

๗. สัมปยุตตจตุกกะ

{๓๑๙} [๒๖๔] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่

สัมปยุตด้วยผัสสะ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๒๐} [๒๖๕] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา เป็นไฉนการคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชาในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขารในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ เป็นไฉนเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะ เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา เป็นไฉน

ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือเอาโดยวิปลาส นี้เรียกว่าเพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑ - ๙){๓๒๑} [๒๖๖] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยนาม เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่

สัมปยุตด้วยผัสสะ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๒๒} [๒๖๗] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา เป็นไฉนการคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชาในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขารในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ เป็นไฉนเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณในคำว่า เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยนาม นั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นผัสสะ นี้เรียกว่านาม

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยนาม เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยนาม ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๒ - ๑๐)

{๓๒๓} [๒๖๘] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปและนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๒๔} [๒๖๙] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขารในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปและนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ เป็นไฉนนาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปและนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณในคำว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

รูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวนี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๓ - ๑๑)

{๓๒๕} [๒๗๐] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปและนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะและอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหาที่สัมปยุตด้วยเวทนา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานที่สัมปยุตด้วยตัณหา เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๒๖} [๒๗๑] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชา เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารที่สัมปยุตด้วยอวิชชาในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขาร เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณที่สัมปยุตด้วยสังขารในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปและนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ เป็นไฉนนาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปและนามที่สัมปยุตด้วยวิญญาณในคำว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะและอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

มหาภูตรูป ๔ และรูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวนี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะและอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม เป็นไฉน

จักขายตนะ ... มนายตนะ นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะและอายตนะที่ ๖ ที่สัมปยุตด้วยนาม

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะที่สัมปยุตด้วยอายตนะที่ ๖ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการ ฉะนี้ (๔ - ๑๒)

จบ สัมปยุตตจตุกกะ

๘. อัญญมัญญจตุกกะ

{๓๒๗} [๒๗๒] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม แม้เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๒๘} [๒๗๓] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

{๓๒๙} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าแม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา{๓๓๐} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าแม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

{๓๓๑} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าแม้เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ{๓๓๒} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนาม เป็นไฉนเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าแม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนาม{๓๓๓} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉนการกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าแม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖{๓๓๔} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าแม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

{๓๓๕} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าแม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา{๓๓๖} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เป็นไฉน

ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ ความถือเอาโดยวิปลาส นี้เรียกว่าเพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าแม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

{๓๓๗} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นอุปาทาน นี้เรียกว่าเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

{๓๓๘} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เป็นไฉน

ความเกิด ความเกิดพร้อม ความบังเกิด ความบังเกิดเฉพาะ ความปรากฏแห่งธรรมนั้น ๆ นี้เรียกว่าเพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

{๓๓๙} ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นไฉน

ชรา ๑ มรณะ ๑

ในชราและมรณะนั้น ชรา เป็นไฉน

ความครํ่าคร่า ภาวะที่คร่ำคร่า ความเสื่อมสิ้นอายุแห่งธรรมนั้น ๆ นี้เรียกว่าชรา

ในชราและมรณะนั้น มรณะ เป็นไฉน

ความสิ้นไป ความเสื่อมไป ความแตก ความทำลาย ความไม่เที่ยง ความหายไปแห่งธรรมนั้น ๆ นี้เรียกว่ามรณะ

ชราและมรณะดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ

{๓๔๐} คำว่า เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ นั้น ได้แก่ ความไปร่วม ความมาร่วม ความประชุม ความปรากฏแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมมีด้วยประการอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่า กองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๑-๑๓){๓๔๑} [๒๗๔] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม แม้เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมี

ผัสสะ แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมี เวทนา แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๔๒} [๒๗๕] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าแม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชาในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าแม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าแม้เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

ในคำว่า เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ นั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นผัสสะ นี้เรียกว่านาม

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีนาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ นี้เรียกว่าแม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีนาม ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๒ - ๑๔){๓๔๓} [๒๗๖] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป แม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย

จึงมีผัสสะ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวล นั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๔๔} [๒๗๗] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าแม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชาในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าแม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เป็นไฉน

นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือ รูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปคำว่า แม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัยนั้น จึงมีวิญญาณ นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

รูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวนี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าแม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณคำว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัยนั้น จึงมีอายตนะที่ ๖ นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

รูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่๖ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เป็นไฉน

นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าแม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าแม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

{๓๔๕} [๒๗๘] ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร แม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป แม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เพราะสฬายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะที่ ๖ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา แม้เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา แม้เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน แม้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๔๖} [๒๗๙] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้นแม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าแม้เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีอวิชชาในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าแม้เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เป็นไฉน

นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

คำว่า แม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

รูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวนี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เป็นไฉนจิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าแม้เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณคำว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัยนั้น จึงมีสฬายตนะ นั้น คือ นาม ๑ รูป ๑ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

มหาภูตรูป ๔ และรูปที่มโนวิญญาณธาตุอาศัยเป็นไป นี้เรียกว่ารูป

นามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่านามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ เป็นไฉนจักขายตนะ ... มนายตนะ นี้เรียกว่าเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนามรูป เป็นไฉนนาม ๑ รูป ๑

ในนามและรูปนั้น นาม เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้เรียกว่านาม

ในนามและรูปนั้น รูป เป็นไฉน

ความเกิดขึ้นแห่งจักขายตนะ ... ความเกิดขึ้นแห่งกายายตนะ หรือรูปแม้อื่นใดมีอยู่ ได้แก่ รูปที่เกิดแต่จิต มีจิตเป็นเหตุ มีจิตเป็นสมุฏฐาน นี้เรียกว่ารูปนามและรูปดังกล่าวมานี้ นี้เรียกว่าแม้เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ กิริยาที่ถูกต้อง ความถูกต้อง นี้เรียกว่า เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

ในปัจจยาการเหล่านั้น แม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าแม้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้ (๔-๑๖)

จบ อัญญมัญญจตุกกะ

๙. อกุสลนิทเทส

อกุศลจิตดวงที่ ๒-๓-๔

{๓๔๗} [๒๘๐] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากทิฏฐิ มีรูปเป็นอารมณ์ ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากทิฏฐิ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูงในสมัยใด ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์ เพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๔๘} [๒๘๑] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เป็นไฉน

การคิด กิริยาที่คิด ความคิด นี้เรียกว่าเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร ...

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์ เป็นไฉน

การตัดสินใจ กิริยาที่ตัดสินใจ ความตัดสินใจในอารมณ์นั้น นี้เรียกว่าเพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นอธิโมกข์ นี้เรียกว่าเพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

อกุศลจิตดวงที่ ๕

{๓๔๙} [๒๘๒] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยทิฏฐิ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๕๐} [๒๘๓] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา ...

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมี

เวทนา ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

อกุศลจิตดวงที่ ๖-๗-๘

{๓๕๑} [๒๘๔] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากทิฏฐิ มีรูปเป็นอารมณ์ ... สหรคตด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากทิฏฐิ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ในสมัยใด ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์ เพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้[๒๘๕] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

อกุศลจิตดวงที่ ๙-๑๐

{๓๕๒} [๒๘๖] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยโทมนัส สัมปยุตด้วยปฏิฆะ มีรูปเป็นอารมณ์ ... สหรคตด้วยโทมนัส สัมปยุตด้วยปฏิฆะมีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็น

อารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูงในสมัยใด ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีปฏิฆะ เพราะปฏิฆะเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์ เพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๕๓} [๒๘๗] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา ... นี้เรียกว่าผัสสะเกิดเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

ความไม่สำราญทางจิต ความทุกข์ทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีปฏิฆะ เป็นไฉน

ความที่จิตอาฆาต ความที่จิตอาฆาตตอบ ... ความดุร้าย ความปากร้าย ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีปฏิฆะ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะปฏิฆะเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์ เป็นไฉน

การตัดสินใจ กิริยาที่ตัดสินใจ ความตัดสินใจในอารมณ์นั้น นี้เรียกว่าเพราะปฏิฆะเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นอธิโมกข์ นี้เรียกว่าภพเกิดเพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

อกุศลจิตดวงที่ ๑๑

{๓๕๔} [๒๘๘] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีวิจิกิจฉา เพราะวิจิกิจฉาเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๕๕} [๒๘๙] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา ... นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีวิจิกิจฉา เป็นไฉน

การเคลือบแคลง กิริยาที่เคลือบแคลง ความเคลือบแคลง ความคิดเห็นไปต่าง ๆ นานา ความตัดสินอารมณ์ไม่ได้ ความเห็นสองแง่ ความเห็นเหมือนทางสองแพร่ง ความสงสัย ความไม่สามารถจะถือเอาโดยส่วนเดียวได้ ความคิดส่ายไป ความคิดพร่าไป ความไม่สามารถจะหยั่งลงถือเอาเป็นยุติได้ ความกระด้างแห่งจิต ความลังเลใจ นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีวิจิกิจฉา

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะวิจิกิจฉาเป็นปัจจัย จึงมีภพ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นวิจิกิจฉา นี้เรียกว่าเพราะวิจิกิจฉาเป็นปัจจัย จึงมีภพ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

อกุศลจิตดวงที่ ๑๒

{๓๕๖} [๒๙๐] ธรรมเป็นอกุศล เป็นไฉน

อกุศลจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ในสมัยนั้น เพราะอวิชชาป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนามเป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีอุทธัจจะ เพราะอุทธัจจะเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์ เพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๕๗} [๒๙๑] ในปัจจยาการเหล่านั้น อวิชชา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชา ... นี้เรียกว่าเพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เป็นไฉน

ความสำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความไม่สำราญทางจิตก็ไม่ใช่ ความเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่ไม่ทุกข์ไม่สุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส นี้เรียกว่าเพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนาในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีอุทธัจจะ เป็นไฉน

ความฟุ้งซ่านแห่งจิต ความไม่สงบแห่งจิต ความวุ่นวายใจ ความพล่านแห่งจิต นี้เรียกว่าเพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีอุทธัจจะ

ในปัจจยาการเหล่านั้น เพราะอุทธัจจะเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์ เป็นไฉน

การตัดสินใจ กิริยาที่ตัดสินใจ ความตัดสินใจในอารมณ์นั้น นี้เรียกว่าเพราะอุทธัจจะเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์

ในปัจจยาการเหล่านั้น อธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เว้นอธิโมกข์ นี้เรียกว่าเพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ ... ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

จบ อกุสลนิทเทส

๑๐. กุสลนิทเทส

กามาวจรกุศลจิต ๘

กามาวจรกุศลจิตดวงที่ ๑

{๓๕๘} [๒๙๒] ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กามาวจรกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ มีรูปเป็นอารมณ์ หรือมีเสียงเป็นอารมณ์ มีกลิ่นเป็นอารมณ์ มีรสเป็นอารมณ์ มีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้น ในสมัยใด ในสมัยนั้น เพราะกุศลมูลป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนาม เพราะนาม เป็นปัจจัย จึงมีอายตนะที่ ๖ เพราะอายตนะที่ ๖ เป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีปสาทะ เพราะปสาทะเป็นปัจจัย จึงมีอธิโมกข์ เพราะอธิโมกข์เป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้{๓๕๙} [๒๙๓] ในปัจจยาการเหล่านั้น กุศลมูล เป็นไฉน

อโลภะ อโทสะ อโมหะ

ในกุศลมูลนั้น อโลภะ เป็นไฉน

การไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ความไม่โลภ การไม่กำหนัดนัก กิริยาที่ไม่กำหนัดนัก ความไม่กำหนัดนัก ความไม่เพ่งเล็งที่จะเอาทรัพย์สมบัติของผู้อื่น กุศลมูลคืออโลภะ นี้เรียกว่าอโลภะ

ในกุศลมูลนั้น อโทสะ เป็นไฉน