ภุมมันตรวาร เล่ม ๓๕

คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ผัสสะ ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๘)

ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด เวทนา ๑ ... สัญญา ๑ ... เจตนา ๑ ...

จิต ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏ

คือ มโนวิญญาณธาตุ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด จิต ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๙-๑๒)

๕. ภูมันตรทัสสนวาร

(วาระว่าด้วยการแสดงสภาวธรรมในระหว่างภูมิ)

{๑๑๐๒} [๑๐๒๐] สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกิยะ สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ{๑๑๐๓} สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร เป็นไฉน

คือ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันท่องเที่ยวอยู่ในภูมินี้ ที่นับเนื่องอยู่ในภูมินี้ในระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดอเวจีนรกเป็นที่สุด เบื้องบนกำหนดเหล่าเทวดาขั้นปรนิมมิตวสวัตดีเป็นที่สุด เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นกามาวจรสภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร เป็นไฉน

คือ สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร

สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร เป็นไฉน

คือ จิตและเจตสิกธรรมของบุคคลผู้เข้าสมาบัติ ผู้เกิดในรูปภูมิหรือพระอรหันต์ผู้อยู่เป็นสุขในปัจจุบัน อันท่องเที่ยวอยู่ในภูมินี้ ที่นับเนื่อง

อยู่ในภูมินี้ในระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดพรหมโลกเป็นที่สุด เบื้องบนกำหนดเหล่าเทวดาชั้นอกนิฏฐะเป็นที่สุด เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร

สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจร เป็นไฉน

คือ สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจร

สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร เป็นไฉน

คือ จิตและเจตสิกธรรมของบุคคลผู้เข้าสมาบัติ ผู้เกิดในอรูปภูมิหรือพระอรหันต์ผู้อยู่เป็นสุขในปัจจุบัน อันท่องเที่ยวอยู่ในภูมินี้ ที่นับเนื่องอยู่ในภูมินี้ในระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดเหล่าเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพเป็นที่สุด เบื้องบนกำหนดเหล่าเทวดาผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพเป็นที่สุด เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจรสภาวธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจร เป็นไฉน

คือ สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจร

สภาวธรรมที่เป็นโลกิยะ เป็นไฉน

คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม อันเป็นอารมณ์ของอาสวะที่เป็นกามวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นโลกิยะสภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เป็นไฉน

คือ มรรค ผลแห่งมรรค และอสังขตธาตุ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ

๖. อุปปาทกกัมมอายุปปมาณวาร

(วาระว่าด้วยกรรมเป็นเหตุให้เกิดและประมาณอายุของสัตว์)

๑.อุปปาทกกรรม

(กรรมเป็นเหตุให้เกิด)

{๑๑๐๔} [๑๐๒๑] ที่ชื่อว่า เทพ ได้แก่ เทพ ๓ จำพวก คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ วิสุทธิเทพ

พระราชา พระเทวี พระราชกุมาร เรียกว่าสมมติเทพ

เหล่าเทวดาชั้นบน นับแต่เหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชขึ้นไป เรียกว่าอุปปัตติเทพ

พระอรหันต์ทั้งหลาย เรียกว่าวิสุทธิเทพ

{๑๑๐๕} คนทั้งหลายให้ทาน สมาทานศีล ทำอุโบสถกรรมแล้วเกิดที่ไหน

คนทั้งหลายให้ทาน สมาทานศีล ทำอุโบสถกรรมแล้ว บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายกษัตริย์ผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายพราหมณ์ผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายคฤหบดีผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราช บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นยามา บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นดุสิต บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี