สัตตกนิเทศ เล่ม ๓๕

ไม่ได้มีมาแล้วในอดีต อัตตานั้นไม่เกิด จักไม่มีในอนาคต อัตตาเป็นของเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่แปรผัน’เหล่านี้เรียกว่าทิฏฐิ ๖ (๑๔)

จบ ฉักกนิทเทส

๗. สัตตกนิทเทส

{๑๐๐๕} [๙๔๙] ในสัตตกมาติกาเหล่านั้น อนุสัย ๗ เป็นไฉน

อนุสัย ๗ คือ

๑. กามราคานุสัย กิเลสที่นอนเนื่องในสันดานคือกามราคะ

๒. ปฏิฆานุสัย กิเลสที่นอนเนื่องในสันดานคือปฏิฆะ

๓. มานานุสัย กิเลสที่นอนเนื่องในสันดานคือมานะ

๔. ทิฏฐานุสัย กิเลสที่นอนเนื่องในสันดานคือทิฏฐิ

๕. วิจิกิจฉานุสัย กิเลสที่นอนเนื่องในสันดานคือวิจิกิจฉา

๖. ภวราคานุสัย กิเลสที่นอนเนื่องในสันดานคือภวราคะ

๗. อวิชชานุสัย กิเลสที่นอนเนื่องในสันดานคืออวิชชา

เหล่านี้เรียกว่าอนุสัย ๗ (๑)

{๑๐๐๗} สังโยชน์ ๗ เป็นไฉน

สังโยชน์ ๗ คือ

๑. กามราคสังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพคือกามราคะ

๒. ปฏิฆสังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพคือปฏิฆะ

๓. มานสังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพคือมานะ

๔. ทิฏฐิสังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพคือทิฏฐิ

๕. วิจิกิจฉาสังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพคือวิจิกิจฉา

๖. ภวราคสังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพคือภวราคะ

๗. อวิชชาสังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพคืออวิชชา

เหล่านี้เรียกว่าสังโยชน์ ๗ (๒)

{๑๐๐๖} ปริยุฏฐาน ๗ เป็นไฉน

ปริยุฏฐาน ๗ คือ

๑. กามราคปริยุฏฐาน กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตคือราคะ

๒. ปฏิฆปริยุฏฐาน กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตคือปฏิฆะ

๓. มานปริยุฏฐาน กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตคือมานะ

๔. ทิฏฐิปริยุฏฐาน กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตคือทิฏฐิ

๕. วิจิกิจฉาปริยุฏฐาน กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตคือวิจิกิจฉา

๖. ภวราคปริยุฏฐาน กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตคือภวราคะ

๗. อวิชชาปริยุฏฐาน กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิตคืออวิชชา

เหล่านี้เรียกว่าปริยุฏฐาน ๗ (๓)

{๑๐๐๘} [๙๕๐] อสัทธรรม ๗ เป็นไฉน

อสัทธรรม ๗ คือ บุคคคลเป็นผู้

๑. ไม่มีศรัทธา ๒. ไม่มีหิริ

๓. ไม่มีโอตตัปปะ ๔. มีสุตตะน้อย

๕. เกียจคร้าน ๖. หลงลืมสติ

๗. มีปัญญาทราม

เหล่านี้เรียกว่าอสัทธรรม ๗ (๔)

{๑๐๐๙} ทุจริต ๗ เป็นไฉน

ทุจริต ๗ คือ

๑. ปาณาติบาต การฆ่าสัตว์

๒. อทินนาทาน การลักทรัพย์

๓. กาเมสุมิจฉาจาร การประพฤติผิดในกาม

๔. มุสาวาท การพูดเท็จ

๕. ปิสุณวาจา การส่อเสียด

๖. ผรุสวาจา การพูดคำหยาบ

๗. สัมผัปปลาปะ การพูดเพ้อเจ้อ

เหล่านี้เรียกว่าทุจริต ๗ (๕)

{๑๐๑๐} มานะ ๗ เป็นไฉน

มานะ ๗ คือ

๑. มานะ ความถือตัว

๒. อติมานะ ความดูหมิ่นผู้อื่น

๓. มานาติมานะ ความเย่อหยิ่ง

๔. โอมานะ ความดูหมิ่นตนเอง

๕. อธิมานะ ความสำคัญว่าบรรลุคุณวิเศษ

๖. อัสมิมานะ ความสำคัญว่ามีอัตตาตัวตน

๗. มิจฉามานะ ความถือตัวผิด

เหล่านี้เรียกว่ามานะ ๗ (๖)

{๑๐๑๑} [๙๕๑] ทิฏฐิ ๗ เป็นไฉน

ทิฏฐิ ๗ คือ

๑. สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานี้มีรูป สำเร็จด้วยมหาภูตรูป ๔ เกิดในสุกกะของมารดาบิดา หลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มี ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงได้ชื่อว่าขาดสูญด้วยดี’ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้

๒. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญด้วยดีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ อัตตาอื่นที่เป็นทิพย์ มีรูปท่องเที่ยวอยู่ในกามภูมิ มีอาหารหรือคำข้าวเป็นภักษา มีอยู่แล ท่านย่อมไม่รู้ไม่เห็นอัตตานั้น เราย่อมรู้เห็นอัตตานั้น ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานั้นแล หลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มี ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงได้ชื่อว่าขาดสูญด้วยดี’ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้๓. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มีแต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจ ะขาดสูญด้วยดี ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ อัตตาอื่นที่เป็นทิพย์มีรูปสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วน

มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง มีอยู่แล ท่านย่อมไม่รู้ไม่เห็นอัตตานั้น เราย่อมรู้เห็นอัตตานั้น ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานั้นแลหลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มี ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงได้ชื่อว่าขาดสูญด้วยดี’ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติ ความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้

๔. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญด้วยดีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ อัตตาอื่นที่เข้าถึงอากาสานัญจายตนฌานโดยบริกรรมว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใสใจถึงนานัตตสัญญา มีอยู่แล ท่านย่อมไม่รู้ไม่เห็นอัตตานั้น เราย่อมรู้เห็นอัตตานั้น ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานั้นแล หลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มี ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงได้ชื่อว่าขาดสูญด้วยดี’ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้๕. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญด้วยดีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ อัตตาอื่นที่เข้าถึงวิญญาณัญจายตนฌานโดยบริกรรมว่า ‘อนนฺตํ

วิญญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง มีอยู่แล ท่านย่อมไม่รู้ไม่เห็นอัตตานั้น เราย่อมรู้เห็นอัตตานั้น ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานั้นแลหลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มี ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงได้ชื่อว่าขาดสูญด้วยดี’ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้

๖. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญด้วยดีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ อัตตาอื่นที่เข้าถึงอากิญจัญญายตนฌานโดยบริกรรมว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร ๆ’ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง มีอยู่แล ท่านย่อมไม่รู้ไม่เห็นอัตตานั้น เราย่อมรู้เห็นอัตตานั้น ท่านผู้เจริญ เพราะอัตตานั้นแลหลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มี ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงได้ชื่อว่าขาดสูญด้วยดี’ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้๗. สมณะหรือพราหมณ์อื่นกล่าวกะสมณะหรือพราหมณ์นั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ อัตตาที่ท่านกล่าวถึงนั้นมีอยู่จริง ข้าพเจ้ามิได้กล่าวว่าไม่มี แต่ว่าอัตตานี้ใช่ว่าจะขาดสูญด้วยดี ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ก็หาไม่ ท่านผู้เจริญ อัตตาอื่นที่เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เพราะล่วง

อากิญจัญญาญตนะโดยประการทั้งปวง มีอยู่แล ท่านย่อมไม่รู้ไม่เห็นอัตตานั้น เราย่อมรู้เห็นอัตตานั้น ท่านผู้เจริญเพราะอัตตานั้นแลหลังจากตายไปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มี ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล อัตตานี้จึงได้ชื่อว่าขาดสูญด้วยดี’ สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งบัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีของสัตว์ที่มีอยู่อย่างนี้เหล่านี้เรียกว่าทิฏฐิ ๗ (๗)

จบ สัตตกนิทเทส

๘. อัฏฐกนิทเทส

{๑๐๑๒} [๙๕๒] ในอัฏฐกมาติกาเหล่านั้น กิเลสวัตถุ ๘ เป็นไฉน

กิเลสวัตถุ ๘ คือ

๑. โลภะ ความโลภ ๒. โทสะ ความคิดทำร้าย

๓. โมหะ ความหลง ๔. มานะ ความถือตัว

๕. ทิฏฐิ ความเห็นผิด ๖. วิจิกิจฉา ความสงสัย

๗. ถีนะ ความหดหู่ ๘. อุทธัจจะ ความฟุ้งซ่าน

เหล่านี้เรียกว่ากิเลสวัตถุ ๘

{๑๐๑๓} [๙๕๓] กุสีตวัตถุ เหตุให้เป็นคนเกียจคร้าน ๘ เป็นไฉน

กุสีตวัตถุ ๘ คือ

๑. มีการงานที่ภิกษุในธรรมวินัยนี้จำต้องทำอยู่ เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักต้องทำการงาน ก็เมื่อเราทำการงาน