ปัจจนียนัย เล่ม ๔๐

กับกุศล อกุศลกับอกุศล อัพยากตะกับอัพยากตะ. ก็ในติกะหนึ่ง ๆ ย่อมได้อัพยากกับอัพยากตะเท่านั้น. ในวาระนี้มีการกำหนด ๒ อย่าง คือในปัจจัย ๒๒ มีวิสัชนา ๓ วาระ ในวิปากปัจจัยมีวิสัชนา ๑ วาร ด้วยประการฉะนี้. วิสัชนาที่เป็นอนุโลมย่อมไม่มีในปัจฉาชาตปัจจัย เพราะ-ฉะนั้น ในการเทียบเคียงในทุกัตติกะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งวิสัชนาเหล่านี้ว่า วิสัชนา ๓ และ ๑ ดังนี้ วิปากปัจจัยในทุกัตติกะได้ทุกติกะนั้นมีวิสัชนา ๑. พึงทราบการคำนวณอย่างนี้ว่า ตีณิ ๓ ในปัจจัยที่เหลือ (พึงทราบการคำนวณอย่างนี้ว่าในปัจจัยที่เหลือมีวิสัชนา ๓ วาระ).

คำที่เหลือในอนุโลมนัยในสังฏฐวาระนี้มีใจความง่ายทั้งนั้น.

จบอรรถกถาอนุโลมนัย

ปัจจนียนัย

[๔๐๑] ๑. อกุศลธรรม เจือกับอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุ-ปัจจัย

คือ โมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา สหรคตด้วยอุทธัจจะ เจือกับขันธ์ทั้งหลาย ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา สหรคตด้วยอุทธัจจะเกิดขึ้น.

๒. อัพยากตธรรม เจือกับอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ เจือกันขันธ์ที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากต-

กิริยา ซึ่งเป็นอเหตุกะเกิดขึ้น, ขันธ์ ๑ เจือกับขันธ์ ๓ เกิดขึ้น, ขันธ์ ๒เจือกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.

ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากต-วิบากเกิดขึ้น, ขันธ์ ๑ เจือกับขันธ์ ๓ เกิดขึ้น, ขันธ์ ๒ เจือกับขันธ์ ๒เกิดขึ้น.

[๔๐๒] ๑. กุศลธรรม เจือกับกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนอธิปติ-ปัจจัย...เพราะนปุเรชาตปัจจัย.

คือ ในอรูปภูมิ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์ ๑ ที่เป็นกุศลเกิดขึ้น, ฯลฯ

ขันธ์ ๒ เจือกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.

[๔๐๓] ๒. อกุศลธรรม เจือกับอกุศลธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ

๓. อัพยากตธรรม เจือกับอัพยากตธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ

กุศลธรรม เจือกับกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนปัจฉาชาตปัจจัยมี ๓ วาระ ฯลฯ

กุศลธรรม เจือกับกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนอาเสวนปัจจัยมี ๓ วาระ.

[๔๐๔] ๑. กุศลธรรม เจือกับกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนกัมม-ปัจจัย

คือ กุศลเจตนา เจือกับขันธ์ทั้งหลายที่เป็นกุศลเกิดขึ้น.

๒. อกุศลธรรม เจือกับอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนกัมม-ปัจจัย

คือ อกุศลเจตนา เจือกับขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอกุศลเกิดขึ้น.

๓. อัพยากตธรรม เจือกับอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะนกัมมปัจจัย

คือ เจตนาที่เป็นอัพยากตกิริยา เจือกับขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอัพยากต-กิริยาเกิดขึ้น.

[๔๐๕] ๑. กุศลธรรม เจือกับกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนวิปาก-ปัจจัย

๒. อกุศลธรรม เจือกับอกุศลธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ

๓. อัพยากตธรรม เจือกับอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะนวิปากปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตกิริยาเกิดขึ้น.

นกัมมปัจจัย นวิปากปัจจัย ในปัจจนียวิภังค์ในสังสัฏฐวาระ ไม่มีปฏิสนธิ คงมีแต่ในปัจจัยทั้งหมดที่เหลือ.

[๔๐๖] ๑. อัพยากตธรรม เจือกับอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะนฌานปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณเกิดขึ้น,ฯลฯ ขันธ์ ๒ เจือกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.

[๔๐๗] ๑. อัพยากตธรรม เจือกับอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะนมัคคปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากต-กิริยา ซึ่งเป็นอเหตุกะเกิดขึ้น ฯล ฯ ขันธ์ ๒ เจือกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น. ในอเหตุกปฏิสนธิขณะ ฯลฯ.

[๔๐๘] ๑. กุศลธรรม เจือกับกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนวิปปยุตต-ปัจจัย

คือ ในอรูปภูมิ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์ ๑ เกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ ๒เจือกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.

๒. อกุศลธรรม เจือกับอกุศลธรรมเกิดขึ้น เพราะนวิปป-

ยุตตปัจจัย

คือ ในอรูปภูมิ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศลเกิดขึ้น ฯลฯ

ขันธ์ ๒ เจือกันขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.

๓. อัพยากตธรรม เจือกับอัพยากตธรรมเกิดขึ้น เพราะ

นวิปปยุตตปัจจัย

คือ ในอรูปภูมิ ขันธ์ ๓ เจือกับขันธ์ ๑ ที่เป็นอัพยากตวิบาก และอัพยากตกิริยาเกิดขึ้น ฯ ลฯ ขันธ์ ๒ เจือกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น.

นวิปปยุตตปัจจัย ไม่มีปฏิสนธิ.

การนับวาระในปัจจนียะแห่งสังสัฏฐาวาระ

[๔๐๙] ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ในนอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ในปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ใน

นอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๓ วาระ ในนวิปากปัจจัยมี ๓ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ.

[๔๑๐] เพราะนเหตุปัจจัย ในนอธิปติปัจจัย มี ๒ วาระ...ในนปุเร-ชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ในนอาเสวน-ปัจจัย มี ๒ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๒วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ วาระ.

[๔๑๑] เพราะนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๒วาระ... ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๒ วาระในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๒ วาระ ในนฌานปัจจัยมี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๒วาระ.

[๔๑๒] เพราะนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นปุเรชาตปัจจัย ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๒ วาระ... ในนอาเสวนปัจจัย มี ๒ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๒ วาระ ในนฌานปัจจัยมี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๒วาระ.

[๔๑๓] เพราะนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นปุเรชาตปัจจัย นปัจฉา -ชาตปัจจัย นอาเสวนปัจจัย ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ... ในนวิปาก-ปัจจัย มี ๒ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี๒ วาระ.

[๔๑๔] เพราะนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นปุเรชาตปัจจัย นปัจฉา-ชาตปัจจัย นอาเสวนปัจจัย นกัมมปัจจัย ในนวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ... ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ.

[๔๑๕] เพราะนเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นกัมมปัจจัย นวิปาก-ปัจจัย นมัคคปัจจัย ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ.

[๔๑๖] เพราะนอธิปติปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ... ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๓ วาระ ในนวิปาก-ปัจจัย มี ๓ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ.

[๔๑๗] เพราะนอธิปติปัจจัย นเหตุปัจจัย ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๒วาระ... ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๒ วาระในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๒ วาระ ในนฌานปัจจัยมี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ วาระ.

[๔๑๘] เพราะนปุเรชาตปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ... ในนอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๓ วาระ ในนวิปาก-ปัจจัย มี ๓ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี๓ วาระ.

[๔๑๙] เพราะนปุเรชาตปัจจัย นเหตุปัจจัย ในนอธิปติปัจจัย มี ๒วาระ... ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๒ วาระในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคค-ปัจจัย มี ๒ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ วาระ.

นี้เป็นการแสดงโดยย่อ.

[๔๒๐] เพราะนปัจฉาชาตปัจจัย นอาเสวนปัจจัย ในนเหตุปัจจัยมี ๒ วาระ... ในนอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๓วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๓ วาระในนุวิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคค-ปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ.

[๔๒๑] เพราะนอาเสวนปัจจัย นเหตุปัจจัย ในนอธิปติปัจจัย มี๒ วาระ... ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๒วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๒ วาระ ใน

นฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตต-ปัจจัย มี ๒ วาระ.

นี้เป็นการแสดงโดยย่อ.

[๔๒๒] เพราะนกัมมปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ในนอธิปติ-ปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัยมี ๓ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๓ วาระในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ.

[๔๒๓] เพราะนกัมมปัจจัย นเหตุปัจจัย ในนอธิปติปัจจัย มี ๑วาระ... ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑ วาระในนอาเสวนปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ในนมัคค-ปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๑ วาระ.

นี้เป็นการแสดงโดยย่อ.

[๔๒๔] เพราะนวิปากปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ... ในนอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปัจฉา-ชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ในนกัมมปัจจัยมี ๓ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ.

[๔๒๕] เพราะนวิปากปัจจัย นเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นปุเรชาต-ปัจจัย นปัจฉาชาตปัจจัย นอาเสวนปัจจัย ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ...ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ วาระ.

[๔๒๖] เพราะนฌานปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ในนอธิปติ-ปัจจัย มี ๑ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๑ วาระ ในนอาเสวนปัจจัยมี ๑ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ.

[๔๒๗] เพราะนฌานปัจจัย นเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นปัจฉา-ชาตปัจจัย นอาเสวนปัจจัย ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ.

[๔๒๘] เพราะนมัคคปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ... ในนอธิปติ-ปัจจัย มี ๑ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๑ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัยมี ๑ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๑ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระในนวิปากปัจจัย มี ๑ วาระ ในนฌานปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปปยุตต-ปัจจัย มี ๑ วาระ.

นี้เป็นการแสดงโดยย่อ.

