ปัญหาวาร เล่ม ๔๒

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

{๕๑๐} [๑๖] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอธิปติปัจจัย กับ ... ” ๙ ” ...

ในโนวิคตปัจจัย ” ” ๓ ”

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

{๕๑๑} [๑๗] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๑ วาร ...

ในอวิคตปัจจัย กับ ... ” ๑ ” ...

(แม้นิสสยวารก็เหมือนกับปฏิจจวารนั่นเอง สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี พึงจัดให้มี ๙ วาร รูปไม่มี)

๒๖. คันถทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๕๑๒} [๑๘] สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตคันถะทั้งหลายโดยเหตุปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นคันถะเป็นปัจจัย

แก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นคันถะและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย (๓)

[๑๙] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตคันถะทั้งหลายโดยเหตุปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นคันถะ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นคันถะ และจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย (๓)[๒๐] สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตคันถะทั้งหลายโดยเหตุปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นคันถะ และจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๕๑๓} [๒๑] สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นคันถะ สภาวธรรมที่เป็นคันถะจึงเกิดขึ้น (พึงเพิ่มมูลบทเข้ามา) เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นคันถะ ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะจึงเกิดขึ้น (พึงเพิ่มมูลบทเข้ามา) เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นคันถะ สภาวธรรมที่เป็นคันภะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

[๒๒] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ แล้วพิจารณากุศลนั้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ออกจากฌานแล้วพิจารณาฌาน พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรคแล้ว พิจารณามรรค ... ผล ... นิพพาน นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผล อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย พิจารณากิเลสที่ละได้แล้วที่ไม่เป็นคันถะ พิจารณากิเลสที่ข่มได้แล้ว รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นแล้วในก่อน เห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ

รู้จิตของบุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยจิตที่ไม่เป็นคันถะด้วยเจโดปริยญาณ อากาสานัญจายตนะเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนะ ... อากิญจัญญายตนะเป็นปัจจัย แก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ ... รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... ขันธ์ทั้งหลายที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้วยินดี เพลิดเพลินกุศลนั้น เพราะปรารภกุศลนั้น ราคะ ทิฏฐิ โทมนัสจึงเกิดขึ้น

ยินดีเพลิดเพลินกุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ... ออกจากฌานแล้วยินดีเพลิดเพลินฌาน ... จักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะ เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น ราคะ ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้วยินดีเพลินเพลินกุศลนั้น เพราะปรารภกุศลนั้น สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น ยินดีเพลิดเพลินกุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ... ออกจากฌานแล้วยินดีเพลิดเพลินฌาน ... จักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะ เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ที่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาร (ควรเพิ่มคำว่า “เพราะปรารภ” เข้ามาด้วย)

อธิปติปัจจัย

{๕๑๔} [๒๓] สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอธิปติปัจจัย มี ๓ วาร (เหมือนกับอารัมมณปัจจัย ควรเพิ่มคำว่า “ทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น” เข้ามาด้วย)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ออกจากฌาน ... พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรค ... ผล ... นิพพาน นิพพาน เป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผลโดยอธิปติปัจจัย ยินดีเพลิดเพลินจักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น เพราะ

ทำจักขุเป็นต้นนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น

ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว ... พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ... ออกจากฌาน ... เพราะทำจักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะ ทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ยินดีเพลิดเพลินกุศลนั้น เพราะทำจักขุเป็นต้นนั้นให้เป็นอารมณ์ อย่างหนักแน่น ราคะจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอธิปติปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน ... ยินดีเพลิดเพลิน ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะ ทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น เพราะทำทานเป็นต้นนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น

ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัยได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๓)

[๒๔] สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย มี ๓ วาร

อนันตรปัจจัย

{๕๑๕} [๒๕] สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นคันถะซี่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นคันถะซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่วุฏฐานะโดยอนันตรปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอนันตรปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นคันถะซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๓)[๒๖] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอนันตรปัจจัย มี ๓ วาร (ควรจัดอาวัชชนะ ๒ เข้ามาด้วย ไม่มีนัยที่ ๑)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอนันตรปัจจัย มี ๓ วาร (ควรจัดวุฏฐานะอย่างหนึ่งไว้ในท่ามกลางก็ควรจัดไว้ด้วย)

สมนันตราทิปัจจัย

[๒๗] สภาวธรรมที่คันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยสมนันตรปัจจัย มี ๙ วาร เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย มี ๙ วาร เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย มี ๙ วาร เป็นปัจจัยโดยนิสสยปัจจัย มี ๙ วาร

อุปนิสสยปัจจัย

{๕๑๖} [๒๘] สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาร

[๒๙] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน ... ก่อมานะ ถือทิฏฐิ ... อาศัยศีล ... เสนาสนะแล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... ผลสมาบัติ โดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้ว

ถือทิฏฐิ ... อาศัยศีล ... เสนาสนะแล้วฆ่าสัตว์ ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ราคะ ... ความปรารถนาโดยอุปนิสสยปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้ว ก่อมานะ ถือทิฏฐิ ... อาศัยศีล ... เสนาสนะแล้ว ฆ่าสัตว์ ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาร (พึงจัดไว้โดยนัยแห่งอารัมมณปัจจัย)

ปุเรชาตาทิปัจจัย

{๕๑๗} [๓๐] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ...

ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลยินดีเพลิดเพลินจักขุ ... หทัยวัตถุ เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น ราคะจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิ ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น

ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัยที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลยินดีเพลิดเพลินจักขุ ... หทัยวัตถุ เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้นที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยปุเรชาตปัจจัย (๓)เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาร

กัมมปัจจัย

{๕๑๘} [๓๑] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัยที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ...

ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยกัมมปัจจัย คือ เจตนาที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตคันถะทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยกัมมปัจจัย คือ เจตนาที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่

สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย สภาวธรรมที่เป็นคันถะและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย (๓)

วิปากาทิปัจจัย

[๓๒] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยวิปากปัจจัย มี ๑ วาร เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยฌานปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัย มี ๙ วาร เป็นปัจจัยโดยสัมปยุตตปัจจัย มี ๙ วาร

วิปปยุตตปัจจัย

{๕๑๙} [๓๓] สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยวิปปยุตตปัจจัย มีอย่างเดียว คือ ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยวิปปยุตตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยวิปปยุตตปัจจัย มีอย่างเดียว คือ ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย (๓)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ ไม่เป็นคันถะโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๑)

อัตถิปัจจัย

{๕๒๐} [๓๔] สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย มี ๑ วาร (เหมือนกับปฏิจจวาร)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยอัตถิปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย มี ๑ วาร (เหมือนกับปฏิจจวาร) (๓)

[๓๕] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลยินดีเพลิดเพลินจักขุ ... หทัยวัตถุ เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น ราคะจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิ ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ...

ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลยินดีเพลิดเพลินจักขุ ... หทัยวัตถุ เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย (๓)[๓๖] สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะ โดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สีลัพพตปรามาสกายคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อภิชฌากายคันถะโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกให้เป็นจักรนัย)

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สีลัพพตปรามาสกายคันถะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่อภิชฌากายคันถะโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกให้เป็นจักรนัย) (๑)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัยที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นคันถะและสภาวรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ ...

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและมหาภูตรูปทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยอัตถิปัจจัยที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและกพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัยที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นคันถะและสีลัพพตปรามาสกายคันถะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ อภิชฌากายคันถะและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ...

ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ สีลัพพตปรามาสกายคันถะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่อภิชฌากายคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย (พึงผูกให้เป็นจักรนัย) (๓)

๑. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๕๒๑} [๓๗] ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในอารัมมณปัจจัย ” ๙ ”

(ในทุก ๆ ปัจจัย มีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๙ วาร

ในปุเรชาตปัจจัย ” ๓ ”

ในปัจฉาชาตปัจจัย ” ๓ ”

ในอาเสวนปัจจัย ” ๙ ”

ในกัมมปัจจัย ” ๓ ”

ในวิปากปัจจัย ” ๑ ”

ในอาหารปัจจัย ” ๓ ”

ในอินทริยปัจจัย ” ๓ ”

ในณานปัจจัย ” ๓ ”

ในมัคคปัจจัย ” ๙ ”

ในสัมปยุตตปัจจัย ” ๙ ”

ในวิปปยุตตปัจจัย ” ๕ ”

ในอัตถิปัจจัย ” ๙ ”

ในนัตถิปัจจัย ” ๙ ”

ในวิคตปัจจัย ” ๙ ”

ในอวิคตปัจจัย ” ๙ ”

จบ อนุโลม

๒. ปัจจนียุทธาร

{๕๒๒} [๓๘] สภาวธรรมที่เป็นคันกะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

[๓๙] สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย (๓)

[๔๐] สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะ โดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒.สังขยาวาร

{๕๒๓} [๔๑] ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย ” ๙ ”

(ในทุก ๆ ปัจจัย มีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาร

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

เหตุทุกนัย

{๕๒๔} [๔๒] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๙ วาร ...

ในนสมนันตรปัจจัย กับ ... ” ๙ ”

ในนอัญญมัญญปัจจัย ” ” ๓ ”

ในนอุปนิสสยปัจจัย ” ” ๙ ”

(ในทุก ๆ ปัจจัย มีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในนมัคคปัจจัย ” ” ๙ ”

ในนสัมปยุตตปัจจัย ” ” ๓ ”

ในนวิปปยุตตปัจจัย ” ” ๙ ”

ในโนนัตถิปัจจัย ” ” ๙ ”

ในโนวิคตปัจจัย ” ” ๙ ”

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

{๕๒๕} [๔๓] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในอธิปติปัจจัย กับ ... ” ๙ ”

(บทที่เป็นอนุโลมพึงทำให้บริบูรณ์)

ในอวิคตปัจจัย ” ” ๙ ”

จบ คันถทุกะ

๒๗. คันถนิยทุกะ ๑-๗. วารสัตตกะ

{๕๒๖} [๔๔] สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของคันถะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ (ขันธ์ ๓) อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอารมณ์ของคันถะเกิดขึ้น ... (ย่อ)

(พึงจำแนกคันถนิยทุกะเหมือนโลกิยทุกะ ในจูฬันตรทุกะไม่มีข้อแตกต่างกัน)

จบ คันถนิยทุกะ

๒๘. คันถสัมปยุตตทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๕๒๗} [๔๕] สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยคันถะอาศัยสภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๑)

สภาวธรรมที่วิปปยุตจากคันถะอาศัยสภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้น โลภะและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่สหรคตด้วยโลภะซึ่งวิปปยุตจากทิฏฐิเกิดขึ้น ปฏิฆะและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่สหรคตด้วยโทมนัสเกิดขึ้น (๒)สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยคันถะและที่วิปปยุตจากคันถะอาศัยสภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัย ขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๓ โลภะและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยโลภะซึ่ง