อวิคตมูลกนัย เล่ม ๔๐

วิคตปกิณณกฆฏนะ ๓

[๖๗๐] ๑. ปัจจัย ๕ คือ วิคตะ อนันตระ สมนันตระ อุปนิสสยะนัตถิปจจัย มี ๗ วาระ.

๒. ปัจจัย ๖ คือ วิคตะ อนันตระ สมนันตระ อุปนิสสยะ

อาเสวนะ นัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.

๓. ปัจจัย ๖ คือ วิคตะ อนันตระ สมนันตระ อุปนิสสยะ

กัมมะ นัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒๔. อวิคตมูลกนัย

อวิคตสภาคะ ๑๘

[๖๗๑] เพราะอวิคตปัจจัย ในเหตุปัจจัย มี ๗ วาระ ในอารัมมณ-ปัจจัย มี ๓ วาระ ในอธิปติปัจจัย มี ๘ วาระ ในสหชาตปัจจัย มี ๙วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ในนิสสยปัจจัย มี ๑๓วาระ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๑ วาระ นปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาระ ในกัมมปัจจัย มี ๗ วาระ ในวิปากปัจจัย มี ๑วาระ ในอาหารปัจจัย มี ๗ วาระ ในอินทริยปัจจัย มี ๗ วาระ ในฌานปัจจัย มี ๗ วาระ ในมัคคปัจจัย มี ๗ วาระ ในสัมปยุตตปัจจัยมี ๓ วาระ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๕ วาระ ในอัตถิปัจจัย มี ๑๓ วาระ.

อวิคตฆฏนา ๒๙

ปกิณณกฆฏนา ๑๙๑

[๖๗๒] ๑. ปัจจัย ๒ คือ อวิคตะ อัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.

๒. ปัจจัย ๓ คือ อวิคตะ นิสสยะ อัตถิปัจจัย มี ๑๓

วาระ.

๓. ปัจจัย ๓ คือ อวิคตะ อธิปติ อัตถิปัจจัย มี ๘ วาระ.

๔. ปัจจัย ๔ คือ อวิคตะ อธิปติ นิสสยะ อัตถิปัจจัย

มี ๘ วาระ.

๕. ปัจจัย ๓ คือ อวิคตะ อาหาระ อัตถิปัจจัย มี ๗

วาระ.

๖. ปัจจัย ๓ คือ อวิคตะ อินทริยะ อัตถิปัจจัย มี ๗

วาระ.

๗. ปัจจัย ๔ คือ อวิคตะ นิสสยะ อินทริยะ อัตถิปัจจัยมี ๗ วาระ.

๘. ปัจจัย ๓ คือ อวิคตะ วิปปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๕วาระ.

๙. ปัจจัย ๔ คือ อวิคตะ นิสสยะ วิปปยุตตะ อัตถิ-

ปัจจัย มี ๕ วาระ.

๑๐. ปัจจัย ๕ คือ อวิคตะ อธิปติ นิสสยะ วิปปยุตตะอัตถิปัจจัย มี ๔ วาระ.

๑๑. ปัจจัย ๕ คือ อวิคตะ นิสสยะ อินทริยะ วิปปยุตตะอัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.

๑. ฆ. ๑ ถึง ฆ. ๑๑ เป็นมิสสกฆฏนา.

๑๒. ปัจจัย ๔ คือ อวิคตะ ปัจฉาชาตะ วิปปยุตตะ อัตถิ-ปัจจัย มี ๓ วาระ.

๑๓. ปัจจัย ๓ คือ อวิคตะ ปุเรชาตะ อัตถิปัจจัย มี ๓วาระ.

๑๔. ปัจจัย ๕ คือ อวิคตะ นิสสยะ ปุเรชาตะ วิปปยุตตะอัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.

๑๕. ปัจจัย ๔ คือ อวิคตะ อารัมมณะ ปุเรชาตะ อัตถิ-ปัจจัย มี ๓ วาระ.

๑๖. ปัจจัย ๖ คือ อวิคตะ อารัมมณะ นิสสยะ ปุเรชาตะวิปปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.

๑๗. ปัจจัย ๖ คือ อวิคตะ อารัมมณะ อธิปติ อุปนิสสยะปุเรชาตะ อัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

๑๘. ปัจจัย ๘ คือ อวิคตะ อารัมมณะ อธิปติ นิสสยะอุปนิสสยะ ปุเรชาตะ วิปปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

๑๙. ปัจจัย ๖ คือ อวิคตะ นิสสยะ ปุเรชาตะ อินทริยะวิปปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

สหชาตฆฏนา ๑๐

[๖๗๓] ๒๐. ปัจจัย ๔ คือ อวิคตะ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ-ปัจจัย มี ๙ วาระ.

๒๑. ปัจจัย ๕ คือ อวิคตะ สหชาตะ อัญญมัญญะนิสสยะ อัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.

๒๒. ปัจจัย ๖ คือ อวิคตะ สหชาตะ อัญญมัญญะนิสสยะ สัมปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.

๒๓. ปัจจัย ๕ คือ อวิคตะ สหชาตะ นิสสยะ วิปปยุตตะอัตถิปัจจัย มี ๓ วาระ.

๒๔. ปัจจัย ๖ คือ อวิคตะ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะวิปปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒๕. ปัจจัย ๕ คือ อวิคตะ สหชาตะ นิสสยะ วิปากะอัคถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒๖. ปัจจัย ๖ คือ อวิคตะ สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะวิปากะ อัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒๗. ปัจจัย ๗ คือ อวิคตะ สหชาตะ อัณญมัญญะนิสสยะ วิปากะ สัมปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒๘. ปัจจัย ๖ คือ อวิคตะ สหชาตะ นิสสยะ วิปากะวิปปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒๙. ปัจจัย ๗ คือ อวิคตะ สหชาตะ อัญญมัญญะนิสสยะ วิปากะ วิปปยุตตะ อัตถิปัจจัย มี ๑ วาระ.

การนับจำนวนวาระในปัญหาวาระอนุโลม จบ

อธิบายการนับวาระในอนุโลม

ในฆฏนานัยแห่งปัญหาวาระ

เหตุมูกนัย

บัดนี้ เพื่อจะแสดงวิสัชนาคามที่ได้ในปัญหาวาระนี้ ด้วยอำนาจการนับ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัส คำว่า เหตุยา สตฺต ในเหตุปัจจัยมี ๗ วาระ เป็นต้น บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สตฺต คือ มีวิสัชนา ๗วาระอย่างนี้ คือ วิสัชนา ๓ วาระ คือ กุศลกับกุศล, อัพยากตะกับกุศล,กุสลาพยากตะกับกุศล. อกุศลมี ๓ วาระ เช่นเดียวกับกุศล, อัพยากตะกับอัพยากตะ มี ๑ วาระเท่านั้น.

สองบทว่า อารมฺมเณ นว คือ ในอารัมมณปัจจัย มีวิสัชนา ๙วาระ ซึ่งแต่ละวาระมีบทต้น ๑ บท บทอวสาน ๑ บท. สองบทว่าอธิปติยา ทส คือ ในอธิปติ มีวิสัชนา ๑๐ วาระ อย่างนี้คือ วิสัชนา๔ วาระ อันมีกุศลเป็นมูล คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล โดยสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยแก่กุศลโดยอารัมมณปัจจัยเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยเป็นสหชาตปัจจัย และโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยแก่กุสลาพยากตะ โดยเป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น. วิสัชนา ๓ ข้อ ซึ่งมีอกุศลเป็นมูล คือ อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลโดยสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตปัจจัยเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่อกุสลาพยา-กตะโดยเป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น (และ) วิสัชนา ๓ ข้อ ซึ่งมีอัพยากตะเป็นมูล คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยแก่กุศลโดยอารัมมณปัจจัยเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่

อกุศลโดยอารัมมณปัจจัยเหมือนกัน ก็ในอธิปปัจจัยนี้ย่อมได้อารัมมณา-ธิปติ ๗ วาระ และสหชาตาธิปติ ๗ วาระเหมือนกัน.

สองบทว่า อนนฺตเร สตฺต ได้แก่ ในอนันตรปัจจัย มีวิสัชนา ๗วาระ อย่างนี้ คือ วิสัชนา ๒ วาระ มีกุศลเป็นมูล วิสัชนา ๒ วาระมีอกุศลเป็นมูล วิสัชนา ๓ วาระ มีอัพยากตะเป็นมูล. แม้ในสมนันตร-ปัจจัย ก็มีวิสัชนา ๗ วาระเหล่านี้เหมือนกัน.

สองบทว่า สหชาเต นว ความว่า ในสหชาตปัจจัย มีวิสัชนา๙ วาระ อย่างนี้ คือ วิสัชนามีกุศลเป็นมูล ๓ วาระ มีอกุศลเป็นมูล ๓วาระ มีอัพยากตะเป็นมูล ๑ วาระ มีกุสลาพยากตะเป็นมูล ๑ วาระ มีอกุสลาพยากตะเป็นมูลอีก ๑ วาระ.

สองบทว่า อญฺมเตีณิ ได้แก่ ในอัญญมัญญปัจจัย มี

วิสัชนา ๓ วาระ อย่างนี้ คือ กุศลกับกุศล ๑ วาระ อกุศลกับอกุศล ๑วาระ อัพยากตะกับอัพยากตะ ๑ วาระ.

สองบทว่า นิสฺสเย เตรส ความว่า ในนิสสยปัจจัย มีวิสัชนา๑๓ วาระ อย่างนี้ คือ วิสัชนาที่มีกุศลเป็นมูล ๓ วาระ มีอกุศลเป็นมูล๓ วาระ มีอัพยากตะเป็นมูล ๓ วาระโดยสหชาตปัจจัยนั่นเอง. ก็ในวิสัชนามีอัพยากตะเป็นมูลนี้ ย่อมได้ปุเรชาตปัจจัยด้วย จริงอยู่ อัพยากตะกับอัพยากตะเป็นสหชาตะกันก็ได้ เป็นปุเรชาตะก็ได้. อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลโดยปุเรชาตะเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่อกุศลก็เหมือนกัน. กุสลา-พยากตะ เป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตะและปุเรชาตะ เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะเท่านั้น. อกุสลาพยากตะ เป็นปัจจัยแก่อกุศลโดย

สหชาตะและปุเรชาตะ เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยเป็นสหชาตะอย่างเดียว.

สองบทว่า อุปนิสฺสเย นว ความว่า ในอุปนิสสยปัจจัย มีวิสัชนา ๙ วาระ ทุกวาระมีบทต้น ๑บท และอวสานบท๑. ในวิภังค์แห่งปัจจัยเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงประเภทไว้ ๒๓ วาระ บรรดาวาระเหล่านั้น อารัมมณูปนิสสยปัจจัย มี ๗ วาระ อนันตรูปสนิสสยปัจจัยมี ๗ วาระ ปกตูปนิสสยปัจจัย มี ๙ วาระ.

สองบทว่า ปุเรชาเต ตีณิ ความว่า ในปุเรชาตปัจจัย มีวิสัชนา๓ วาระ อย่างนี้ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศล อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศล.

สองบทว่า ปจฺฉาชาเต ตีณิ ความว่า ในปัจฉาชาตปัจจัย มีวิสัชนา ๓ วาระ อย่างนี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ.

สองบทว่า อาเสวเน ตีณิ คือ ในอาเสวนปัจจัย มีวิสัชนา ๓วาระ เหมือนกับอัญญมัญญปัจจัย.

สองบทว่า กมฺเม สตฺต คือ ในกัมมปัจจัย มีวิสัชนา ๗ วาระเหมือนเหตุปัจจัย บรรดาวิสัชนา ๗ วาระเหล่านั้น นานักขณิกกัมมปัจจัยมาในวิสัชนา ๒ วาระ ใน ๕ วาระ (ที่เหลือ) มาได้เฉพาะสหชาตปัจจัยเท่านั้น.

สองบทว่า วิปาเก เอกํ ได้แก่ วิปากปัจจัย มี ๑ วาระ คืออัพยากตะกับอัพยากตะ.

ใน อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และ มัคคปัจจัยมีวิสัชนาปัจจัยละ ๗ วาระ เหมือนกับเหตุปัจจัยนั้นเอง ก็ในอธิการนี้อินทริยปัจจัยมาแล้ว ด้วยอำนาจสหชาตะและปุเรชาตะ.

สองบทว่า สมฺปยุตฺเต ตีณิ ในสัมปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ได้แก่ในสัมปยุตตปัจจัย มีวิสัชนา ๓ วาระ เช่นเดียวกับอัญญมัญญปัจจัย.

สองบทว่า วิปฺปยุตฺเต ปญฺจ ความว่า ในวิปปยุตตปัจจัย มีวิสัชนา ๕ วาระ อย่างนี้ คือ วิสัชนาที่มีกุศลเป็นมูล ๑ วาระ มีอกุศลเป็นมูล ๑ วาระ มีอัพยากตะเป็นมูล ๓ วาระ คือ อัพยากตะกับกุศลและ อัพยากตะกับอกุศล เป็นปัจจัยโดยสหชาตะและปัจฉาชาตะ อัพยา-กตะกับอัพยากตะ เป็นปัจจัยโดยสหชาตะ ปุเรชาตะ แสะปัจฉาชาตะ กุศลกับอัพยากตะ และอกุศลกับอัพยากตะ เป็นปัจจัยโดยวัตถุปุเรชาตะ.

สองบทว่า อตฺถิยา เตรส ความว่า ในอัตถิปัจจัย มีวิสัชนา ๑๓วาระ อย่างนี้ คือ มีกุศลเป็นมูล ๓ วาระ คือ กุศลกับกุศลเป็นปัจจัยโดยสหชาตะ อัพยากตะกับกุศลเป็นปัจจัยโดยสหชาตะและปัจฉาชาตะ กุสลา-พยากตะกับกุศลเป็นปัจจัยโดยสหชาตะอย่างเดียว ที่มีอกุศลเป็นมูล ก็มี ๓วาระเหมือนกัน แต่ อัพยากตะกับอัพยากตะ เป็นปัจจัยโดยสหชาตะ ปุเร-ชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยปัจจัย กุศลและอัพยากตะ และอกุศลกับอัพยากตะ เป็นปัจจัยโดยวัตถารัมมณปุเรชาตปัจจัย กุศลและอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่กุศลโดยสหชาตะและปุเรชาตะ อกุศลและอัพยากตะ นั้นนั่นเทียว เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะก็เหมือนกัน โดยสหชาตะปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริยปัจจัย อกุศลและอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่อกุศลโดยสหชาตะ ปุเรชาตะ และ อกุศลและอัพยากตะ นั้นนั่นเทียว

เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะโดยสหชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาระ และอินทริย-ปัจจัย.

ใน นัตถิปัจจัย และ วิคตปัจจัย มีวิสัชนา ๗ วาระ เหมือนอนันตรปัจจัย และสมนันตรปัจจัย. ในคำนี้ว่า อวิคเต เตรส คือ ในอวิคตปัจจัย มี ๑๓ วาระ เหมือนอัตถิปัจจัย.

ในปัญหาวาระอนุโลมนี้ มีการกำหนดวิธีนับ ๗ อย่าง อย่างนี้คือวิสัชนา ๑ วาระ ๓ วาระ ๕ วาระ ๗ วาระ ๙ วาระ ๑๐ วาระ ๑๓วาระ. ในจำนวนวิสัชนา ๗ อย่างเหล่านั้น วิสัชนา ๑ วาระ มี ๑ ปัจจัยเท่านั้น ด้วยอำนาจของวิปากปัจจัย.

วิสัชนา ๓ วาระ มี ๕ ปัจจัย ด้วยอำนาจของอัญญมัญญปัจจัยปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย.

วิสัชนา ๕ วาระ มี ๑ ปัจจัยเท่านั้น ด้วยอำนาจของวิปปยุตตปัจจัย.

วิสัชนา ๗ วาระ มี ๑๐ปัจจัย ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย อนันตร-ปัจจัย สมนันตรปัจจัย กัมมปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌาน-ปัจจัย มัคคปัจจัย นัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย.

วิสัชนา ๙ วาระ มี ๓ ปัจจัย ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัยสหชาตปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย.

วิสัชนา ๑๐วาระ มี ๑ ปัจจัย ด้วยอำนาจของอธิปติปัจจัย.

วิสัชนา ๑๓ วาระ มี ๓ ปัจจัย ด้วยอำนาจของนิสสยปัจจัย อัตถิ-และอวิคตปัจจัย.

ฉะนั้น ผู้ศึกษากำหนดวาระทั้งหลายที่แสดงไว้ในปัจจัยนั้น ๆ ดังได้ชี้แจงมานี้ ด้วยอำนาจแห่งจำนวนให้ดี แล้วพึงทราบจำนวนในการ

เทียบเคียงปัจจัยในทุกมูลและติกมูลเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านั้น.

บัณฑิตไม่ควรประกอบปัจจัยที่เป็นวิสภาคะกัน หรือที่ขัดแย้งกันไว้ด้วยกัน. คืออย่างไร. คือ อธิบดีที่เหลือเว้นวีมังสาธิปติ และในอารัมมณ-ปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัยปัจฉาชาตปัจจัย กัมมปัจจัย อาเสวนปัจจัย อาหารปัจจัย ฌานปัจจัยนัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย เป็นวิสภาคะแห่งเหตุปัจจัยก่อน. สหชาตปัจจัยเป็นต้น เป็นสภาคะแห่งเหตุปัจจัยนั้น. เพราะเหตุใด. เพราะมีสภาพเหมือนกัน. จริงอยู่ เหตุปัจจัยป็นปัจจัยโดยเหตุ แก่ธรรมเหล่าใด ก็เป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น แก่ธรรมเหล่านั้นด้วย แต่หาเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น แก่ธรรมเหล่านั้นไม่ เหตุนั้นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น จึงชื่อว่า เป็นวิสภาคะแก่เหตุปัจจัยนั้น เพราะฉะนั้น เหตุปัจจัยนั้นจึงไม่ควรประกอบไว้กับอารัมมณปัจจัยเป็นต้นเหล่านั้น หรือว่าไม่ควรประกอบอารัมมณปัจจัยเป็นต้น เหล่านั้นไว้กับเหตุปัจจัยนั้น.

แม้ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตต-ปัจจัย อัตถิปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอวิคตปัจจัย ก็ขัดแย้งกันและกัน จึงไม่ควรประกอบไว้ด้วยกันอีก. บรรดาธรรมเหล่านั้น ผู้ศึกษาจะได้วาระเหล่าใดในการประกอบกับธรรมที่เข้ากันได้ เว้น ธรรมที่เข้ากันไม่ได้เสีย เพื่อจะแสดงวาระเหล่านั้นโดยสังเขป พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า เหตุปจฺจยา อธิปติยา จตฺตาริ เป็นต้น (ในเพราะเหตุปัจจัยอธิปติปัจจัย มี ๔ วาระ).

บรรดาวาระเหล่านั้น เพราะการเทียบเคียงเหตุปัจจัยกับอธิปติปัจจัย

(เพราะเอาเหตุปัจจัยรวมกับอธิปติปัจจัย) ได้ ๗ วาระ ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยที่น้อยกว่าก็จริง ถึงอย่างนั้น เพราะในบรรดาอธิบดีทั้งหลาย วีมังสา-ธิบดีเท่านั้นเป็นเหตุปัจจัย นอกนี้หาเป็นไม่ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเว้น ธรรมที่เป็นวิสภาคะ (เข้ากันไม่ได้ ) เสียแล้ว ตรัสว่า จตฺตาริด้วยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นสภาคะกัน . วิสัชนา ๔ วาระเหล่านั้น ผู้ศึกษาพึงทราบอย่างนี้ คือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยอำนาจของเหตุ-ปัจจัย ด้วยอำนาจของอธิปติปัจจัย. คือวีมังสาที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุต กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัยด้วยอำนาจของอธิปติปัจจัย

คือ วีมังสาธิบดีที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรมด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย ด้วยอำนาจของอธิปติปัจจัย คือ วีมังสาธิบดีที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, อัพยากต-ธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ด้วยอำนาจของเหตุปัจจัย ด้วยอำนาจของอธิปติปัจจัย คือ วีมังสาธิบดีที่เป็นวิปากาพยากตะ และกิริยาพยากตะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน. ก็ในทีนี้พึงถือเอาวิปากาพยากตะจากโลกุตตธรรมเท่านั้น ส่วนอารัมมณปัจจัยและอนันตร-ปัจจัยเป็นต้น ท่านไม่ประกอบไว้ เพราะเป็นวิสภาคะกัน ผู้ศึกษาครั้นทราบวาระที่มีได้และไม่ได้ในปัจจัยทั้งหมดโดยอุบายนี้แล้ว พึงอธิบายวาระด้วยอำนาจที่มีได้.

สองบทว่า สหชาเต สตฺต ความว่า ในสหชาตปัจจัย มี ๗ วาระที่ได้แล้วในเหตุปัจจัย สองบทว่า อญฺมญฺเญ ตีณิ ได้แก่ ในอัญญ-มัญญปัจจัย มี ๓ วาระ คือ วิสัชนาที่ได้ในสุทธิกอัญญมัญญปัจจัย (อัญญ-

มัญญปัจจัยล้วน) นั่นเอง. สองบทว่า นิสฺสเย สตฺต ได้แก่ ในนิสสย-ปัจจัย มี ๗ วาระ คือ วิสัชนาที่ได้ในเหตุปัจจัย. สองบทว่า วิปาเกเอกํ คือ ๑ วาระ ที่ได้ในวิบากปัจจัยล้วน ๆ. คำว่า อินฺทริยมคฺเคสุจตฺตาริ ในอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัย มี ๔ วาระ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในหนหลังนั่นเอง. สองบทว่า สมฺปยุตฺเต ตีณิ ได้แก่ ในสัมปยุตต-ปัจจัย มี ๓ วาระ คือ วิสัชนาที่ได้ในสุทธิกสัมปยุตตปัจจัยนั่นเอง. สองบทว่า วิปฺปยุตฺเต ตีณิ ได้แก่ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๓ วาระ ผู้ศึกษาพึงทราบวิสัชนาที่ยกเอารูป มีกุศลจิตเป็นต้น เป็นสมุฏฐานขึ้นเป็นปัจจ-ยุบบัน. สองบทว่า อตฺถิอวิคเตสุ สตฺต ในอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยมี ๗ วาระ คือ วิสัชนาที่ได้ในเหตุปัจจัยนั่นเอง ด้วยประการดังพรรณนามาแล้วนี้.

เหตุปัจจัย ได้การประกอบอธิบายร่วมกับปัจจัยสิบเอ็ด มีอธิปติ-ปัจจัยเป็นต้นเหล่าใด พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงแสดงวิธีนับในทุมูลกนัยด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านั้นแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิธีนับในติมูลกนัยเป็นต้น จึงทรงตั้งข้อกำหนดตรัสว่า เหตุสหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตนฺติ สตฺต ในเพราะปัจจัย ๕ คือ เหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิและอวิคตปัจจัย มี ๗ วาระ เป็นต้นด้วยประการฉะนี้.

แต่ในคัมภีร์ทั้งหลาย พระอาจารย์เขียนชื่อปัจจัยมีอักขระตกไปอย่างนี้ คือ นิสฺส อุปนิสฺส อธิปาติ คำนั้นท่านเขียนด้วยอำนาจลืมใส่ใจเพราะฉะนั้น ในฐานะเช่นนั้นจึงควรเติมบาลีเสียให้ทราบ ก็ข้อกำหนดที่ท่านตั้งไว้นั้นย่อมแสดงถึงอรรถนี้ว่า เหตุปัจจัยนี้ย่อมได้วิสัชนา ๗ วาระที่ได้ในวิภังค์ของตนเท่านั้น เพราะรวมเข้ากับปัจจัย ๔ มีสหชาตปัจจัย

เป็นต้น. ก็ถ้าหากรวมอัญญมัญญปัจจัยลงในอธิการนี้ ย่อมได้วิสัชนา๓ วาระ ในอัญญมัญญปัจจัย, ถ้ารวมสัมปยุตตปัจจัยเข้าด้วยก็คงได้วิสัชนา๓ วาระ เหล่านั้นเอง. ในเหตุวิปปยุตตทุกะ ถ้ารวมวิปปยุตตปัจจัยเข้าไปด้วยกันก็ได้วิสัชนา ๓ วาระ. ถ้ารวมวิปากปัจจัยด้วย ย่อมได้วิสัชนาวาระเดียวเท่านั้น เพราะเทียบเคียงปัจจัยทั้งหมดที่เป็นสภาคะกับวิบาก. ก็ถ้ารวมอินทริยปัจจัยและมัคคปัจจัยเข้าไปในที่นี้ด้วย ย่อมได้วิสัชนา ๔ วาระที่ได้ในทุมูลกนัย กับด้วยอินทริยะและมัคคปัจจัยเหล่านั้น.

ถ้ารวมอัญญมัญญปัจจัยกับปัจจัยทั้งสองนั้น ให้นำวิสัชนาออกเสีย๒ วาระ คือ กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตะ ในบรรดาวิสัชนา ๔ วาระที่แสดงไว้ในเหตาธิปติทุกะ ย่อมได้วิสัชนา ๒ วาระที่เหลือ ถึงจะเพิ่มสัมปยุตตปัจจัยเข้าไปในที่นั้นอีก ก็คงได้วิสัชนา ๒ วาระเหล่านั้นเอง. ก็ถ้าเพิ่มวิปป-ยุตตปัจจัยเข้าไป จะได้วิสัชนา ๒ วาระนอกจากนั้นด้วย ถ้าเพิ่มวิปาก-ปัจจัยเข้าไปในปัจจัยเหล่านั้น ย่อมได้วิสัชนาวาระเดียวในที่ทุกแห่ง. ก็เมื่อไม่ผนวกปัจจัยที่มีวิธีคำนวณได้น้อยกว่าเหตาธิปติทุกะกับอธิปติปัจจัย ย่อมได้วิสัชนา ๔ วาระเท่านั้น. เมื่อผนวกเข้าไปด้วย ย่อมได้วิสัชนา ๒ วาระและ ๑ วาระ ด้วยอำนาจแห่งปัจจัยเหล่านั้นแล. ผู้ศึกษาครั้นทราบจำนวนที่ได้อยู่ในการประกอบรวมกันแห่งปัจจัยนั้น ๆ ดังพรรณนามานี้แล้ว พึงขยายจำนวน (วิธีนับ) ในติมูลกนัยเป็นต้นต่อไป.

ก็บรรดาฆฏนาเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยอำนาจเหตุ-ปัจจัย อันมี ๙ ฆฏนาโดยสามัญ ฆฏนา ๔ ฆฏนาก่อนฆฏนาทั้งปวงเป็นอวิปากฆฏนาเท่านั้น (คือ ยังไม่มีวิปากปัจจัยที่ร่วมด้วย) แต่ในตอน

วิสัชนาอัพยากตะกับอัพยากตะ ย่อมได้วิบากเหตุในที่นี้ด้วย. ฆฏนา ๕ฆฏนาต่อจากนั้นตรัสไว้ด้วยอำนาจเหตุที่เป็นวิบาก. วิบากที่เป็นสหชาตะและรูปที่เป็นสหชาตะกับวิบากทั้งหมด ก็ตรัสไว้ในที่นั้นด้วย บรรดาฆฏนาเหล่านั้น วิบาก และรูปที่มีวิบากนั้นเป็นสมุฏฐาน ย่อมได้ในฆฏนาที่ ๑.

วิบากและวัตถุรูปในปฏิสนธิกาลได้ใน ฆฏนาที่ ๒.

ใน ฆฏนาที่ ๓ ได้เฉพาะอรูปธรรมอย่างเดียว.

ฆฏนาที่ ๔ ได้เฉพาะรูปที่มีวิบากจิตเป็นสมุฏฐานอย่างเดียว.

ฆฏนาที่ ๕ ได้เฉพาะวัตถุรูปเท่านั้น.

ฆฏนา ๑๕ ต่อจากนั้น เกี่ยวข้องกับอินทรีย์ ตรัสไว้ด้วยอำนาจอโมหเหตุ. ในบรรดาฆฏนา ๑๕ เหล่านั้น พวกแรกมี ๙ ฆฏนาไม่มีอธิบดี. พวกหลังมี ๖ ฆฏนามีอธิบดี. แม้ในบรรดาฆฏนาที่ไม่มีอธิบดี ๔ฆฏนาแรก ในที่ทุกแห่งตรัสด้วยอโมหเหตุเหมือนกันหมดโดยสามัญ.

๕ ฆฏนาหลังตรัสด้วยอำนาจอโมหเหตุที่เป็นวิบาก.

บรรดาฆฏนาที่ไม่มีอธิบดีเหล่านั้น ฆฏนาแรก ทรงแสดงไว้ในเหตาธิปติทุกะในหนหลังว่า มี ๔ วาระ.

ใน ฆฏนาที่ ๒ ขาดรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน.

ใน ฆฏนาที่ ๓ ไม่มีวัตถุรูป.

ใน ฆฏนาที่ ๔ ได้กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่จิตตชรูป อัพยากตะย่อมได้รูปที่มีอัพยากตะเป็นสมุฏฐานเท่านั้น (จิตตชรูปและปฏิสนธิ-กัมมชรูป).

ฆฏนาที่ ๕ ที่ประกอบด้วยวิบาก นอกจากนั้นมีนัยดังกล่าวแล้ว

ในหนหลัง. บรรดาฆฏนาที่มีอธิบดี ๓ ฆฏนาข้างต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งเหตุทั้งที่เป็นวิบากและไม่เป็นวิบากโดยสามัญ.

บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ใน ฆฏนาที่ ๑ มี ๔ วาระ มีนัยดังกล่าวแล้วนั่นแล.

ใน ฆฏนาที่ ๒ ไม่มีรูป.

ใน ฆฏนาที่ ๓ ไม่มีอรูป. ๓ ฆฏนานอกจากนั้นตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งเหตุฝ่ายวิบาก.

บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๑ ได้ทั้งรูปและนาม.

ฆฏนาที่ ๒ ได้แต่นามเท่านั้น.

ฆฏนาที่ ๓ ได้เฉพาะรูปแล.

ผู้ศึกษา ครั้นทราบวิธีคำนวณที่ได้ในการประกอบร่วมแห่งปัจจัยนั้น ๆ ดังพรรณนามาแล้ว พึงขยายวิธีคำนวณในติมูลกนัยเป็นต้นต่อไป.

เหตุมุลกนัย จบ

อารัมมณมูลกนัย

พึงทราบวินิจฉัย ในฆฏนาที่มีอารมณ์เป็นมูล ต่อไป. ปัจจัย ๗ มีอธิปติปัจจัยเป็นต้น เป็นสภาคะกับอารัมมณปัจจัย ที่เหลือ ๑๖ ปัจจัยเป็นวิสภาคะ เพราะฉะนั้น อย่าประกอบปัจจัย๑๖เหล่านั้น (กับอารัมมณ-ปัจจัย) ประกอบเฉพาะ ๗ ปัจจัยเท่านั้น. บรรดาบทเหล่านั้น สองบทว่าอธิปติยา สตฺต ความว่า ในอธิปติปัจจัย มีวิสัชนา ๗ วาระ คือ

วิสัชนา ๓ วาระ ที่มีกุศลเป็นมูลอย่างนี้ คือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ๑ แก่อกุศลธรรม ๑ แก่อัพยากตธรรม ๑, วิสัชนา ๑ วาระมีอกุศลเป็นมูล, วิสัชนา ๓ วาระมีอัพยากตะเป็นมูล. สองบทว่า นิสฺสเยตีณิ คือ วิสัชนา ๓ วาระ มีอัพยากตะเป็นมูลด้วยอำนาจแห่งวัตถุนั่นเอง.

สองบทว่า อุปนิสฺสเย สตฺต เหมือนที่กล่าวไว้ในหนหลัง. สองบทว่าปุเรชาเต ตีณิ คือ วิสัชนา ๓ วาระ ที่มีอัพยากตะเป็นมูลด้วยอำนาจวัตถุและอารมณ์. สองบทว่า วิปฺปยุตฺเต ตีณิ คือ วิสัชนา ๓ วาระ ที่มีอัพยากตะเป็นมูลด้วยอำนาจวัตถุอย่างเดียว. สองบทว่า อตฺถิอวิคเตสุ ตีณิคือ วิสัชนา ๓ วาระ ที่มีอัพยากตะเป็นมูลด้วยอำนาจวัตถุที่เป็นอารมณ์.

เหมือนอย่างในเหตุมูลกนัย ท่านตั้งฆฏนาไว้เพื่อแสดงข้อกำหนด ฉันใดแม้ในอารัมมณมูลกนัยเป็นต้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน.

บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ในฆฏนา ๕ ที่ท่านตั้งไว้ในอารัมมณมูลก-นัยนี้ก่อน บรรดาฆฏนาเหล่านั้น

ฆฏนาที่ ๑ มี ธิบดีด้วยอำนาจอารัมณาธิปติปัจจัย บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สตฺต คือ วิสัชนาที่ได้ในอารัมมณาธิปติทุกะนั่นเอง.

ฆฏนาที่ ๒ ไม่มีอธิบดี. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ตีณิ คือวิสัชนาที่อัพยากตะเป็นมูล ด้วยอำนาจแห่งวัตถุและอารมณ์หรืออารมณ์อย่างเดียว.

ฆฏนาที่ ๓ ประกอบในนิสสยปัจจัย. บรรดาบทเหล่านั้น บทว่าตีณิ คือ มีอัพยากตะเป็นมูลด้วยอำนาจวัตถุ.

ฆฏนาที่ ๔ และ ฆฏนาที่ ๕ มีอธิบดี ในสองข้อนั้น บทว่าเอกํ ในฆฏนาที่ ๔ ได้แก่ อกุศลที่มีอัพยากตะเป็นมูล ด้วยอำนาจวัตถุ

และอารมณ์หรือด้วยอำนาจอารมณ์. บทว่า เอกํ ในฆฏนาที่ ๕ ได้แก่อกุศลที่มีอัพยากตะเป็นมูลโดยเป็นนิสสยปัจจัย.

ผู้ศึกษาพึงทราบวิธีนับในติมูลกนัยเป็นต้น ด้วยอำนาจปัจจัยที่ได้อยู่ในอธิการนี้ ดังพรรณนามาแล้ว. แม้ในนัยที่มีอธิปติปัจจัยเป็นมูลก็เหมือนกัน. แต่สำหรับข้าพเจ้าจะไม่ขอกล่าวอธิบายอย่างพิสดาร ด้วยอำนาจอารัมมณะ อินทรีย์ และวิปากปัจจัย จะกล่าวเฉพาะที่สมควรกล่าวในที่นั้น ๆ เท่านั้น.

อธิปติมูลกนัย

พึงทราบวินิจฉัย ใน อธิปติมูลกนัย ต่อไป. สองบทว่า สหชาเตสตฺต ในสหชาตปัจจัย มี ๗ วาระ ได้วิสัชนา ๗ วาระ คือ วิสัชนา๓ วาระ มีกุศลเป็นมูลด้วยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัย วิสัชนา ๓ วาระมีอกุศลเป็นมูล, วิสัชนาอีก ๑ วาระ มีอัพยากตะเป็นมูล. ก็อารัมมณธิปติ-ปัจจัยย่อมไม่ได้สหชาตปัจจัย และสหชาตปัจจัยก็ย่อมไม่ได้อารัมมณาธิปติ-ปัจจัย. สองบทว่า อญฺมญฺเญ ตีณิ ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระคือ มีวิสัชนา ๓ วาระ ด้วยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัยเท่านั้น. สองบทว่านิสฺสเย อฏฺฐ ในนิสสยปัจจัย มี ๘ วาระ คือ มีกุศลเป็นมูล ๓ วาระ.

มีอกุศลเป็นมูล ๓ วาระ, มีอัพยากตะเป็นมูล ๒ วาระ. จริงอยู่ อธิบดีที่เป็นอัพยากตะ ย่อมเป็นที่อาศัยแห่งอัพยากตธรรม โดยเป็นสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัย เป็นที่อาศัยแห่งอกุศล โดยเป็นอารัมมณปัจจัยอย่างเดียว แต่ไม่เป็นที่อาศัยแห่งกุศลธรรมโดยประการทั้งสอง วิสัชนาที่มี

อัพยากตะเป็นมูลมี ๒ วาระเท่านั้น รวมเป็นวิสัชนา ๘ วาระ ด้วยอธิบายมานี้.

วิสัชนา ๗ วาระ ในอุปนิสสยปัจจัยเหมือนกับอารัมมณปัจจัยนั้นเอง.

สองบทว่า ปุเรชาเต เอกํ ในปุเรชาตปัจจัย มี ๑ วาระ อัพยากตาธิบดีเป็นปัจจัยแก่อกุศล ด้วยอำนาจอารมณ์. สองบทว่า วิปาเก เอกํ ในวิปากปัจจัย มี วาระ คือ โลกุตตรอัพยากตะกับอัพยากตะ. วิสัชนา๗ วาระ ในอาหารปัจจัยเป็นต้น ได้แล้วในเอกมูลกนัยในหนหลังนั่นเอง.

สองบทว่า วิปฺปยุตฺเต จตฺตาริ ในวิปปยุตตปัจจัย มี ๔ วาระ คืออัพยากตะกับกุศล, อัพยากตะกับอกุศล, อัพยากตะกับอัพยากตะ, และกุศลกับอัพยากตะ. วิสัชนา ๘ วาระในอัตถิปัจจัยและอวิตตปัจจัยเช่นเดียวกับนิสสยปัจจัยนั่นเอง.

ก็ในอธิการนี้ ฆฏนาทั้งหลายท่านไม่ประกอบกับอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ตามลำดับ ประกอบกับอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยก่อน. ถามว่าเพราะเหตุไร ? ตอบว่า เพราะรวมอธิบดีทั้งสองปัจจัย ไว้ด้วยกัน.

บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ในฆฏนาต้น ได้วัตถุที่เป็นอารมณ์ (วัตถา-รัมมณะ) ด้วยอำนาจของอารัมมณาธิปติปัจจัย.

ในฆฏนาที่ ๒ ได้วัตถุอย่างเดียว สำหรับบุคคลผู้ยินดีอย่างหนักด้วยอำนาจเป็นที่อาศัย (สำหรับบุคคลผู้ทำไห้หนักด้วยอำนาจเป็นที่อาศัยแล้วยินดีอยู่).

ในฆฏนาที่ ๓ ได้ธรรมมีกุศลเป็นต้น เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายด้วยอำนาจของสหชาตาธิปติปัจจัย. ได้วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล ด้วยอำนาจของอารัมมณาธิปติปัจจัย.

ฆฏนา ๓ ข้อ นอกจากนั้นตรัสไว้ด้วยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย.

บรรดาฆฏนาเหล่านั้น วิสัชนา ๗ วาระ ในฆฏนาที่ ๑ ข้าพเจ้ากล่าวไว้เรียบร้อยแล้วในหนหลัง.

บทว่า เอกํ ในฆฏนาที่ ๒ คือ วัตถุที่เป็นอารมณ์ที่เกิดก่อนเป็นปัจจัยแก่อกุศล. ในฆฏนาที่ ๓ วัตถุเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่อกุศล.

ฆฏนา ๓ ข้อต่อจากนั้น ทั่วไปแก่ธรรมทั้งที่เป็นวิบากและมิใช่วิบาก ตรัสไว้ด้วยอำนาจสหชาตาธิปติปัจจัย. บรรดาฆฏนาเหล่านั้นในฆฏนาที่ ๑ ได้ทั้งรูปและอรูป.

ฆฏนาที่ ๒ ได้เฉพาะอรูปอย่างเดียว.

ฆฏนาที่ ๓ ได้รูปเท่านั้น.

ฆฏนาที่ ๓ ข้อนอกจากนั้น ตรัสไว้ ด้วยอำนาจวิปากาธิปติปัจจัย.

แม้บรรดา ๓ ฆฏนานั้น ฆฏนาท ๑ ได้ทั้งรูปและอรูป.

ฆฏนาที่ ๒ ได้อรูป.

ฆฏนาที่ ๓ ได้เฉพาะรูปเท่านั้น.

ฆฏนา ๖ นอกจากนั้นประกอบด้วยอาหาระและอินทริยปัจจัย ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งจิตตาธิปติปัจจัย. บรรดาฆฏนา ๖ ฆฏนาเหล่านั้นไม่มีวิบาก ๓ ฆฏนา มีวิบาก ๓ ฆฏนา. วิธีคำนวณในฆฏนาเหล่านั้นแจ่มแจ้งแล้วแล. ฆฏนา ๖ ฆฏนานอกจากนั้นตรัสไว้ด้วยอำนาจวิริยาธิปติ.

ถามว่า ก็เมื่อว่าตามลำดับอธิบดีแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าพึงตรัสฆฏนาด้วยอำนาจวิริยาธิปติไว้เป็นอันดับแรกมิใช่หรือ (แต่) ทำไมพระ-พุทธองค์จึงไม่ตรัสอย่างนั้น. แก้ว่า เพราะฆฏนาเหล่านั้นเหมือนกับฆฏนาที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจเหตุข้างหน้า. จริงอยู่ ฆฏนาที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจ

เหตุข้างหน้าเกี่ยวเนื่องด้วยมรรค เพราะอโมหเหตุเป็นวีมังสาธิปติ และเพราะวีมังสาธิปติเป็นตัวสัมมาทิฏฐิ. อนึ่ง แม้วิรยะก็จัดเป็นมรรค เพราะเป็นสัมมาวายามะ และมิจฉาวายามะ เพราะฉะนั้น ฆฏนาทั้งหลายพระ-ผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสหมุนเวียนไปกับวิริยะนั้นว่า เหมือนกันกับฆฏนาที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งเหตุข้างหน้า. วิธีคำนวณแม้ในฆฏนาเหล่านั้นแจ่มแจ้งแล้วแล.

อนันตร-สมนันตรมูลกนัย

บทว่า สตฺต ๗ นฆฏนาที่มี อนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยเป็นมูล ความว่า มีวิสัชนา ๗ วาระอย่างนี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลและแก่อัพยากตะ, อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลและแก่อัพยากตะ, อัพยา-กตะเป็นปัจจัยแก่กุศลแก่อกุศล และแก่อัพยากตะแม้ทั้ง ๓. สองบทว่ากมฺเม เอกํ ในกัมมปัจจัย มี ๑ วาระ คือ กุศลมัคคเจตนา เป็นปัจจัยแก่วิปากาพยากตะของตน ก็ในปัจจัยเหล่านั้นมีฆฏนา ๓ เท่านั้น ฆฏนาเหล่านั้น ประกอบตามลำดับวิสัชนาที่มีวาระมาก.

พึงทราบวินิจฉัยใน ฆฏนาที่มีสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย และนิสสยปัจจัยเป็นมูล ต่อไป. ปัจจัยใด ๆ ที่ตรัสไว้ในทุมูลกนัย ปัจจัยนั้นเป็นสภาคะกับปัจจัยที่อยู่ข้างต้น เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาครั้นทราบวิธีคำนวณในทุมูลกนัยแล้ว พึงทราบวิธีคำนวณในฆฏนาทั้งหลายในที่ทุกแห่งด้วยอำนาจปัจจัยที่คำนวณได้น้อยกว่าในบรรดาปัจจัย ที่นำมาเชื่อมข้างปลาย.

สหชาตมูลกนัย

บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่มี สหชาตปัจจัยเป็นมูล มี ๑๐ฆฏนา ในฆฏนา๑๐นั้นที่เป็น อวิปากฆฏนา มี ๕ ฆฏนา เป็น สวิปาก-ฆฏนา มี ๕ ฆฏนา.

ในสองอย่างนั้น ที่เป็น อวิปากฆฏนา ก่อน ใน ฆฏนาที่ ๑ มีวิสัชนา ๙ วาระอย่างนี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล. แก่อัพยากตะและแก่กุสลาพยากตะ, กุสลาพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ รวมเป็น ๔วาระ. อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศล แก่อัพยากตะ แก่อกุสลาพยากตะ,อกุสลาพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากคะ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะเท่านั้น. บรรดาวิสัชนาเหล่านั้นในวิสัชนา ๘ วาระ มีกุศลและอกุศลเป็นต้น ได้ทั้งอรูป (นาม) และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน ในอัพยากตะได้วัตถุรูป. บรรดารูปทั้งหลาย วัตถุรูปเท่านั้นมีได้ในวิสัชนาฝ่ายอัพยากตะใน ฆฏนาที่ ๒.

บรรดาฆฏนาแม้ทั้ง ๓ อรูปเท่านั้นมีได้ในฆฏนาที่ ๓.

ใน ฆฏนาที่ ๔ ได้เฉพาะรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น.

ใน ฆฏนาที่ ๕ ได้อรูปธรรมกับวัตถุรูปในปฏิสนธิกาล.

ใน สวิปากฆฏนา ใน ฆฏนาที่ ๑ ได้วิบากจิต และรูปที่มีวิบาก-จิตเป็นสมุฏฐาน.

ฆฏนาที่ ๒ ได้วิบากและวัตถุรูป.

ฆฏนาที่ ๓ ได้วิบากอย่างเดียว.

ฆฏนาที่ ๔ ได้รูปที่มีวิบากจิตเป็นสมุฏฐานอย่างเดียว.

ฆฏนาที่ ๕ ได้เฉพาะวัตถุรูป.

อัญญมัญญมูลกนัย

ใน อัญญมัญญมูลกนัย มีฆฏนา ๖ บรรดาฆฏนา ๖ เหล่านั้น๓ ฆฏนาแรกเป็นอวิปากฆฏนา ๓ ฆฏนาท้ายเป็นสวิปากฆฏนา วิธีคำนวณในฆฏนาเหล่านั้นแจ่มแจ้งแล้ว.

นิสสยมูลกนัย

พึงทราบวินิจฉัยในนัยที่มี นิสสยปัจจัยเป็นมูล ต่อไป. คำว่านิสฺสยปจฺจยา อารมฺมเณ ตีณิ เพราะนิสสยปัจจัย ในอารัมมณปัจจัยมี ๓ วาระ ผู้ศึกษาพึงทราบวิสัชนา ๓ วาระ ด้วยอำนาจแห่งกุศลเป็นต้นที่ยกวัตถุขึ้นเป็นอารมณ์เป็นไป (เป็นไปโดยเอาวัตถุเป็นอารมณ์). สองบทว่า อุปนิสฺสเย เอกํ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๑ วาระ คือ อกุศลที่ยึดวัตถุเป็นอารัมมณูปนิสสัยเกิดขึ้น คำที่เหลือพึงทราบตามนี้ที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในทุกะมูลกนัยในหนหลัง.

ก็ในนิสสยปัจจัยนี้มีฆฏนา ๒๐ ฆฏนา. บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ๖ฆฏนาข้างต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจสหชาตะและปุเรชาตะ. ๔ ฆฏนานอกจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจปุเรชาตะอย่างเดียว. ต่อไป ๑๐ ฆฏนา ตรัสด้วยอำนาจสหชาตะอย่างเดียว.

ในบรรดาฆฏนาเหล่านั้น คำว่า เตรส ๑๓ ใน ฆฏนาที่ ๑ ได้แก่วิสัชนา ๑๓ วาระ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้นั่นเทียว ในนิสสยปัจจัย-

วิภังค์. คำว่า อฏฺฐ ๘ ใน ฆฏนาที่ ๒ ได้แก่วิสัชนา ๘ วาระ คือวิสัชนา ๗ วาระ ด้วยอำนาจแห่งสหชาตาธิปติปัจจัย และ ๑ วาระ ที่อกุศลกระทำวัตถุให้หนัก.

คำว่า สตฺต ๗ วาระ ใน ฆฏนาที่ ๓ คือ วิสัชนา ๗ วาระ ที่ได้แล้วในอินทริยปัจจัยนั่นเทียว.

คำว่า ปญฺจ ๕ วาระ ใน ฆฏนาที่ ๔ คือ วิสัชนา ๕ วาระ ที่ได้แล้วในวิปปยุตตปัจจัยนั่นเทียว.

คำว่า จตฺตาริ ๔ วาระ ใน ฆฏนาที่ ๕ ได้แก่ วิสัชนาที่มีกุศลเป็นต้น เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน และวัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล.

คำว่า ตีณิ ๓ วาระ ใน ฆฏนาที่ ๖ คือ กุศลเป็นต้น เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน.

ในบรรดาฆฏนา ๔ ฆฏนาด้วยสามารถแห่ง ปุเรชาตปัจจัย. คำว่าตีณิ ๓ วาระ ใน ฆฏนาที่ ๑ วัตถุเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น และวัตถุมีจักขุเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ.

ใน ฆฏนาที่ ๒ วัตถุเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น.

ใน ฆฏนาที่ ๓ คำว่า เอกํ คือ วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล.

ใน ฆฏนาที่ ๔ วัตถุมีจักขุเป็นต้น เป็นปัจจัย แก่หมวด ๕ แห่งวิญญาณจิต (คือ ทวิปัญจวิญญาณ). ผู้ศึกษาพึงทราบโดยนัยที่ข้าพเจ้าจำแนกฆฏนา ๑๐ ออกเป็น ๒ ฝ่าย คือ สวิปากฆฏนา และ อวิปาก-ฆฏนา ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัยแล้วกล่าวไว้ในสหชาตมูลกนัย.

อุปนิสสยมูลกนัย

พึงทราบวินิจฉัยในฆฏนาที่มี อุปนิสสยปัจจัยเป็นมูล ต่อไป. สองบทว่า อารมฺมเณ สตฺต ในอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ คือ วิสัชนาที่ได้ในอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. คำว่า อธิปติยา สตฺต ในอธิปติปัจจัย มี ๗วาระ ก็ได้แก่วาระเหล่านั้นเหมือนกัน. บรรดาอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย วิสัชนาเหล่านั้นแหละได้ในอนันตรปนิสสยปัจจัยด้วย.

สองบทว่า นิสฺสเย เอกํ ในนิสสยปัจจัย มี ๑ วาระคือ วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล. สองบทว่า ปุเรชาเต เอกํ ในเปุเรชาตปัจจัย มี ๑ วาระได้แก่ วัตถุหรืออารมณ์เป็นปัจจัยแก่อกุศลนั้นนั่นเอง. สองบทว่า อาเส-วเน ตีณิ ในอาเสวนปัจจัย มี ๓ วาระ ตรัสไว้ด้วยอำนาจอนันตรูป-นิสสยปัจจัย. สองบทว่า กมฺเม เทฺว ในกัมมปัจจัย มี ๒ วาระ ตรัสไว้ด้วยอำนาจปกตูปนิสสยปัจจัย. แต่ว่า โลกุตตรกุศลเจตนา ย่อมเป็นแม้อนันตรปนิสสยปัจจัย. สองบทว่า วิปฺปยุตฺเต เอกํ ในวิปปยุตตปัจจัยมี ๑ วาระ ตรัสไว้ด้วยอำนาจอารัมมณูปนิสสัย. ในอัตถิปัจจัยและอวิคต-ปัจจัยก็เหมือนกัน.

วิสัชนา ๗ วาระ ในนัตถิปัจจัย และ วิคตปัจจัย เหมือนกับอนันตรปัจจัย.

ก็ฆฏนาที่มี อุปนิสสยปัจจัยเป็นมูล มี ๗ ฆฏนา บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ๓ ข้อข้างต้น ตรัสด้วยอำนาจอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. ใน ๓ฆฏนานั้น ในฆฏนาที่ ๑ บทว่า สตฺต ๗ วาระ ความว่า มีวิสัชนา ๗อย่างนี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น อัพยากตะก็เหมือนกัน (รวมเป็น ๖) อกุศลเป็นปัจจัยแก่อกุศลอย่างเดียว.

บทว่า เอกํ ๑ วาระ ในฆฏนาที่ ๒ ความว่า อัพยากตะมีจักขุเป็นต้น เป็นปัจจัยแก่อกุศล.

ในฆฏนาที่ ๓ ได้แก่ วัตถุเป็นปัจจัยแก่อกุศล. ๒ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจอนันตรูปนิสสยปัจจัย. การคำนวณในฆฏนาเหล่านั้นแจ่มแจ้งแล้ว.

ต่อจากนั้น อีก ๒ ฆฏนา ตรัสด้วยอำนาจอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย. ใน ๒ ฆฏนานั้นโลกิยกุศลและอกุศลเจตนา ท่านถือเอาโดยความเป็นปัจจัยในฆฏนาที่ ๑ ส่วนในฆฏนาที่ ๒ ถือเอาแต่โลกุตตรกุศลอย่างเดียว.

ปุเรชาตมูลกนัย

พึงทราบวินิจฉัย ในฆฏนาที่มีปุเรชาตปัจจัยเป็นมูล ต่อไป. สองบทว่า อารมฺมเณ ตีณิ ในอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาระ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศลเป็นต้น. สองบทว่า อธิปติยา เอกํ ในอธิปติปัจจัยมี ๑ วาระ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศล. ในฆฏนาที่เหลือก็นัยเดียวกันนี้.

ก็ในนัยนี้มีฆฏนา ๗ หมวด ในฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๑ ตรัสไว้ด้วยอำนาจวัตถุและอารมณ์.

ฆฏนาที่ ๒ ตรัสไว้ด้วยอำนาจวัตถุ.

ฆฏนาที่ ๓ ตรัสด้วยอำนาจอารมณ์.

ฆฏนาที่ ๔ ตรัสด้วยอำนาจแห่งเวลาที่วัตถุเป็นอารมณ์.

ฆฏนาที่ ๕ ตรัสด้วยอำนาจอารัมมณาธิปติปัจจัย.

ฆฏนาที่ ๖ ตรัสด้วยอำนาจแห่งเวลาที่วัตถุเป็นอารัมมณาธิปติ.

ฆฏนาที่ ๗ ตรัสด้วยอำนาจจักขุวัตถุเป็นต้น.

ปัจฉาชาตมูลกนัย

พึงทราบวินิจฉัย ในฆฏนาที่มีปัจฉชาตปัจจัยเป็นมูล ต่อไป.ปัจจัย๒๐ ย่อมประกอบไม่ได้ ประกอบได้เฉพาะ ๓ ปัจจัยเท่านั้น ในนัยนี้มีฆฏนา ๑ เท่านั้นเอง ฆฏนานั้นพึงทราบด้วยอำนาจกุศลเป็นต้นเป็นปัจจัยแก่กาย. แม้ในนัยที่อาเสวนปัจจัยเป็นมูลก็มีฆฏนา ๑ เหมือนกัน.

กัมมมูลกนัย

พึงทราบวินิจฉัย ในฆฏนาที่มีกัมมปัจจัยเป็นมูล ต่อไป. สองบทว่า อนนฺตเร เอกํ ในอนันตรปัจจัย มี ๑ วาระ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจเจตนาในมรรค. ในคำว่า อญฺมญฺเญ ตีณิ ในอัญญมัญญปัจจัยมี ๓ วาระ พึงถือเอาแม้วัตถุในปฏิสนธิกาลด้วย. สองบทว่า อุปนิสฺสเยเทฺว ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ วาระ คือ วาระ ๒ ที่กล่าวไว้ในหนหลังด้วยอำนาจอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย. แม้ฆฏนาที่เหลือพึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลังดังนี้แล. ก็ในนัยนี้มีฆฏนา๑๑หมวด บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ๒ ฆฏนาแรกตรัสด้วยอำนาจนานักขณิก-กัมมปัจจัย โดยแบ่งเป็นปกตูปนิสสัยและอนันตรูปนิสสัย นอกจาก

นั้นอีก ๔ ฆฏนา ตรัสด้วยอำนาจเอกขณิกกัมมปัจจัยจากธรรมทั้งที่เป็นสวิบากและอวิบาก. ในฆฏนา ๔ ข้อเหล่านั้น.

ฆฏนาที่ ๑ ได้จิตตชรูปพร้อมกันอรูป.

ฆฏนาที่ ๒ ได้วัตถุพร้อมกับอรูป.

ฆฏนาที่ ๓ ได้เฉพาะอรูป อย่างเดียว.

ฆฏนาที่ ๔ ได้เฉพาะจิตตชรูป ส่วนกฏัตตารูป ได้ในปฏิสนธิ-กาล.

ฆฏนา ๕ ฆฏนาอื่นจากนั้น เป็น สวิปากะ มีนัยอันข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในหนหลังแล.

วิปากมูลกนัย

ฆฏนา ๕ ฆฏนา ใน นัยที่มีปากปัจจัยเป็นมูล มีเนื้อความกระจ่างแล้ว.

อาหารมูลกนัย

คำว่า สตฺต ๗ วาระ เป็นต้น ใน นัยที่มีอาหารปัจจัยเป็นมูล มีนัยอันข้าพเจ้ากล่าวแล้วเหมือนกัน. ก็ในนัยนี้มีฆฏนา ๓๔ ฆฏนา. บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ๕ ฆฏนาแรก ท่านกล่าวไว้โดยเป็นทั้ง สวิปากฆฏนาและ อวิปากฆฏนา เหมือนกัน .

ในฆฏนานั้น อาหารทั้ง ๔ ย่อมได้ใน ฆฏนาที่ ๑.

เฉพาะนามอาหาร ๓ เท่านั้นได้ใน ฆฏนาที่ ๒.

ฆฏนาที่ ๓ มีวัตถุเป็นปัจจยุบบันด้วย.

ฆฏนาที่ ๔ ไม่มีวัตถุ.

ฆฏนาที่ ๕ มีรูปเท่านั้นเป็นปัจจยุบบัน ฆฏนา ๕ ฆฏนาอื่นต่อจากนั้น มีนัยดังข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลัง.

ฆฏนา ๙ ฆฏนาต่อจากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งอาหาร คือ เจตนา (มโนสัญเจตนาหาร), ๙ ฆฏนานอกจากนั้นตรัสด้วยอำนาจวิญญาณาหารที่มีอธิบดี, ๖ ฆฏนานอกจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจวิญาณาหารที่มีอธิบดี, ใน ๖ ฆฏนานั้น ๓ ฆฏนา ตรัสด้วยอำนาจธรรมทั้งที่เป็นสวิปากฆฏนาและอวิปากฆฏนาเหมือนกัน (หรือรวมกัน) อีก ๓ ฆฏนา ตรัสด้วยอำนาจสวิปากฆฏนาอย่างเดียว ใน ๓ ฆฏนานั้น ไม่มีวัตถุรูป เพราะไม่มีโลกิยวิบาก.

อินทริยมูลกนัย

คำว่า ปุเรชาเต เอกํ ในปุเรชาตปัจจัย มี ๑ วาระ ใน นัยที่มีอินทริยปัจจัยเป็นมูล มีฆฏนา ๑ คือ อัพยากตะกับอัพยากตะ ด้วยอำนาจแห่งจักขุนทรีย์เป็นต้น. ฆฏนาที่มีมูล ๒ ที่เหลือ พึงทราบตามนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลัง. ก็ในนัยนี้ มีฆฏนา ๗๖ ฆฏนา.

บรรดามฆฏนา ๗๖ ฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๑ ได้อินทรีย์ทั้งหมดโดยอรรถว่าเป็นปัจจัย.

ฆฏนาที่ ๒ ไม่มีรูปชีวิตินทรีย์ เพราะว่ารูปชีวิตินทรีย์แม้นั้น ย่อมไม่เป็นที่อิงอาศัย.

ฆฏนาที่ ๓ ได้แก่ อรูปอินทรีย์เป็นปัจจัยแก่รูป.

ฆฏนาที่ ๔ ได้แก่ จักขุนทรีย์เป็นต้น เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น.

ฆฏนาที่ ๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจอรูปอินทรีย์ ที่เกิดพร้อมกัน.

ฆฏนาที่ ๙ ฆฏนาถัดจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจอินทรีย์ที่เป็นตัวมรรค.

ฆฏนาที่ ๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจอินทรีย์ที่เป็นองค์ฌาน.

ฆฏนาที่ ๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจอินทรีย์ที่เป็นทั้งฌานและมรรค.

ฆฏนา ๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจมนินทรีย์อย่างเดียว.

ฆฏนา ๖ ฆฏนาต่อจากนั้น มีอธิบดี.

ฆฏนา ๖ ฆฏนาต่อจากนั้น ประกอบด้วยมรรค ด้วยอำนาจวิริยาธิปติและวีมังสาธิปติ.

ฆฏนา ๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ไม่มีอธิบดี ด้วยอำนาจอโมหเหตุ.

ฆฏนา ๖ ฆฏนามีอธิบดี ในบรรดาฆฏนาทั้งหมดเหล่านั้น ฆฏนาทั้งที่ไม่ประกอบและประกอบด้วยวิปากปัจจัย พึงทราบตามนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังนั่นแล.

ฌานมูลนัย

แม้ใน ฆฏนาที่มีฌานปัจจัยเป็นมูล ฆฏนาที่มีมูล ๒ พึงทราบตามนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังเหมือนกัน. ก็ในนัยนี้มีฆฏนา ๓๖ ฆฏนาบรรดาฆฏนาเหล่านั้น ๙ ฆฏนาแรก ตรัสด้วยอำนาจองค์ฌานทั่วไป ไม่มุ่งถึงความเป็นอินทรีย์หรือมรรค.

ฆฏนา ๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยองค์ฌานที่เป็นตัวมรรค.

ฆฏนา ๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจองค์ฌานที่เป็นทั้งอินทรีย์และมรรค.

อนึ่ง บรรดาหมวด ๙ สี่หมวดเหล่านี้ ฆฏนา ๔ ฆฏนาข้างต้นทั่วไปแก่วิบากและอวิบาก.

ฆฏนา ๕ ฆฏนา ในที่สุดได้วิบากเท่านั้น. ฆฏนาเหล่านั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในหนหลังเหมือนกัน.

มัคคมูลกนัย

ฆฏนาที่มีมูล ๒ ใน นัยที่มีมัคคปัจจัยเป็นมูล พึงทราบตามนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. ก็ในนัยนี้มีฆฏนา ๕๗ ฆฏนา บรรดาฆฏนาเหล่านั้น.

๙ ฆฏนาแรก ตรัสด้วยองค์มรรคล้วนไม่รวมถึงความเป็นอินทรีย์และฌาน.

๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจมรรคที่เป็นอินทรีย์.

๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจมรรคที่เป็นฌาน.

๙ ฆฏนา ตรัสด้วยอำนาจมรรคเป็นทั้งอินทรีย์และฌาน.

๖ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยมรรคที่เป็นอธิบดี.

๙ ฆฏนาต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจมรรคและเหตุที่ไม่เป็นอธิบดี.

๖ ฆฏนาต่าจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจมรรคและเหตุที่เป็นอธิบดี.

ในหมวดที่มี ฆฏนา ๙ ฆฏนามีอยู่๕ หมวด เป็นสวิปากฆฏนาหมวดละ ๕ ฆฏนา, ในหมวดที่มีฆฏนา ๖ ฆฏนา เป็นสวิปากฆฏนาหมวดละ ๓ ฆฏนา. ที่เหลือเป็นสาธารณะ. ฆฏนาเหล่านั้นมีนัยดังข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลัง.

สัมปยุตตมูลกนัย

ฆฏนาที่มีมูล ๒ ใน นัยที่มีสัมปยุตตปัจจัยเป็นมูล ชัดเจนแล้ว.

ก็ในนัยนี้ฆฏนา ๒ ฆฏนาเท่านั้น ใน ๒ ฆฏนานั้น ฆฏนา ๑ ตรัสด้วยอำนาจธรรมทั่วไป ฆฏนา๑ ตรัสด้วยอำนาจแห่งวิบาก.

วิปปยุตตมูลกนัย

แม้ในนัยที่มีวิปปยุตตปัจจัยเป็นมูล ฆฏนาที่มีมูล ๒ ชัดเจนแล้ว.

ก็ในนัยนี้มีฆฏนา ๑๓ ฆฏนา. บรรดาฆฏนาเหล่านั้น. คำว่า ปญฺจ ๕ วาระในฆฏนาที่ ๑ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ ส่วนอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่กุศล อกุศล และอัพยากตะทั้ง ๓.

ก็ในนัยนี้มีวิปปยุตตปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ เกิดพร้อมกันก็มี เกิดภายหลังและเกิดก่อนก็มี.

ใน ฆฏนาที่ ๒ เฉพาะที่เป็นปุเรชาตะและสหชาตะเท่านั้น.

ปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง ตรัสไว้ใน ฆฏนาที่ ๓ ด้วยอำนาจแห่งอธิบดี. บรรดาปัจจัยเหล่านั้นได้วาระ ๔ อย่างนี้ คือ กุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ อกุศลเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ แต่อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะและแก่อกุศล ด้วยอำนาจแห่งอารัมมณาธิปติปัจจัย.

บทว่า ตีณิ ๓ วาระ ใน ฆฏนาที่ ๔ คือ กุศลเป็นต้น เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ. ก็ในนี้ได้ทั้งรูปอินทรีย์และนามอินทรีย์.

ใน ฆฏนาที่ ๕ นามเท่านั้นเป็นปัจจัย.

ใน ฆฏนาที่ ๖ รูปคือวัตถุรูปเป็นปัจจัย.

ใน ฆฏนาที่ ๗ รูปเป็นปัจจัยแก่กุศลและอัพยากตะ ด้วยอำนาจ-แห่งวิปัสสนา. หทัยวัตถุเท่านั้นเป็นปัจจัยแก่อกุศล ด้วยอำนาจเป็นที่ยินดี.

ใน ฆฏนาที่ ๘ หทัยวัตถุนั้นเองเป็นปัจจัยแก่อกุศล.

ใน ฆฏนาที่ ๙ จักขุเป็นต้น เป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ.

ใน ฆฏนาที่ ๑๐ กุศลเป็นต้น เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน.

ใน ฆฏนาที่ ๑๑ วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายในปฏิสนธิกาล.

ใน ฆฏนาที่ ๑๒ ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปในปฏิสนธิ-กาล.

ใน ฆฏนาที่ ๑๓ ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วัตถุรูปในปฏิสนธิ-กาล.

อัตถิมูลกนัย

ใน นัยที่มีอัตถิปัจจัย เป็นมูล. สองบทว่า อุปนิสฺสเย เอกํ ในอุปนิสสยปัจจัย มี ๑ วาระ คือ อัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อกุศลด้วยอำนาจอารัมมณูปนิสสยะ ฆฏนาที่เหลือในทุมูลกนัยตื้นทั้งนั้น. ก็ในนัยนี้มีฆฏนา ๒๙ ฆฏนา. บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๑ ได้สหชาตปัจจัย-ปุเรชาตปัจจัย และปัจฉาชาตปัจจัย ด้วยอำนาจอรูป, วัตถุอารมณ์,มหาภูตรูป อินทรีย์, และอาหาร.

ใน ฆฏนาที่ ๒ ได้กพฬีการาหารและรูปชีวิตินทรีย์ที่เกิดในภาย-หลัง.

ฆฏนาที่ ๑ และที่ ๒ เท่านั้นกับอธิปติปัจจัย ท่านจัดเป็น ฆฏนาที่ ๓ และ ฆฏนาที่ ๔ ในฆฏนาต่อไป.

เฉพาะฆฏนาที่ ๑ กับอาหาร ๔ จัดไว้เป็น ฆฏนาที่ ๕.

ฆฏนาที่ ๑ กับรูปชีวิตินทรีย์จัดเป็น ฆฏนาที่ ๖ กับรูปและอรูป-อินทรีย์จัดไว้เป็น ฆฏนาที่ ๗ อีก.

ก็หรือว่าเฉพาะฆฏนาที่ ๒ เท่านั้น กับอินทรีย์ทั้งหลายจัดเป็นฆฏนาที่ ๗.

เฉพาะฆฏนาที่ ๑ และที่ ๒ กับวิปปยุตตปัจจัยจัดเป็น ฆฏนาที่ ๘และ ฆฏนาที่ ๙.

บรรดาฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ ๙ กับอธิปติปัจจัยจัดเป็น ฆฏนาที่ ๑๐.

ต่อจากนั้น เอาวัตถุรูปออก ด้วยอำนาจเป็นปัจจัยใน ฆฏนาที่ ๑๑.

อรูปธรรมทั้งหลายเท่านั้น เป็นปัจจัยใน ฆฏนาที่ ๑๒.

ใน ฆฏนาที่ ๑๓ มีวัตถุที่เป็นอารมณ์เป็นปัจจัย.

ใน ฆฏนาที่ ๑๔ มีวัตถุเท่านั้นเป็นปัจจัย.

ใน ฆฏนาที่ ๑๕ มีอารมณ์เท่านั้น เป็นปัจจัย.

ใน ฆฏนาที่ ๑๖ มีวัตถุเท่านั้นเป็นอารมณ์.

ใน ฆฏนาที่ ๑๗ วัตถุนั้นเองเป็นอารมณ์ ด้วยอำนาจเป็นอารัมมณาธิปติ.

ใน ฆฏนาที่ ๑๘ วัตถุนั้นเองเป็นอารมณ์ด้วยอำนาจอารัมมณูป-นิสสยปัจจัย.

จักขุเป็นต้นเท่านั้นเป็นปัจจัย ใน ฆฏนาที่ ๑๙.

ฆฏนาที่ ๑๙ เหล่านี้ ชื่อว่า ปกิณณกฆฏนา อันพระองค์ตรัสไว้โดยไม่ถือเองซึ่งสหชาตะ. ๑๐ ฆฏนา ต่อจากนั้น ตรัสด้วยอำนาจสหชาต-ฆฏนา.

นัตถิ-วิคตมูลกนัย

ในนัยที่มี นัตถิและวิคตปัจจัยเป็นมูล มีฆฏนา ๓ ด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย อาเสวนปัจจัย และกัมมปัจจัย เหมือนในนัยที่มีอนันตระและสมนันตรปัจจัยเป็นมูล.

อวิคตมูลกนัย

ฆฏนาที่มีอวิคตปัจจัยเป็นมูล เหมือนกับที่มีอัตถิปัจจัยเป็นมูลนั่นเอง.

ก็ฆฏนาที่กล่าวไว้ในปัญหาวาระนี้ทั้งหมด มี ๒ อย่างเท่านั้นคือ ปกิณณกฆฏนาและสหชาตฆฏนา.

บรรดาปกิณณกฆฏนาและสหชาตฆฏนาเหล่านั้น ฆฏนาที่ท่านกล่าวไว้ตั้งต้นแต่ฆฏนาที่มี อารัมมณปัจจัยเป็นมูล เป็นต้นทั้งหมด ไม่รวมสหชาตะ ชื่อ ปกิณณกฆฏนา.

ปกิณณฆฏนาเหล่านั้น แม้ในฆฏนาที่มี อารัมมณปัจจัยเป็นมูลมี ๕ ฆฏนา.

ในฆฏนาที่มี อธิปิติปัจจัยเป็นมูล มี ๖ ฆฏนา.

ในฆฏนาที่มี อนันตรปัจจัยเป็นมูล มี ๓ ฆฏนา.

ในฆฏนาที่มี สมนันตรปัจจัยเป็นมูล มี ๓ ฆฏนา.

ในฆฏนาที่มี นิสสยปัจจัยเป็นมูล มี ๑๐ ฆฏนา.

ในฆฏินาที่มี อุปนิสสยปัจจัยเป็นมูล มี ๗ ฆฏนา.

ในฆฏนาที่มี ปุเรชาตปัจจัยเป็นมูล มี ๗ ฆฏนา.

ในฆฏนาที่มี ปัจฉาชาตปัจจัยเป็นมูล และ อาเสวนปัจจัยเป็นมูลมีอย่างละ ๑ ฆฏนาเท่านั้น.

ในฆฏนาที่มี กัมมปัจจัยเป็นมูล มี ๒ ฆฏนา.

ที่มี อาหารเป็นมูล มี ๑ ฆฏนา.

ที่มี อินทริย์เป็นมูล มี ๔ ฆฏนา. ที่มี วิปปยุตตปัจจัยเป็นมูล มี๙ ฆฏนา. ที่มี อัตถิปัจจัยเป็นมูล มี ๑๙ ฆฏนา. ที่มี นัตถิปัจจัยเป็น

มูล และวิคตปัจจัยเป็นมูล มี ๓ ฆฏนา. ที่มี อวิคตปัจจัยเป็นมล มี๑๙ฆฏนา.

ฉะนั้น ปกิณณกฆฏนาทั้งหมดจึงมี ๑๐๓ ฆฏนา. ก็ ฆฏนาเหล่านี้ทั้งหมด เรียกว่า ปกิณณกฆฏนา เพราะไม่มีการกำหนดด้วยสหชาต-ปัจจัย.

ก็ฆฏนาที่ได้สหชาตะ ท่านเรียกว่า สหชาตฆฏนา ฆฏนาเหล่านั้นย่อมไม่ได้ในฆฏนาที่มีอารัมมณปัจจัยเป็นมูล ในฆฏนาที่มีอนันตรปัจจัยสมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวน-ปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัยเป็นมูล เพราะว่าปัจจัยเหล่านั้นย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกัน. อนึ่ง ธรรมเหล่านั้นไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกัน ฉันใด ก็ย่อมไม่เป็นเหตุปัจจัย สหชาตปัจจัยอัญญมัญญปัจจัย วิปากปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย และสัมปยุตตปัจจัย แก่ธรรมที่ไม่ได้เกิดพร้อมกัน ฉันนั้น.

เพราะฉะนั้น ฆฏนา ๒๔ ทั้งหมด ในฆฏนาที่มี เหตุปัจจัยเป็นมูลจึงชื่อว่า สหชาตฆฏนา เท่านั้น.

ในฆฏนาที่มี อธิปติปัจจัยเป็นมูล มี ๒ ฆฏนา.

ในฆฏนาที่มี สหชาตปัจจัยเป็นมูล มี ๑๐ ฆฏนา.

ที่มี อัญญมัญญปัจจัยเป็นมูล มี ๖ ฆฏนา.

ที่มี นิสสยปัจจัยเป็นมูล มี ๑๐ ฆฏนา.

ที่มี กัมมปัจจัยเป็นมูล มี ๙ ฆฏนา.

ที่มี วิปากปัจจัยเป็นมูล มี ๕ ฆฏนา.

ที่มี อาหารปัจจัยเป็นมูล มี ๓๓ ฆฏนา.

ที่มี อินทริยปัจจัยเป็นมูล มี ๗๒ ฆฏนา.

ที่มี ฌานปัจจัยเป็นมูล มี ๓๖ ฆฏนา.

ที่มี มัคคปัจจัยเป็นมูล มี ๕๗ ฆฏนา. ที่มี สัมปยุตตปัจจัยเป็นมูล มี ๒ ฆฏนา. ที่มี วิปปยุตตปัจจัยเป็นมูล มี ๔ ฆฏนา. ที่มี อัตถ-ปัจจัยเป็นมูล มี ๑๐ ฆฏนา. ที่มี อวิคตปัจจัยเป็นมูล มี ๑๐ ฆฏนาดังนี้แล.

สหชาตฆฏนาทั้งหมดจึงมี ๓๑๒ ฆฏนา.

ฆฏนา ๔๑๕ ทั้งหมด คือ ปกิณณกฆฏนาข้างต้น ๑๐๓ ฆฏนาและ สหชาตฆฏนาเหล่านี้อีก ๓๑๒ ฆฏนา มาแล้วในปัญหาวาระ ด้วยประการฉะนี้.

บรรดาปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยธรรมเหล่าใดไม่ปรากฏด้วยอำนาจชื่อแต่รู้กันได้ แม้เหล่านั้นพึงแสดงในฆฏนาทั้งหลาย ที่ท่านกล่าวไว้โดยทั่วไปแก่ธรรมที่เป็นวิบากและมิใช่วิบาก ตั้งแต่นัยที่มีเหตุเป็นมูลเป็นต้นเป็นต้นไป จริงอยู่ ธรรมเหล่านี้ คือ เหตุ ๒ อารมณ์ ๖ อธิบดีอาหาร ๔ อินทรีย์ ๒๐ องค์ฌาน ๗ องค์มรรค ๑๒ ชื่อว่า ปัจจัยธรรมบรรดาธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่าใด ๆ เป็นกุศลโดยส่วนเดียว เป็นอกุศลโดยส่วนเดียว วิบากของกุศลโดยส่วนเดียว วิบากของอกุศลโดยส่วนเดียววิบากโดยส่วนเดียว ไม่ใช่วิบากโดยส่วนเดียว บัณฑิตกำหนดธรรมเหล่านั้น ๆ ให้ดีแล้ว พึงประกอบธรรมที่เป็นวิบาก เข้าในฆฏนาที่เป็น

วิบาก พึงประกอบธรรมที่มิใช่วิบาก เข้าในฆฏนาที่มิใช่วิบาก ตามสมควรที่จะประกอบได้แล.

อนุโลมคณนาในฆฏนาแห่งปัญหาวาระ จบ

ปัจจนียนัย

ปัญหาวารปัจจนียุทธาระ

[๖๗๔] กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณ-ปัจจัย ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย.

กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณ-ปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย.

กุศลธรรม เป็นปัจจัย แก่อัพยาตธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณ-ปัจจัย ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย ด้วยอำนาจของปัจฉชาตปัจจัย ด้วยอำนาจของกัมมปัจจัย.

กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย.

[๖๗๕] อกุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ด้วยอำนาจของสหชาตปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสย-ปัจจัย.

อกุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณ-ปัจจัย ด้วยอำนาจของอุปนิสสยปัจจัย.