อุปปัตตานุปปัตติวาร เล่ม ๓๕

กามธาตุยา กติ ขนฺธา? กติ อายตนานิ? กติ ธาตุโย? กติ สจฺจานิ? กติ อินฺทฺริยานิ? กติ เหตู? กติ อาหารา? กติ ผสฺสา? กติ เวทนา? กติ สญฺญา? กติ เจตนา? กติ จิตฺตานิ?

กามธาตุยา ปญฺจกฺขนฺธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, ตีณิ สจฺจานิ, พาวีสตินฺทฺริ- ยานิ, นว เหตู, จตฺตาโร อาหารา, สตฺต ผสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต เจตนา, สตฺต จิตฺตานิ.

ในกามธาตุ ขันธ์มีเท่าไร อายตนะมีเท่าไร ธาตุมีเท่าไร สัจจะ มีเท่าไร อินทรีย์มีเท่าไร เหตุมีเท่าไร อาหารมีเท่าไร ผัสสะมีเท่าไร เวทนา มีเท่าไร สัญญามีเท่าไร เจตนามีเท่าไร จิตมีเท่าไรในกามธาตุ ขันธ์มี ๕ อายตนะมี ๑๒ ธาตุมี ๑๘ สัจจะมี ๓ อินทรีย์มี ๒๒ เหตุมี ๙ อาหารมี ๔ ผัสสะมี ๗ เวทนามี ๗ สัญญามี ๗ เจตนามี ๗ จิตมี ๗

ตตฺถ กตเม กามธาตุยา ปญฺจกฺขนฺธา? รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. อิเม วุจฺจนฺติ กามธาตุยา ปญฺจกฺขนฺธา. (๑)

ตตฺถ กตมานิ กามธาตุยา ทฺวาทสายตนานิ? จกฺขายตนํ รูปายตนํ ฯเปฯ มนายตนํ ธมฺมายตนํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ กามธาตุยา ทฺวาทสายตนานิ. (๒)

ตตฺถ กตมา กามธาตุยา อฏฺฐารส ธาตุโย? จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ ฯเปฯ มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ. อิมา วุจฺจนฺติ กามธาตุยา อฏฺฐารส ธาตุโย. (๓)

ตตฺถ กตมานิ กามธาตุยา ตีณิ สจฺจานิ? ทุกฺขสจฺจํ สมุทยสจฺจํ มคฺคสจฺจํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ กามธาตุยา ตีณิ สจฺจานิ. (๔) ตตฺถ กตมานิ กามธาตุยา พาวีสตินฺทฺริยานิ? จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฯเปฯ อญฺญาตา- วินฺทฺริยํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ กามธาตุยา พาวีสตินฺทฺริยานิ. (๕)

ตตฺถ กตเม กามธาตุยา นว เหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู ฯเปฯ อิเม วุจฺจนฺติ กามธาตุยา นว เหตู. (๖)

ตตฺถ กตเม กามธาตุยา จตฺตาโร อาหารา? กพฬิงฺกาโร อาหาโร ผสฺสาหาโร มโนสญฺ-เจตนาหาโร วิญฺญาณาหาโร. อิเม วุจฺจนฺติ กามธาตุยา จตฺตาโร อาหารา. (๗)

ตตฺถ กตเม กามธาตุยา สตฺต ผสฺสา? จกฺขุสมฺผสฺโส ฯเปฯ มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺโส. อิเม วุจฺจนฺติ กามธาตุยา สตฺต ผสฺสา. (๘)

ตตฺถ กตมา กามธาตุยา สตฺต เวทนา? จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา ฯเปฯ มโนวิญฺญาณ-ธาตุสมฺผสฺสชา เวทนา. อิมา วุจฺจนฺติ กามธาตุยา สตฺต เวทนา. (๙)

ตตฺถ กตมา กามธาตุยา สตฺต สญฺญา? จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญา ฯเปฯ มโนวิญฺญาณ-ธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา. อิมา วุจฺจนฺติ กามธาตุยา สตฺต สญฺญา. (๑๐)

ตตฺถ กตมา กามธาตุยา สตฺต เจตนา? จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา ฯเปฯ มโนวิญฺญาณ-ธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา. อิมา วุจฺจนฺติ กามธาตุยา สตฺต เจตนา. (๑๑)

ตตฺถ กตมานิ กามธาตุยา สตฺต จิตฺตานิ? จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณํ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหา-วิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ. อิมานิ วุจฺจนฺติ กามธาตุยา สตฺต จิตฺตานิ. (๑๒)

บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ในกามธาตุ เป็นไฉน

ขันธ์ ๕ ในกามธาตุ คือ

๑. รูปขันธ์ ๒. เวทนาขันธ์

๓. สัญญาขันธ์ ๔. สังขารขันธ์

๕. วิญญาณขันธ์

เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ ในกามธาตุ (๑)

อายตนะ ๑๒ ในกามธาตุ เป็นไฉน

อายตนะ ๑๒ ในกามธาตุ คือ

๑. จักขายตนะ ๒. รูปายตนะ

ฯลฯ

๑๑. มนายตนะ ๑๒. ธัมมายตนะ

เหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๑๒ ในกามธาตุ (๒)

ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ เป็นไฉน

ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ คือ

๑. จักขุธาตุ ๒. รูปธาตุ ๓. จักขุวิญญาณธาตุ

ฯลฯ

๑๖. มโนธาตุ ๑๗. ธัมมธาตุ ๑๘. มโนวิญญาณธาตุ

เหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ (๓)

สัจจะ ๓ ในกามธาตุ เป็นไฉน

สัจจะ ๓ ในกามธาตุ คือ

๑. ทุกขสัจ ๒. สมุทยสัจ

๓. มัคคสัจ

เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๓ ในกามธาตุ (๔)

อินทรีย์ ๒๒ ในกามธาตุ เป็นไฉน

อินทรีย์ ๒๒ ในกามธาตุ คือ

๑. จักขุนทรีย์ ๒. โสตินทรีย์

ฯลฯ

๒๒. อัญญาตาวินทรีย์

เหล่านี้เรียกว่า อินทรีย์ ๒๒ ในกามธาตุ (๕)

เหตุ ๙ ในกามธาตุ เป็นไฉน

เหตุ ๙ ในกามธาตุ คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๓ และอัพยากตเหตุ ๓ ฯลฯ

เหล่านี้เรียกว่า เหตุ ๙ ในกามธาตุ (๖)

อาหาร ๔ ในกามธาตุ เป็นไฉน

อาหาร ๔ ในกามธาตุ คือ

๑. กวฬิงการาหาร (อาหารคือคำข้าว)

๒. ผัสสาหาร (อาหารคือผัสสะ)

๓. มโนสัญเจตนาหาร (อาหารคือมโนสัญเจตนา)

๔. วิญญาณาหาร (อาหารคือวิญญาณ)

เหล่านี้เรียกว่า อาหาร ๔ ในกามธาตุ (๗)

ผัสสะ ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

ผัสสะ ๗ ในกามธาตุ คือ

๑. จักขุสัมผัส

ฯลฯ

๗. มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า ผัสสะ ๗ ในกามธาตุ (๘)

เวทนา ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

เวทนา ๗ ในกามธาตุ คือ

๑. เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส

ฯลฯ

๗. เวทนาที่เกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า เวทนา ๗ ในกามธาตุ (๙)

สัญญา ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

สัญญา ๗ ในกามธาตุ คือ

๑. สัญญาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส

ฯลฯ

๗. สัญญาที่เกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า สัญญา ๗ ในกามธาตุ (๑๐)

เจตนา ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

เจตนา ๗ ในกามธาตุ คือ

๑. เจตนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัส

ฯลฯ

๗. เจตนาที่เกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า เจตนา ๗ ในกามธาตุ (๑๑)

จิต ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน

จิต ๗ ในกามธาตุ คือ

๑. จักขุวิญญาณ ๒. โสตวิญญาณ

๓. ฆานวิญญาณ ๔. ชิวหาวิญญาณ

๕. กายวิญญาณ ๖. มโนธาตุ

๗. มโนวิญญาณธาตุ

เหล่านี้เรียกว่า จิต ๗ ในกามธาตุ (๑๒)

๒. รูปธาตุ รูปธาตุยา กติ ขนฺธา ฯเปฯ กติ จิตฺตานิ? รูปธาตุยา ปญฺจกฺขนฺธา, ฉ อายตนานิ, นว ธาตุโย, ตีณิ สจฺจานิ, จุทฺทสินฺทฺริยานิ, อฏฺฐ เหตุ, ตโย อาหารา, จตฺตาโร ผสฺสา, จตสฺโส เวทนา, จตสฺโส สญฺญา, จตสฺโส เจตนา, จตฺตาริ จิตฺตานิ.

๒. รูปธาตุ

(ธาตุในรูปภูมิ)

ในรูปธาตุ ขันธ์มีเท่าไร ฯลฯ จิตมีเท่าไร

ในรูปธาตุ ขันธ์มี ๕ อายตนะมี ๖ ธาตุมี ๙ สัจจะมี ๓ อินทรีย์มี ๑๔ เหตุ มี ๘ อาหารมี ๓ ผัสสะมี ๔ เวทนามี ๔ สัญญามี ๔ เจตนามี ๔ จิตมี ๔

ตตฺถ กตเม รูปธาตุยา ปญฺจกฺขนฺธา? รูปกฺขนฺโธ ฯเปฯ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. อิเม วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา ปญฺจกฺขนฺธา. (๑)

ตตฺถ กตมานิ รูปธาตุยา ฉ อายตนานิ? จกฺขายตนํ รูปายตนํ โสตายตนํ สทฺทายตนํ มนายตนํ ธมฺมายตนํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา ฉ อายตนานิ. (๒)

ตตฺถ กตมา รูปธาตุยา นว ธาตุโย? จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ. อิมา วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา นว ธาตุโย. (๓)

ตตฺถ กตมานิ รูปธาตุยา ตีณิ สจฺจานิ? ทุกฺขสจฺจํ สมุทยสจฺจํ มคฺคสจฺจํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา ตีณิ สจฺจานิ. (๔)

ตตฺถ กตมานิ รูปธาตุยา จุทฺทสินฺทฺริยานิ? จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วิริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญา-ตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา จุทฺทสินฺทฺริยานิ. (๕)

ตตฺถ กตเม รูปธาตุยา อฏฺฐ เหตู? ตโย กุสลเหตู, เทฺว อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู. ตตฺถ กตเม ตโย กุสลเหตู? อโลโภ กุสลเหตุ อโทโส กุสลเหตุ อโมโห กุสลเหตุ. อิเม ตโย กุสลเหตู.

ตตฺถ กตเม เทฺว อกุสลเหตู? โลโภ อกุสลเหตุ โมโห อกุสลเหตุ. อิเม เทฺว อกุสลเหตู.

ตตฺถ กตเม ตโย อพฺยากตเหตู? กุสลานํ วา ธมฺมานํ วิปากโต กิริยาพฺยากเตสุ วา ธมฺเมสุ อโลโภ อโทโส อโมโห. อิเม ตโย อพฺยากตเหตู. อิเม วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา อฏฺฐ เหตู. (๖)

ตตฺถ กตเม รูปธาตุยา ตโย อาหารา? ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนาหาโร วิญฺญาณาหาโร. อิเม วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา ตโย อาหารา. (๗)

ตตฺถ กตเม รูปธาตุยา จตฺตาโร ผสฺสา? จกฺขุสมฺผสฺโส โสตสมฺผสฺโส มโนธาตุสมฺผสฺโส มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺโส. อิเม วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา จตฺตาโร ผสฺสา. (๘)

ตตฺถ กตมา รูปธาตุยา จตสฺโส เวทนา ฯเปฯ จตสฺโส สญฺญา ฯเปฯ จตสฺโส เจตนา ฯเปฯ จตฺตาริ จิตฺตานิ? จกฺขุวิญฺญาณํ โสตวิญฺญาณํ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ. อิมานิ วุจฺจนฺติ รูปธาตุยา จตฺตาริ จิตฺตานิ. (๙-๑๒)

บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

ขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ คือ

๑. รูปขันธ์

ฯลฯ

๕. วิญญาณขันธ์

เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ (๑)

อายตนะ ๖ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

อายตนะ ๖ ในรูปธาตุ คือ

๑. จักขายตนะ ๒. รูปายตนะ

๓. โสตายตนะ ๔. สัททายตนะ

๕. มนายตนะ ๖. ธัมมายตนะ

เหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๖ ในรูปธาตุ (๒)

ธาตุ ๙ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

ธาตุ ๙ ในรูปธาตุ คือ

๑. จักขุธาตุ ๒. รูปธาตุ ๓. จักขุวิญญาณธาตุ

๔. โสตธาตุ ๕. สัททธาตุ ๖. โสตวิญญาณธาตุ

๗. มโนธาตุ ๘. ธัมมธาตุ ๙. มโนวิญญาณธาตุ

เหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๙ ในรูปธาตุ (๓)

สัจจะ ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

สัจจะ ๓ ในรูปธาตุ คือ

๑. ทุกขสัจ ๒. สมุทยสัจ

๓. มัคคสัจ

เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๓ ในรูปธาตุ (๔)

อินทรีย์ ๑๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

อินทรีย์ ๑๔ ในรูปธาตุ คือ

๑. จักขุนทรีย์ ๒. โสตินทรีย์

๓. มนินทรีย์ ๔. ชีวิตินทรีย์

๕. โสมนัสสินทรีย์ ๖. อุเปกขินทรีย์

๗. สัทธินทรีย์ ๘. วิริยินทรีย์

๙. สตินทรีย์ ๑๐. สมาธินทรีย์

๑๑. ปัญญินทรีย์ ๑๒. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์

๑๓. อัญญินทรีย์ ๑๔. อัญญาตาวินทรีย์

เหล่านี้เรียกว่า อินทรีย์ ๑๔ ในรูปธาตุ (๕)

เหตุ ๘ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

เหตุ ๘ ในรูปธาตุ คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๒ และอัพยากตเหตุ ๓บรรดาเหตุ ๘ นั้น กุศลเหตุ ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ ในรูปธาตุ คือ กุศลเหตุคืออโลภะ กุศลเหตุคืออโทสะ และ กุศลเหตุคืออโมหะเหล่านี้ชื่อว่ากุศลเหตุ ๓

อกุศลเหตุ ๒ เป็นไฉน

อกุศลเหตุ ๒ คือ อกุศลเหตุคือโลภะ และอกุศลเหตุคือโมหะ

เหล่านี้ชื่อว่าอกุศลเหตุ ๒

อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน

อัพยากตเหตุ ๓ คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ฝ่ายวิปากแห่งสภาวธรรม ที่เป็นกุศล หรือในสภาวธรรมที่เป็นอัพยากตกิริยา เหล่านี้ชื่อว่าอัพยากตเหตุ ๓เหล่านี้เรียกว่า เหตุ ๘ ในรูปธาตุ (๖)

อาหาร ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

อาหาร ๓ ในรูปธาตุ คือ

๑. ผัสสาหาร ๒. มโนสัญเจตนาหาร

๓. วิญญาณาหาร

เหล่านี้เรียกว่า อาหาร ๓ ในรูปธาตุ (๗)

ผัสสะ ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน

ผัสสะ ๔ ในรูปธาตุ คือ

๑. จักขุสัมผัส ๒. โสตสัมผัส

๓. มโนธาตุสัมผัส ๔. มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

เหล่านี้เรียกว่า ผัสสะ ๔ ในรูปธาตุ (๘)

เวทนา ๔ ฯลฯ สัญญา ๔ ฯลฯ เจตนา ๔ ฯลฯ จิต ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉนจิต ๔ ในรูปธาตุ คือ

๑. จักขุวิญญาณ ๒. โสตวิญญาณ

๓. มโนธาตุ ๔. มโนวิญญาณธาตุ

เหล่านี้เรียกว่า จิต ๔ ในรูปธาตุ (๙-๑๒)

๓. อรูปธาตุ อรูปธาตุยา กติ ขนฺธา ฯเปฯ กติ จิตฺตานิ?

อรูปธาตุยา จตฺตาโร ขนฺธา, เทฺว อายตนานิ, เทฺว ธาตุโย, ตีณิ สจฺจานิ, เอกาทสินฺทฺริยานิ อฏฺฐ เหตู, ตโย อาหารา, เอโก ผสฺโส, เอกา เวทนา, เอกา สญฺญา, เอกา เจตนา, เอกํ จิตฺตํ.

๓. อรูปธาตุ

(ธาตุในอรูปภูมิ)

ในอรูปธาตุ ขันธ์มีเท่าไร ฯลฯ จิตมีเท่าไร

ในอรูปธาตุ ขันธ์มี ๔ อายตนะมี ๒ ธาตุมี ๒ สัจจะมี ๓ อินทรีย์มี ๑๑ เหตุมี ๘ อาหารมี ๓ ผัสสะมี ๑ เวทนามี ๑ สัญญามี ๑ เจตนามี ๑ จิต มี ๑

ตตฺถ กตเม อรูปธาตุยา จตฺตาโร ขนฺธา? เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺ- ขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. อิเม วุจฺจนฺติ อรูปธาตุยา จตฺตาโร ขนฺธา. (๑)

ตตฺถ กตมานิ อรูปธาตุยา เทฺว อายตนานิ? มนายตนํ ธมฺมายตนํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ อรูป- ธาตุยา เทฺว อายตนานิ. (๒)

ตตฺถ กตมา อรูปธาตุยา เทฺว ธาตุโย? มโนวิญฺญาณธาตุ ธมฺมธาตุ. อิมา วุจฺจนฺติ อรูปธาตุยา เทฺว ธาตุโย. (๓)

ตตฺถ กตมานิ อรูปธาตุยา ตีณิ สจฺจานิ? ทุกฺขสจฺจํ สมุทยสจฺจํ มคฺคสจฺจํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ อรูปธาตุยา ตีณิ สจฺจานิ. (๔)

ตตฺถ กตมานิ อรูปธาตุยา เอกาทสินฺทฺริยานิ? มนินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตา-วินฺทฺริยํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ อรูปธาตุยา เอกาทสินฺทฺริยานิ. (๕)

ตตฺถ กตเม อรูปธาตุยา อฏฺฐ เหตู? ตโย กุสลเหตู, เทฺว อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู ฯเปฯ อิเม วุจฺจนฺติ อรูปธาตุยา อฏฺฐ เหตู. (๖)

ตตฺถ กตเม อรูปธาตุยา ตโย อาหารา? ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนาหาโร วิญฺญาณาหาโร. อิเม วุจฺจนฺติ อรูปธาตุยา ตโย อาหารา. (๗)

ตตฺถ กตโม อรูปธาตุยา เอโก ผสฺโส? มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺโส. อยํ วุจฺจติ อรูปธาตุยา เอโก ผสฺโส. (๘)

ตตฺถ กตมา อรูปธาตุยา เอกา เวทนา ฯเปฯ เอกา สญฺญา ฯเปฯ เอกา เจตนา ฯเปฯ เอกํ จิตฺตํ? มโนวิญฺญาณธาตุ. อิทํ วุจฺจติ อรูปธาตุยา เอกํ จิตฺตํ. (๙-๑๒)

บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

ขันธ์ ๔ ในอรูปธาตุ คือ

๑. เวทนาขันธ์ ๒. สัญญาขันธ์

๓. สังขารขันธ์ ๔. วิญญาณขันธ์

เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๔ ในอรูปธาตุ (๑)

อายตนะ ๒ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

อายตนะ ๒ ในอรูปธาตุ คือ มนายตนะ และธัมมายตนะ

เหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๒ ในอรูปธาตุ (๒)

ธาตุ ๒ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

ธาตุ ๒ ในอรูปธาตุ คือ มโนวิญญาณธาตุ และธัมมธาตุ

เหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๒ ในอรูปธาตุ (๓)

สัจจะ ๓ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

สัจจะ ๓ ในอรูปธาตุ คือ

๑. ทุกขสัจ ๒. สมุทยสัจ

๓. มัคคสัจ

เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๓ ในอรูปธาตุ (๔)

อินทรีย์ ๑๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

อินทรีย์ ๑๑ ในอรูปธาตุ คือ

๑. มนินทรีย์ ๒. ชีวิตินทรีย์

๓. โสมนัสสินทรีย์ ๔. อุเปกขินทรีย์

๕. สัทธินทรีย์ ๖. วิริยินทรีย์

๗. สตินทรีย์ ๘. สมาธินทรีย์

๙. ปัญญินทรีย์ ๑๐. อัญญินทรีย์

๑๑. อัญญาตาวินทรีย์

เหล่านี้เรียกว่า อินทรีย์ ๑๑ ในอรูปธาตุ (๕)

เหตุ ๘ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

เหตุ ๘ ในอรูปธาตุ คือ กุศลเหตุ ๓ อกุศลเหตุ ๒ อัพยากตเหตุ ๓ ฯลฯ

เหล่านี้เรียกว่า เหตุ ๘ ในอรูปธาตุ (๖)

อาหาร ๓ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

อาหาร ๓ ในอรูปธาตุ คือ

๑. ผัสสาหาร ๒. มโนสัญเจตนาหาร

๓. วิญญาณาหาร

เหล่านี้เรียกว่า อาหาร ๓ ในอรูปธาตุ (๗)

ผัสสะ ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน

ผัสสะ ๑ ในอรูปธาตุ คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

นี้เรียกว่า ผัสสะ ๑ ในอรูปธาตุ (๘)

เวทนา ๑ ฯลฯ สัญญา ๑ ฯลฯ เจตนา ๑ ฯลฯ จิต ๑ ในอรูปธาตุ เป็น ไฉนจิต ๑ ในอรูปธาตุ คือ มโนวิญญาณธาตุ

นี้เรียกว่า จิต ๑ ในอรูปธาตุ (๙-๑๒)

๔. อปริยาปนฺน อปริยาปนฺเน กติ ขนฺธา ฯเปฯ กติ จิตฺตานิ?

อปริยาปนฺเน จตฺตาโร ขนฺธา, เทฺว อายตนานิ, เทฺว ธาตุโย, เทฺว สจฺจานิ, ทฺวาทสินฺทฺริยานิ, ฉ เหตู, ตโย อาหารา, เอโก ผสฺโส, เอกา เวทนา, เอกา สญฺญา, เอกา เจตนา, เอกํ จิตฺตํ.

๔. อปริยาปันนะ

(ธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์)

ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ ขันธ์มีเท่าไร ฯลฯ จิตมีเท่าไร

ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ ขันธ์มี ๔ อายตนะมี ๒ ธาตุมี ๒ สัจจะมี ๒ อินทรีย์มี ๑๒ เหตุมี ๖ อาหารมี ๓ ผัสสะมี ๑ เวทนามี ๑ สัญญามี ๑ เจตนามี ๑ จิตมี ๑

ตตฺถ กตเม อปริยาปนฺเน จตฺตาโร ขนฺธา? เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺ-ขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. อิเม วุจฺจนฺติ อปริยาปนฺเน จตฺตาโร ขนฺธา. (๑)

ตตฺถ กตมานิ อปริยาปนฺเน เทฺว อายตนานิ? มนายตนํ ธมฺมายตนํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ อปริยาปนฺเน เทฺว อายตนานิ. (๒)

ตตฺถ กตมา อปริยาปนฺเน เทฺว ธาตุโย? มโนวิญฺญาณธาตุ ธมฺมธาตุ. อิมา วุจฺจนฺติ อปริยาปนฺเน เทฺว ธาตุโย. (๓)

ตตฺถ กตมานิ อปริยาปนฺเน เทฺว สจฺจานิ? มคฺคสจฺจํ นิโรธสจฺจํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ อปริยา- ปนฺเน เทฺว สจฺจานิ. (๔)

ตตฺถ กตมานิ อปริยาปนฺเน ทฺวาทสินฺทฺริยานิ? มนินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามี- ตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ อปริยาปนฺเน ทฺวาทสินฺทฺริยานิ. (๕)

ตตฺถ กตเม อปริยาปนฺเน ฉ เหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู.

ตตฺถ กตเม ตโย กุสลเหตู? อโลโภ กุสลเหตุ อโทโส กุสลเหตุ อโมโห กุสลเหตุ. อิเม ตโย กุสลเหตู. ตตฺถ กตเม ตโย อพฺยากตเหตู? กุสลานํ ธมฺมานํ วิปากโต อโลโภ อโทโส อโมโห. อิเม ตโย อพฺยากตเหตู. อิเม วุจฺจนฺติ อปริยาปนฺเน ฉ เหตู. (๖)

ตตฺถ กตเม อปริยาปนฺเน ตโย อาหารา? ผสฺสาหาโร มโนสญฺเจตนาหาโร วิญฺญาณาหาโร. อิเม วุจฺจนฺติ อปริยาปนฺเน ตโย อาหารา. (๗)

ตตฺถ กตโม อปริยาปนฺเน เอโก ผสฺโส? มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺโส. อยํ วุจฺจติ อปริยา- ปนฺเน เอโก ผสฺโส. (๘)

ตตฺถ กตมา อปริยาปนฺเน เอกา เวทนา ฯเปฯ เอกา สญฺญา ฯเปฯ เอกา เจตนา ฯเปฯ เอกํ จิตฺตํ? มโนวิญฺญาณธาตุ. อิทํ วุจฺจติ อปริยาปนฺเน เอกํ จิตฺตํ. (๙-๑๒)

บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องใน วัฏฏทุกข์ เป็นไฉนขันธ์ ๔ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ

๑. เวทนาขันธ์ ๒. สัญญาขันธ์

๓. สังขารขันธ์ ๔. วิญญาณขันธ์

เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๔ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๑)

อายตนะ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

อายตนะ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ มนายตนะ และธัมมายตนะเหล่านี้เรียกว่า อายตนะ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๒)

ธาตุ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

ธาตุ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ มโนวิญญาณธาตุ และธัมมธาตุเหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๓)

สัจจะ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

สัจจะ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ มัคคสัจ และนิโรธสัจ

เหล่านี้เรียกว่า สัจจะ ๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๔)

อินทรีย์ ๑๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

อินทรีย์ ๑๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ

๑. มนินทรีย์ ๒. ชิวหินทรีย์

๓. โสมนัสสินทรีย์ ๔. อุเปกขินทรีย์

๕. สัทธินทรีย์ ๖. วิริยินทรีย์

๗. สตินทรีย์ ๘. สมาธินทรีย์

๙. ปัญญินทรีย์ ๑๐. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์

๑๑. อัญญินทรีย์ ๑๒. อัญญาตาวินทรีย์

เหล่านี้เรียกว่า อินทรีย์ ๑๒ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๕)

เหตุ ๖ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

เหตุ ๖ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ กุศลเหตุ ๓ และอัพยากตเหตุ ๓บรรดาเหตุ ๖ เหล่านั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน

กุศลเหตุ ๓ คือ

๑. กุศลเหตุคืออโลภะ ๒. กุศลเหตุคืออโทสะ

๓. กุศลเหตุคืออโมหะ

เหล่านี้ชื่อว่ากุศลเหตุ ๓

อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน

อัพยากตเหตุ ๓ คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ฝ่ายวิบากแห่งสภาวธรรม ที่เป็นกุศล เหล่านี้ชื่อว่าอัพยากตเหตุ ๓เหล่านี้เรียกว่า เหตุ ๖ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๖)

อาหาร ๓ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

อาหาร ๓ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ

๑. ผัสสาหาร ๒. มโนสัญเจตนาหาร

๓. วิญญาณาหาร

เหล่านี้เรียกว่า อาหาร ๓ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๗)

ผัสสะ ๑ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉน

ผัสสะ ๑ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส

นี้เรียกว่า ผัสสะ ๑ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๘)

เวทนา ๑ ฯลฯ สัญญา ๑ ฯลฯ เจตนา ๑ ฯลฯ จิต ๑ ในธรรมที่ไม่ นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ เป็นไฉนจิต ๑ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ คือ มโนวิญญาณธาตุ

นี้เรียกว่า จิต ๑ ในธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๙-๑๒)

๓. ปริยาปันนาปริยาปันนวาร

(วาระว่าด้วยธรรมที่นับเนื่องและไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์)