อภิธรรมภาชนีย์ เล่ม ๓๕

๒. อภิธัมมภาชนีย์

{๑๒๔} [๑๘๓] ธาตุ ๑๘ คือ

๑. จักขุธาตุ ๒. รูปธาตุ

๓. จักขุวิญญาณธาตุ ๔. โสตธาตุ

๕. สัททธาตุ ๖. โสตวิญญาณธาตุ

๗. ฆานธาตุ ๘. คันธธาตุ

๙. ฆานวิญญาณธาตุ ๑๐. ชิวหาธาตุ

๑๑. รสธาตุ ๑๒. ชิวหาวิญญาณธาตุ

๑๓. กายธาตุ ๑๔. โผฏฐัพพธาตุ

๑๕. กายวิญญาณธาตุ ๑๖. มโนธาตุ

๑๗. ธัมมธาตุ ๑๘. มโนวิญญาณธาตุ

{๑๒๕} [๑๘๔] ในธาตุ ๑๘ นั้น จักขุธาตุ เป็นไฉน

จักขุใดเป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ ... นี้เรียกว่าบ้านว่างบ้าง นี้เรียกว่าจักขุธาตุในธาตุ ๑๘ นั้น รูปธาตุ เป็นไฉน

รูปใดอาศัยมหาภูตรูป ๔ ได้แก่ แสงสี ... นี้เรียกว่ารูปธาตุบ้าง นี้เรียก ว่ารูปธาตุ (๒)ในธาตุ ๑๘ นั้น จักขุวิญญาณธาตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ จักขุวิญญาณธาตุที่สมกัน อาศัยจักขุปสาทและรูปารมณ์เกิดขึ้น นี้เรียกว่าจักขุวิญญาณธาตุ (๓){๑๒๖} ในธาตุ ๑๘ นั้น โสตธาตุ เป็นไฉน

โสตะใดเป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ ... นี้เรียกว่าบ้านว่างบ้าง นี้เรียกว่าโสตธาตุ (๔)

ในธาตุ ๑๘ นั้น สัททธาตุ เป็นไฉน

เสียงใดอาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ ... นี้เรียกว่าสัททธาตุบ้าง นี้เรียกว่าสัททธาตุ (๕)

ในธาตุ ๑๘ นั้น โสตวิญญาณธาตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ โสตวิญญาณธาตุที่สมกัน อาศัยโสตปสาทและสัททารมณ์เกิดขึ้น นี้เรียกว่าโสตวิญญาณธาตุ (๖){๑๒๗} ในธาตุ ๑๘ นั้น ฆานธาตุ เป็นไฉน

ฆานะใดเป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ ... นี้เรียกว่าบ้านว่างบ้าง นี้เรียกว่าฆานธาตุ (๗)

ในธาตุ ๑๘ นั้น คันธธาตุ เป็นไฉน

กลิ่นใดอาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ ... นี้เรียกว่าคันธธาตุบ้าง นี้เรียกว่าคันธธาตุ (๘)

ในธาตุ ๑๘ นั้น ฆานวิญญาณธาตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ ฆานวิญญาณธาตุที่สมกัน อาศัยฆานปสาทและคันธารมณ์เกิดขึ้น นี้เรียกว่าฆานวิญญาณธาตุ (๙){๑๒๘} ในธาตุ ๑๘ นั้น ชิวหาธาตุ เป็นไฉน

ชิวหาใดเป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ ... นี้เรียกว่าบ้านว่างบ้าง นี้เรียกว่าชิวหาธาตุ (๑๐)

ในธาตุ ๑๘ นั้น รสธาตุ เป็นไฉน

รสใดอาศัยมหาภูตรูป ๔ เป็นสิ่งที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ ... นี้เรียกว่ารสธาตุบ้าง นี้เรียกว่ารสธาตุ (๑๑)

ในธาตุ ๑๘ นั้น ชิวหาวิญญาณธาตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ ชิวหาวิญญาณธาตุที่สมกัน อาศัยชิวหาปสาทและรสารมณ์เกิดขึ้น นี้เรียกว่าชิวหาวิญญาณธาตุ (๑๒){๑๒๙} ในธาตุ ๑๘ นั้น กายธาตุ เป็นไฉน

กายใดเป็นปสาทรูป อาศัยมหาภูตรูป ๔ ... นี้เรียกว่าบ้านว่างบ้าง นี้เรียกว่ากายธาตุ (๑๓)

ในธาตุ ๑๘ นั้น โผฏฐัพพธาตุ เป็นไฉน

ปฐวีธาตุ ... นี้เรียกว่าโผฏฐัพพธาตุบ้าง นี้เรียกว่าโผฏฐัพพธาตุ (๑๔)

ในธาตุ ๑๘ นั้น กายวิญญาณธาตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ กายวิญญาณธาตุที่สมกัน อาศัยกายปสาทและโผฏฐัพพารมณ์เกิดขึ้น นี้เรียกว่ากายวิญญาณธาตุ (๑๕){๑๓๐} ในธาตุ ๑๘ นั้น มโนธาตุ เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนธาตุที่สมกัน เกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับของจักขุวิญญาณธาตุ จิต ... ของโสตวิญญาณธาตุ จิต ... ของฆานวิญญาณธาตุ จิต ... ของชิวหาวิญญาณธาตุ จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์

มโนธาตุที่สมกัน เกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับของกายวิญญาณธาตุ หรือความพิจารณาอารมณ์ทีแรกในธรรมทั้งปวง นี้เรียกว่ามโนธาตุ (๑๖)

ในธาตุ ๑๘ นั้น ธัมมธาตุ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ รูปที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ อันนับเนื่องในธัมมายตนะ และอสังขตธาตุ

ในธัมมธาตุนั้น เวทนาขันธ์ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์หมวดละ ๑ คือ เวทนาขันธ์ที่สัมปยุตด้วยผัสสะ

เวทนาขันธ์หมวดละ ๒ คือ เวทนาขันธ์เป็นที่มีเหตุก็มี ที่ไม่มีเหตุก็มี

เวทนาขันธ์หมวดละ ๓ คือ เวทนาขันธ์ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี ... เวทนาขันธ์หมวดละ ๑๐ ด้วยประการฉะนี้ ... เวทนาขันธ์หมวดละมากอย่างด้วยประการฉะนี้ นี้เรียกว่าเวทนาขันธ์ (๑)ในธัมมธาตุนั้น สัญญาขันธ์ เป็นไฉน

สัญญาขันธ์หมวดละ ๑ คือ สัญญาขันธ์ที่สัมปยุตด้วยผัสสะ

สัญญาขันธ์หมวดละ ๒ คือ สัญญาขันธ์ที่มีเหตุก็มี ที่ไม่มีเหตุก็มี

สัญญาขันธ์หมวดละ ๓ คือ สัญญาขันธ์ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี ... สัญญาขันธ์หมวดละ ๑๐ ด้วยประการฉะนี้ ... สัญญาขันธ์หมวดละมากอย่างด้วยประการฉะนี้ นี้เรียกว่าสัญญาขันธ์ (๒)ในธัมมธาตุนั้น สังขารขันธ์ เป็นไฉน

สังขารขันธ์หมวดละ ๑ คือ สังขารขันธ์ที่สัมปยุตด้วยจิต

สังขารขันธ์หมวดละ ๒ คือ สังขารขันธ์เป็นเหตุก็มี ที่ไม่เป็นเหตุก็มี

สังขารขันธ์หมวดละ ๓ คือ สังขารขันธ์ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี ... สังขารขันธ์หมวดละมากอย่างด้วยประการฉะนี้ นี้เรียกว่าสังขารขันธ์ (๓)

ในธัมมธาตุนั้น รูปที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ อันนับเนื่องในธัมมายตนะ เป็นไฉน

อิตถินทรีย์ ... กพฬิงการาหาร นี้เรียกว่ารูปที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ อันนับเนื่องในธัมมายตนะ (๔)

ในธาตุ ๑๘ นั้น อสังขตธาตุ เป็นไฉน

ธรรมเป็นที่สิ้นราคะ ธรรมเป็นที่สิ้นโทสะ ธรรมเป็นที่สิ้นโมหะ นี้เรียกว่าอสังขตธาตุ

สภาวธรรมนี้เรียกว่าธัมมธาตุ (๕-๑๗)

ในธาตุ ๑๘ นั้น มโนวิญญาณธาตุ เป็นไฉน

มโนธาตุเกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับของจักขุวิญญาณธาตุ จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกันเกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับแม้ของมโนธาตุอีกชั้นหนึ่ง มโนธาตุเกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับของโสตวิญญาณธาตุ ... มโนธาตุเกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับของฆานวิญญาณธาตุ ... มโนธาตุเกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับของชิวหาวิญญาณธาตุ ... มโนธาตุเกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับของกายวิญญาณธาตุ จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกันเกิดขึ้นในลำดับแห่งการเกิดดับแม้ของมโนธาตุอีกชั้นหนึ่ง จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน อาศัยมนะและธรรมารมณ์เกิดขึ้น นี้เรียกว่ามโนวิญญาณธาตุ (๑๘)

จบ อภิธัมมภาชนีย์

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๑๓๑} [๑๘๕] ธาตุ ๑๘ คือ

๑. จักขุธาตุ ๒. รูปธาตุ

๓. จักขุวิญญาณธาตุ ๔. โสตธาตุ

๕. สัททธาตุ ๖. โสตวิญญาณธาตุ

๗. ฆานธาตุ ๘. คันธธาตุ

๙. ฆานวิญญาณธาตุ ๑๐. ชิวหาธาตุ

๑๑. รสธาตุ ๑๒. ชิวหาวิญญาณธาตุ

๑๓. กายธาตุ ๑๔. โผฏฐัพพธาตุ

๑๕. กายวิญญาณธาตุ ๑๖. มโนธาตุ

๑๗. ธัมมธาตุ ๑๘. มโนวิญญาณธาตุ

ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา

[๑๘๖] บรรดาธาตุ ๑๘ ธาตุไหนเป็นกุศล ธาตุไหนเป็นอกุศล ธาตุไหนเป็นอัพยากฤต ... ธาตุไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ธาตุไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๑๓๒} [๑๘๗] ธาตุ ๑๖ เป็นอัพยากฤต ธาตุ ๒ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี

ธาตุ ๑๐ กล่าวไม่ได้ว่าสัมปยุตด้วยสุขเวทนา สัมปยุตด้วยทุกขเวทนาหรือสัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ธาตุ ๕ สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา