จตุกกนิเทศ เล่ม ๓๕

ตตฺถ กตเม จตฺตาโร อาสวา? กามาสโว ภวาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว.

ตตฺถ กตโม กามาสโว? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท ฯเปฯ กามชฺโฌสานํ. อยํ วุจฺจติ กามาสโว.

ตตฺถ กตโม ภวาสโว? โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท ฯเปฯ ภวชฺโฌสานํ. อยํ วุจฺจติ ภวาสโว.

ตตฺถ กตโม ทิฏฺฐาสโว? “สสฺสโต โลโก”ติ วา ฯเปฯ เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรมฺมรณา”ติ วา, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ฯเปฯ วิปริเยสคฺคาโห. อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐาสโว. สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐาสโว.

ตตฺถ กตโม อวิชฺชาสโว? ทุกฺเข อญฺญาณํ ฯเปฯ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ. อยํ วุจฺจติ อวิชฺชาสโว. อิเม จตฺตาโร อาสวา. (๑)

บรรดาจตุกกมาติกาเหล่านั้น อาสวะ ๔ เป็นไฉน

อาสวะ ๔ คือ

๑. กามาสวะ (อาสวะคือกาม) ๒. ภวาสวะ (อาสวะคือภพ)

๓. ทิฏฐาสวะ (อาสวะคือทิฏฐิ) ๔. อวิชชาสวะ (อาสวะคืออวิชชา)

บรรดาอาสวะ ๔ นั้น กามาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจในกาม ฯลฯ ความหมกมุ่นในกาม นี้เรียกว่า กามาสวะ

ภวาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจในภพ ฯลฯ ความหมกมุ่นในภพ นี้เรียกว่า ภวาสวะ

ทิฏฐาสวะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า โลกเที่ยง ฯลฯ หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกก็ไม่ใช่ จะ ว่าไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่ ทิฏฐิ ความเห็นผิด ความยึดถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่า ทิฏฐาสวะมิจฉาทิฏฐิแม้ทั้งหมดชื่อว่าทิฏฐาสวะ

อวิชชาสวะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ฯลฯ ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่า อวิชชาสวะเหล่านี้ชื่อว่าอาสวะ ๔ (๑)

ตตฺถ กตเม จตฺตาโร คนฺถา? อภิชฺฌา กายคนฺโถ, พฺยาปาโท กายคนฺโธ, สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโธ, อิทํสจฺจาภินแวโส กายคนฺโธ.

ตตฺถ กตโม อภิชฺฌา กายคนฺโธ? โย ราโค สาราโค ฯเปฯ อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. อยํ วุจฺจติ อภิชฺฌา กายคนฺโถ.

ตตฺถ กตโม พฺยาปาโท กายคนฺโถ? อนตฺถํ เม อจรีติ ฯเปฯ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺต- มนตา จิตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ พฺยาปาโท กายคนฺโถ.

ตตฺถ กตโม สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลพฺพเตน สุทฺธีติ ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ฯเปฯ วิปริเยสคฺคาโห. อยํ วุจฺจติ สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ.

ตตฺถ กตโม อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ? สสฺโต โลโก อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา, อสสฺสโต โลโก อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา ฯเปฯ เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรมฺมรณา อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ฯเปฯ วิปริเยสคฺคาโห. อยํ วุจฺจติ อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ. ฐเปตฺวา สีลพฺพตปรามาสํ กายคนฺถํ สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ อิทํสจฺจา- ภินิเวโส กายคนฺโถ. อิเม จตฺตาโร คนฺถา. (๒)

ตตฺถ กตเม จตฺตาโร โอฆา ฯเปฯ จตฺตาโร โยคา ฯเปฯ จตฺตาริ อุปาทานานิ? กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานํ.

ตตฺถ กตมํ กามุปาทานํ? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท ฯเปฯ กามชฺโฌสานํ. อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานํ.

ตตฺถ กตมํ ทิฏฺฐุปาทานํ? “นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ ฯเปฯ เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี”ติ ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ฯเปฯ วิปริเยสคฺคาโห. อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ฐเปตฺวา สีลพฺพตุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐุปาทานํ.

ตตฺถ กตมํ สีลพฺพตุปาทานํ? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลพฺพเตน สุทฺธีติ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ฯเปฯ วิปริเยสคฺคาโห. อิทํ วุจฺจติ สีลพฺพตุปาทานํ.

ตตฺถ กตมํ อตฺตวาทุปาทานํ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ ฯเปฯ สญฺญํ ฯเปฯ สงฺขาเร ฯเปฯ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ฯเปฯ วิปริเยสคฺคาโห. อิทํ วุจฺจติ อตฺตวาทุปาทานํ. อิมานิ จตฺตาริ อุปาทานานิ. (๕)

คันถะ ๔ เป็นไฉน

คันถะ ๔ คือ

๑. อภิชฌากายคันถะ ๒. พยาบาทกายคันถะ

๓. สีลัพพตปรามาสกายคันถะ ๔. อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

บรรดาคันถะ ๔ นั้น อภิชฌากายคันถะ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ฯลฯ ความเพ่งเล็ง อกุศลมูลคือโลภะ นี้ เรียกว่า อภิชฌากายคันถะ

พยาปาทกายคันถะ เป็นไฉน

ความอาฆาตเกิดขึ้นว่า ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสียแก่เรา ฯลฯ ความดุร้าย ความเกรี้ยวกราด ความที่จิตไม่เบิกบาน นี้เรียกว่า พยาปาทกายคันถะ

สีลัพพตปรามาสกายคันถะ เป็นไฉน

สมณพราหมณ์ภายนอกแต่ศาสนานี้มีความเห็นว่า ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยศีลและพรต ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นผิด ฯลฯ ความยึดถือโดย วิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่า สีลัพพตปรามาสกายคันถะอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า หรือโลกไม่เที่ยง นี้เท่า นั้นจริง อย่างอื่นเปล่า ฯลฯ ความเห็นว่า หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นผิด ฯลฯ ความยึดถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่า อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะเว้นสีลัพพตปรามาสกายคันถะแล้ว มิจฉาทิฏฐิแม้ทั้งหมดชื่อว่าอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

เหล่านี้ชื่อว่าคันถะ ๔ (๒)

โอฆะ ๔ ฯลฯ โยคะ ๔ ฯลฯ อุปาทาน ๔ เป็นไฉน

อุปาทาน ๔ คือ

๑. กามุปาทาน (ความถือมั่นกาม)

๒. ทิฏฐุปาทาน (ความถือมั่นทิฏฐิ)

๓. สีลัพพตุปาทาน (ความถือมั่นศีลพรต)

๔. อัตตวาทุปาทาน (ความถือมั่นวาทะว่ามีตัวตน)

บรรดาอุปาทาน ๔ เหล่านั้น กามุปาทาน เป็นไฉน

ความพอใจในกาม ฯลฯ ความหมกมุ่นในกาม นี้เรียกว่า กามุปาทาน

ทิฏฐุปาทาน เป็นไฉน

ความเห็นว่า ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล ฯลฯ สมณพราหมณ์ ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบรู้ยิ่งเห็นจริงแจ้งประจักษ์โลกนี้และโลกหน้าด้วยตนเองแล้วสอน ให้ผู้อื่นรู้ไม่มีอยู่ในโลก ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นผิด ฯลฯ ความยึดโดยวิปลาส มี ลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่า ทิฏฐุปาทานเว้นสีลัพพตุปาทานและอัตตวาทุปาทานแล้ว มิจฉาทิฏฐิแม้ทั้งหมดชื่อว่า ทิฏฐุปาทาน

สีลัพพตุปาทาน เป็นไฉน

สมณพราหมณ์ภายนอกแต่ศาสนานี้ มีความเห็นว่า ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีล ด้วยพรต ด้วยศีลและพรต ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นผิด ฯลฯ ความยึดถือโดย วิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่า สีลัพพตุปาทาน

อัตตวาทุปาทาน เป็นไฉน

ปุถุชนในโลกนี้ผู้มีสุตะน้อย ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของ สัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปเป็นตน หรือเห็นตนมีรูป เห็นรูปในตน หรือเห็นตนในรูป เห็นเวทนาเป็นตน ฯลฯ เห็น สัญญาเป็นตน ฯลฯ เห็นสังขารเป็นตน ฯลฯ เห็นวิญญาณเป็นตน หรือย่อม พิจารณาเห็นตนมีวิญญาณ เห็นวิญญาณในตน หรือเห็นตนในวิญญาณ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นผิด ฯลฯ ความยึดถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่า อัตตวาทุปาทานเหล่านี้ชื่อว่าอุปาทาน ๔ (๕)

ตตฺถ กตเม จตฺตาโร ตณฺหุปฺปาทา? จีวรเหตุ วา ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, ปิณฺฑปาตเหตุ วา ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เสนาสนเหตุ วา ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, อิติภวาภวเหตุ วา ภิกฺขุโน ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ. อิเม จตฺตาโร ตณฺหุปฺปาทา. (๖)

ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ อคติคมนานิ? ฉนฺทาคตึ คจฺฉติ, โทสาคตึ คจฺฉติ, โมหาคตึ คจฺฉติ, ภยาคตึ คจฺฉติ, ยา เอวรูปา อคติ อคติคมนํ ฉนฺทคมนํ วคฺคคมนํ วาริคมนํ. อิมานิ จตฺตาริ อคติคมนานิ. (๗) ตตฺถ กตเม จตฺตาโร (๑) วิปริเยสา? อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปริเยโส จิตฺตวิปริเยโส ทิฏฺฐิ- วิปริเยโส, ทุกฺเข สุขนฺติ สญฺญาวิปริเยโส จิตฺตวิปริเยโส ทิฏฺฐิวิปริเยโส, อนตฺตนิ อตฺตาติ สญฺญา- วิปริเยโส จิตฺตวิปริเยโส ทิฏฺฐิวิปริเยโส, อสุเภ สุภนฺติ สญฺญาวิปริเยโส จิตฺตวิปริเยโส ทิฏฺฐิ- วิปริเยโส. อิเม จตฺตาโร วิปริยาสา. (๘)

ตตฺถ กตเม จตฺตาโร อนริยโวหารา? อทิฏฺเฐ ทิฏฺฐวาทิตา, อสฺสุเต สุตวาทิตา, อมุเต มุตวาทิตา, อวิญฺญาเต วิญฺญาตวาทิตา. อิเม จตฺตาโร อนริยโวหารา. (๙)

ตตฺถ กตเม อปเรปิ จตฺตาโร อนริยโวหารา? ทิฏฺเฐ อทิฏฺฐวาทิตา, สุเต อสฺสุตวาทิตา, มุเต อมุตวาทิตา, วิญฺญาเต อวิญฺญาตวาทิตา. อิเม จตฺตาโร อนริยโวหารา. (๑๐)

ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ ทุจฺจริตานิ? ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร มุสาวาโท. อิมานิ จตฺตาริ ทุจฺจริตานิ. (๑๑)

ตตฺถ กตมานิ อปรานิปิ จตฺตาริ ทุจฺจริตานิ? มุสาวาโท ปิสุณา วาจา ผรุสา วาจา สมฺผปฺปลาโป. อิมานิ จตฺตาริ ทุจฺจริตานิ. (๑๒)

ตตฺถ กตมานิ จตฺตาริ ภยานิ? ชาติภยํ ชราภยํ พฺยาธิภยํ มรณภยํ. อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ. (๑๓)

ตตฺถ กตมานิ อปรานิปิ จตฺตาริ ภยานิ? ราชภยํ โจรภยํ อคฺคิภยํ อุทกภยํ. อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ. (๑๔)

ตตฺถ กตมานิ อปรานิปิ จตฺตาริ ภยานิ? อูมิภยํ กุมฺภีลภยํ อาวฏฺฏภยํ สุสุกาภยํ. อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ. (๑๕) ตตฺถ กตมานิ อปรานิปิ จตฺตาริ ภยานิ? อตฺตานุวาทภยํ ปรานุวาทภยํ ทณฺฑภยํ ทุคฺคติภยํ. อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ. (๑๖)

ตตฺถ กตมา จตสฺโส ทิฏฺฐิโย? “สยํกตํ สุขทุกฺขนฺ”ติ สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, “ปรํกตํ สุขทุกฺขนฺ”ติ สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, “สยํกตญฺจ ปรํกตญฺจ สุขทุกฺขนฺ”ติ สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, “อสยํการํ อปรํการํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ สุขทุกฺขนฺ”ติ สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. อิมา จตสฺโส ทิฏฺฐิโย. (๑๗) จตุกฺกํ.

ตัณหุปาทาน เป็นไฉน

ตัณหาเมื่อเกิดแก่ภิกษุ ย่อมเกิดเพราะจีวรเป็นเหตุ เพราะบิณฑบาตเป็นเหตุ เพราะเสนาสนะเป็นเหตุ หรือเพราะคิลานปัจจัยอันมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย เป็นต้นที่ประณีตและประณีตยิ่งด้วยประการฉะนี้เป็นเหตุเหล่านี้เรียกว่า ตัณหุปาทาน (๖)

อคติคมนะ ๔ เป็นไฉน

บุคคลย่อมถึงความลำเอียงเพราะรักใคร่กัน เพราะเกลียดชัง เพราะเขลา เพราะกลัวความลำเอียง การถึงความลำเอียง การลำเอียงเพราะรักใคร่กัน ความ ลำเอียงเพราะเป็นพรรคพวกกัน ความหันเหไปเหมือนน้ำไหล มีลักษณะเช่นว่านี้ เหล่านี้เรียกว่า อคติคมนะ ๔ (๗)วิปริเยสะ ๔ เป็นไฉน

การแสวงหาผิดด้วยอำนาจความเข้าใจ ความคิด และความเห็นว่าเที่ยงใน สิ่งที่ไม่เที่ยง ว่าเป็นสุขในสิ่งที่เป็นทุกข์ ว่าเป็นตัวตนในสิ่งที่ไม่เป็นตัวตน และว่า งามในสิ่งที่ไม่งาม นี้ชื่อว่าวิปริเยสะ ๔ (๘)อนริยโวหาร ๔ เป็นไฉน

อนริยโวหาร ๔ คือ

๑. เรื่องที่ไม่เห็นพูดว่าเห็น ๒. เรื่องที่ไม่ได้ยินพูดว่าได้ยิน

๓. เรื่องที่ไม่รู้พูดว่ารู้ ๔. เรื่องที่ไม่รู้แจ้งพูดว่ารู้แจ้ง

เหล่านี้เรียกว่า อนริยโวหาร ๔ (๙)

อนริยโวหาร ๔ อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

อนริยโวหาร ๔ อีกนัยหนึ่ง คือ

๑. เรื่องที่เห็นพูดว่าไม่เห็น ๒. เรื่องที่ได้ยินพูดว่าไม่ได้ยิน

๓. เรื่องที่รู้พูดว่าไม่รู้ ๔. เรื่องที่รู้แจ้งพูดว่าไม่รู้แจ้ง

เหล่านี้เรียกว่า อนริยโวหาร ๔ (๑๐)

ทุจริต ๔ เป็นไฉน

ทุจริต ๔ คือ

๑. ปาณาติบาต (ฆ่าสัตว์) ๒. อทินนาทาน (ลักทรัพย์)

๓. กาเมสุมิจฉาจาร (ประพฤติผิดในกาม)

๔. มุสาวาท (พูดเท็จ)

เหล่านี้เรียกว่า ทุจริต ๔ (๑๑)

ทุจริต ๔ อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

ทุจริต ๔ อีกนัยหนึ่ง คือ

๑. มุสาวาท (พูดเท็จ) ๒. ปิสุณวาจา (พูดส่อเสียด)

๓. ผรุสวาจา (พูดคำหยาบ) ๔. สัมผัปปลาปะ (พูดเพ้อเจ้อ)

เหล่านี้เรียกว่า ทุจริต ๔ (๑๒)

ภัย ๔ เป็นไฉน

ภัย ๔ คือ

๑. ชาติภัย (ภัยที่เกิดเพราะอาศัยชาติ)

๒. ชราภัย (ภัยที่เกิดเพราะอาศัยชรา)

๓. พยาธิภัย (ภัยที่เกิดเพราะอาศัยพยาธิ)

๔. มรณภัย (ภัยที่เกิดเพราะอาศัยความตาย)

เหล่านี้เรียกว่า ภัย ๔ (๑๓)

ภัย ๔ อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

ภัย ๔ คือ

๑. ราชภัย (ภัยเกิดแต่พระราชา)

๒. โจรภัย (ภัยเกิดแต่โจร)

๓. อัคคิภัย (ภัยเกิดแต่ไฟ)

๔. อุทกภัย (ภัยเกิดแต่น้ำท่วม)

เหล่านี้เรียกว่า ภัย ๔ (๑๔)

ภัย ๔ อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

ภัย ๔ คือ

๑. อูมิภัย (ภัยเกิดแต่คลื่น)

๒. กุมภีลภัย (ภัยเกิดแต่จระเข้)

๓. อาวัฏฏภัย (ภัยเกิดแต่น้ำวน)

๔. สุสุกาภัย (ภัยเกิดแต่ปลาร้าย)

เหล่านี้เรียกว่า ภัย ๔ (๑๕)

ภัย ๔ อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

ภัย ๔ คือ

๑. อัตตานุวาทภัย (ภัยเกิดจากการติเตียนตนเอง)

๒. ปรานุวาทภัย (ภัยเกิดจากการถูกผู้อื่นติเตียน)

๓. ทัณฑภัย (ภัยเกิดจากการถูกลงอาชญา)

๔. ทุคคติภัย (ภัยเกิดจากทุคติ)

เหล่านี้เรียกว่า ภัย ๔ (๑๖)

ทิฏฐิ ๔ เป็นไฉน

ความเห็นเกิดขึ้นโดยจริงแท้มั่นคงว่า สุขทุกข์ตนทำขึ้นเอง และสุขทุกข์คนอื่น ทำให้ความเห็นเกิดขึ้นโดยจริงแท้มั่นคงว่า สุขทุกข์เป็นสิ่งที่ตนทำขึ้นเองและผู้อื่นทำให้ สุขทุกข์ไม่ใช่ตนเองและผู้อื่นทำให้ แต่เกิดขึ้นเองโดยเฉพาะเหล่านี้ชื่อว่าทิฏฐิ ๔ (๑๗)

จตุกกนิทเทส จบ