[๔๒๙] เพราะนวิปปยุตตปัจจัย ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ... ในนอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปัจฉา-ชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ในนกัมมปัจจัยมี ๓ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๓ วาระ.

[๔๓๐] เพราะนวิปปยุตตปัจจัย นเหตุปัจจัย ในนอธิปติปัจจัย มี๒ วาระ... ในนปุเรชาตปัจจัย มี ๒ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๒วาระ ในนอาเสวนปัจจัย มี ๒ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๒ วาระ ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ.

[๔๓๑] เพราะนวิปปยุตตปัจจัย นเหตุปัจจัย นอธิปติปัจจัย นปุเร-ชาตปัจจัย นปัจฉชาตปัจจัย นอาเสวนปัจจัย นกัมมปัจจัย นวิปาก-ปัจจัย ในนมัคคปัจจัย มี ๑ วาระ.

ปัจจนียนัย จบ

อรรถกถาปัจจนียนัย

ก็กุศลย่อมมีไม่ได้ใน ปัจจนียนัย ฉะนั้น ท่านจึงทำวิสัชนาตั้งแต่อกุศลเท่านั้น เป็นต้นไป. วิสัชนานั้นมีเนื้อความกระจ่างแล้วทั้งนั้น.

ก็คำว่า นเหตุยา เทฺว ในนเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ เป็นอาทินั้นใด อันท่านกล่าวไว้เพื่อการกำหนดวิสัชนาในปัจจนียนัย โดยการคำนวณ ในคำนั้นมีการกำหนด (ปริเฉท) ๓ อย่าง คือ เทฺว ๒, ตีณิ ๓, เอกํ ๑. บัณฑิตพึงทราบการคำนวณเพราะการเทียบเคียงปัจจัยในทุกติกะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งปริเฉทเหล่านั้น. แม้ในอธิการนี้ก็ย่อมได้เฉพาะวิสัชนาที่มีการคำนวณได้น้อยกว่า เพราะเทียบเคียงปัจจัยที่คำนวณได้มากกว่ากับปัจจัยที่คำนวณได้น้อยกว่า. ย่อมได้วิสัชนาที่มีจำนวนเท่ากัน เพราะเทียบเคียงกับปัจจัยที่คำนวณได้เท่ากัน. ก็เพราะในวาระนี้มีอรูปธรรมเท่านั้นเป็นปัจจยุบบัน ฉะนั้น ท่านจึงแสดงปัจจัย ๑๐ คือ นเหตุปัจจัย นอธิปติ-ปัจจัย นปุเรชาตปัจจัย นปัจฉาชาตปัจจัย นอาเสวนปัจจัย นกัมมปัจจัยนวิปากปัจจัย นฌานปัจจัย นมัคคปัจจัย และนวิปปยุตตปัจจัย โดยความเป็นปัจจนิก. ปัจจัยที่เหลือ ๑๔ ย่อมมีไม่ได้. แม้ในบรรดาปัจจัยที่มีได้

เหล่านั้น นกัมมปัจจัยและนวิปากปัจจัยย่อมไม่ได้ปัจจยุบบันที่เป็นวิบาก.

คำว่า นเหตุปจฺจยา นอธิปติยา เทฺว เพราะนเหตุปัจจัย ในนอธิปติ-ปัจจัย มี ๒ วาระ คือ วิสัชนา ๒ ที่ได้ในนเหตุปัจจัย. แม้ในหมวด ๒แห่งวิสัชนาที่เหลือก็นัยนี้เหมือนกัน. สองบทว่า นกมฺเม เอกํ ในนกัมม-ปัจจัย มี ๑ วาระ คือ อัพยากตะกับอัพยากตะ เพราะจัดอเหตุกกิริยาเจตนาให้เป็นปัจจยุบบัน. สองบทว่า น วิปาเก เทฺว ความว่า วิสัชนา ๒ด้วยอำนาจอเหตุกโมหะและอเหตุกกิริยา. สองบทว่า นฌาเน เอกํ พึงทราบว่า เป็นอัพยากตะวิสัชนา ด้วยอำนาจอเหตุกปัญจวิญญาณ. สองบทว่า นมคฺเค เอกํ พึงทราบอัพยากตะวิสัชนาด้วยอำนาจอเหตุกวิบากและกิริยา. ผู้ศึกษาพึงทราบเนื้อความในการเทียบเคียงปัจจัยทั้งปวงโดยอุบายนี้แล.

อรรถกถาปัจจนียนัย จบ

อนุโลมปัจจนียนัย

การนับวาระในอนุโลมปัจจนียะแห่งสังสัฏฐวาระ

[๔๓๒] เพราะเหตุปัจจัย ในนอธิปติปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปุเรชาต-ปัจจัย มี ๓ วาระ ในนปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในนอาเสวนปัจจัยมี ๓ วาระ ในนกัมมปัจจัย มี ๓ วาระ ในนวิปากปัจจัย มี ๓ วาระในนวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ.